Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Temple Architecture & Sacred Installation
Detailed prescriptions for temple construction (vastu-shastra), deity installation (pratishtha), and the Isana-kalpa rituals for sanctification.
Adhyayas in Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Adhyaya 43
Chapter 43 — प्रासाददेवतास्थापनम् (Installation of Deities in a Temple)
भगवान अग्नी सांगतात की योग्य देवतास्थापना व प्रतिमा-संस्कार यांमुळेच प्रासाद (मंदिर) विधिपूर्वक कार्यक्षम होतो. पञ्चायतन-न्यायाने मध्यभागी वासुदेव/नारायण, आणि दिशांमध्ये देवताविन्यास—आग्नेयेस वामन, नैऋत्येस नृहरि, वायव्येस हयग्रीव, ईशान्यास वराह; तसेच नवधाम, लोकपाल-ग्रह-समूह, दशावतार-समुच्चय व त्रयोदश-देवालय योजना (मध्यात विश्वरूप-हरि) असे पर्यायी विन्यासही दिले आहेत. पुढे प्रतिमा-लक्षण: माती, लाकूड, धातू, रत्ने, शिला, सुगंधी द्रव्ये, पुष्प इत्यादी माध्यमांत प्रतिमा घडविता येते; योग्य काळी पूजा केल्यास इच्छित फल मिळते. शिला-निवडीत वर्णानुसार रंग-लक्षणे, आणि उत्तम शिला न मिळाल्यास सिंह-विद्येने शमन/प्रतिस्थापनाचा उपाय सांगितला आहे. शेवटी शिलाकर्मापूर्वीचे संस्कार—वनग्रहण, व्रजयाग, बलिदान, साधन-पूजन, अस्त्र-मंत्र प्रोक्षण, नृसिंह-रक्षा, पूर्णाहुती, भूत-बली, स्थानिक शक्तींचे शमन/निर्वासन, स्वप्न-मंत्र निदान, शिल्प्याचा विष्णु/विश्वकर्मा-भाव, व शिलाखंड कार्यशाळेत नेऊन विधिपूर्वक सन्मान—वर्णिले आहेत।
Adhyaya 44
Vāsudevādi-pratimā-lakṣaṇa-vidhiḥ (Iconographic and Iconometric Procedure for Vāsudeva and the Vyūha Forms)
या अध्यायात शांतिकर्मानंतर वासुदेव व व्यूह-रूपांच्या प्रतिमा-लक्षण व मितिशास्त्राचे भक्तिभावाने तांत्रिक वर्णन येते. मंदिराच्या उत्तर भागात प्रतिमा स्थापाव्यात, पूर्वाभिमुख किंवा उत्तराभिमुख ठेवाव्यात—असा वास्तुधर्माशी जोडलेला स्थानविधी सांगितला आहे. स्थापना व बलिदानानंतर मध्यचिन्हित शिळा नऊ भागांत विभागून स्वाङ्गुल, गोलक/कालनेत्र आणि ताल-प्रमाणांद्वारे मापे ठरविली जातात. मुकुट, मुख, ग्रीवा, वक्ष, उदर, ऊरू-जंघा, पाद तसेच नेत्र-भ्रू-नासिका-कर्ण-ओष्ठ, शिरोवर्तुळ, भुजा-प्रकोष्ठ, करतळ, बोटांच्या सांध्यांचे माप, कटी व पायांचे परिघ इत्यादी सूक्ष्म प्रमाणे दिली आहेत. अलंकारनियम, प्रभामंडल व पीठ-लक्षण, आणि चिन्हे—उजवीकडे चक्र-पद्म, डावीकडे शंख-गदा—तसेच श्री, पुष्टि, विद्याधर इ. परिचरांचे निर्देश आहेत. योग्य पूजेसाठी संपूर्ण प्रतिमामितीचा आराखडा हा अध्याय देतो.
Adhyaya 45
Chapter 45 — Piṇḍikā-Lakṣaṇa (Characteristics and Measurements of the Pedestal/Plinth)
भगवान अग्नी पिंडिका-लक्षणाचे तांत्रिक पण विधिसंलग्न निरूपण करतात. पिंडिकेची लांबी प्रतिमेसमान, उंची प्रतिमेच्या अर्धी, आणि बांधणी ६४ पुट/थरांत करावी असे प्रमाण ठरवले आहे. पुढे ठराविक रिकाम्या पट्ट्या/रेषा ठेवणे, कोष्ठक तयार करून शुद्ध करणे, आणि दोन्ही बाजूंना सममिती राखणे—शुद्धता, समतलता व मोजून केलेले विभाग यांमुळे शुभत्व व टिकाऊपणा येतो असे सांगितले आहे. नंतर यव, गोल, अंश, कला, ताल, अंगुळ इत्यादी मापांनी मुखलक्षणे व देहविस्ताराचे प्रमाण देऊन फल लक्ष्मी-संबंधित मानले आहे. शेवटी धन-प्रतिरूप, चामरधारिणी परिचारिका, गरुड व चक्रादी चिन्हांसह पिंडिका-प्रतिमा-परिवार हा ईशानकल्पातील प्रतिष्ठेस योग्य पवित्र समुच्चय आहे असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 46
Chapter 46 — शालग्रामादिमूर्तिलक्षणकथनं (Exposition of the Characteristics of Śālagrāma and Other Sacred Forms)
वास्तु–प्रतिष्ठा व ईशान-कल्पाच्या प्रवाहात या अध्यायात भगवान अग्नी शालग्रामादी पवित्र शिलामूर्तींची प्रातिमा-लक्षणे सांगतात. या रूपांना भुक्ति-मुक्ति-प्रदा मानून, मूर्ती-ओळख ही साधना व मोक्षाभिमुखतेशी जोडली आहे. वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, नारायण, विष्णु, नरसिंह, वराह, कूर्म, हयग्रीव, वैकुंठ, मत्स्य, श्रीधर, वामन, त्रिविक्रम, अनंत, सुदर्शन, लक्ष्मी-नारायण, अच्युत, जनार्दन, पुरुषोत्तम इत्यादींची ओळख चक्रांची संख्या, रंग, रेषा, बिंदू, छिद्र/शुषिर, आवर्त आणि गदा-आकृतीसारख्या चिन्हांवरून केली जाते. योग्य लक्षणज्ञानामुळे योग्य पूजा, प्रतिष्ठा व शुद्ध आचार साधतो आणि पवित्र द्रव्य माध्यम धर्मभावनेशी सुसंगत ठरते।
Adhyaya 47
Chapter 47 — शालग्रामादिपूजाकथनं (Teaching the Worship of Śālagrāma and Related Sacred Forms)
या अध्यायात भगवान अग्नी शालग्राम व हरिच्या चक्र-चिन्हित रूपांची पूजाविज्ञानपद्धती क्रमाने सांगतात. पूजा काम्य, अकाम्य आणि उभयात्मिका (मिश्र) अशी विभागून मीनादि रूपवर्गांना अपेक्षित फळांशी जोडतात; चक्रावर सूक्ष्म बिंदू-लक्षण सांगून वराह-नरसिंह-वामनाशी निगडित मोक्षाभिमुख साधनाही दर्शवतात. पुढे विधीभागात मण्डलरचना (चौकोनात चक्राब्ज; नंतर षोडश-अर व अष्टदल), हृदयात प्रणव-प्रतिष्ठा, हात-देहावर षडङ्ग-न्यास आणि मुद्रांचा क्रम दिला आहे. दिशापूजेत परिघरक्षणासाठी गुरु, गण, धातृ, विधातृ/कर्तृ/हर्तृ, विश्वक्सेन व क्षेत्रपाल यांची पूजा; तसेच वेदाधार, आधारानन्तक, भू, पीठ, पद्म इ. स्तर आणि सूर्य-चंद्र-अग्नि मण्डलांची स्थापना सांगितली आहे. विश्वक्सेन/चक्र/क्षेत्रपाल यांचे पूर्वपूजन न झाल्यास शालग्रामपूजा ‘निष्फळ’ ठरते—आगमिक शुद्धता व अंतःभाव यांवरच सिद्धी व धर्मफल अवलंबून आहे।
Adhyaya 48
Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)
वास्तु-प्रतिष्ठा व ईशान-कल्पाच्या संदर्भात भगवान अग्नी केशव, नारायण इत्यादी विष्णूच्या चोवीस वैष्णव रूपांचे वर्णन करतात. पद्म, शंख, चक्र व गदा यांच्या ठराविक क्रमाने प्रत्येक मूर्तीची ओळख (प्रतिमा-लक्षण) सांगितली असून, काही ठिकाणी शार्ङ्ग धनुष्य व कौमोदकीचाही उल्लेख येतो. हा अध्याय पूजेत, प्रदक्षिणेत व रक्षात्मक जपात पठणीय असा स्तोत्र-एकक आणि मूर्ती-निर्मितीसाठी उपयुक्त संकेतक ठरतो. पुढे व्यूह-सिद्धांत (वासुदेव→संकर्षण→प्रद्युम्न→अनिरुद्ध) मांडून मंत्रजपाला विश्व-प्रसरणाच्या क्रमाशी जोडले आहे. शेवटी हे द्वादशाक्षर-मंत्राशी निगडित चतुर्विंशति-मूर्ती-स्तोत्र असून, याचे पठण किंवा श्रवण शुद्धी व सर्वसिद्धी देऊन भुक्ती व मुक्ती दोन्ही प्रदान करते असे सांगितले आहे।
Adhyaya 49
Chapter 49 — मत्स्यादिलक्षणवर्णनम् (Description of the Characteristics of Matsya and the Other Incarnations)
या अध्यायात भगवान अग्नी वास्तु-प्रतिष्ठा व ईशान-कल्पाच्या संदर्भात दशावतार व अन्य वैष्णव रूपांच्या प्रतिमा-लक्षणांचे शास्त्रीय, तरीही भक्तिभावपूर्ण निरूपण करतात. मत्स्य व कूर्म यांचे देह-प्रकार, वराहाची पृथ्वी-उद्धरण मुद्रा, क्ष्मा/धरा, अनंत व श्रीसह परिवार आणि राज्यलाभ व संसार-तरण अशी फळे सांगितली आहेत. नरसिंहाची उग्र कथामुद्रा तसेच मानक चतुर्भुज चिन्ह-रूप, वामन आणि राम/बलराम यांच्या अनेक रचना आयुध-स्थापन क्रमाने दिल्या आहेत. बुद्धाचा शांत स्वभाव व वेश, आणि कल्कीचे परिधान, तेज व युगांतकारी कार्य वर्णिले आहे. पुढे वासुदेवादी नवव्यूह व संबंधित रूपे—ब्रह्मा, गरुडारूढ विष्णू, विश्वरूप, अश्वशीर्ष हरि (हयग्रीवसदृश), दत्तात्रेय, विश्वक्सेन—पाठभेदांसह नमूद करून परंपराशुद्धता व विधी-उपयोगिता दर्शविली आहे।
Adhyaya 50
Chapter 50 — देवीप्रतिमालक्षणकथनं (Devi-Pratimā-Lakṣaṇa: Characteristics of the Goddess Image)
अग्निदेव सामान्य प्रतिमा-लक्षणातून पुढे जाऊन वास्तु–प्रतिष्ठा व ईशान-कल्पाच्या चौकटीत देवी-प्रतिमेचे तांत्रिक निरूपण करतात. चंडी/दुर्गेचे आयुधसमूह व भुजासंख्या—वीस, अठरा, सोळा, दहा व आठ भुजांचे रूप—निर्दिष्ट करून नवपद्म (नऊ कमळ) मंडलात तत्त्वक्रमाने स्थान-न्यास सांगितला आहे. पुढे रुद्रचंडी इत्यादी उग्र रूपांची नावे, वर्णभेद, गतीभेद, प्रतिष्ठेची फळे (संतान, समृद्धी इ.) तसेच लक्ष्मी, सरस्वती, गंगा (जाह्नवी), यमुना, मातृकासदृश शक्ती अशा उपदेवतांचा उल्लेख येतो. विनायकाचे प्रमाण—विशेषतः सोंडेची लांबी अङ्गुलांत व कला/नाडी माप—आणि स्कंदादींची लक्षणेही दिली आहेत. शेवटी चामुंडा-भेद, भैरवी, अंबाष्टक, घंटाकर्ण इत्यादी रक्षक देव-गणांचे वर्णन करून योग्य रूप-निश्चितीने रक्षा, सिद्धी व सम्यक् प्रतिष्ठाफळ प्राप्त होते असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 51
अध्याय ५१: सूर्यादिप्रतिमालक्षणम् (Characteristics of the Images of Sūrya and Others)
देवी-प्रतिमेच्या लक्षणांनंतर भगवान अग्नी सूर्य व त्याच्याशी संबंधित देव-रचना सांगतात, जी मंदिर-प्रतिष्ठा व आवरण-विन्यासासाठी महत्त्वाची आहे. प्रथम सूर्याचे शास्त्रीय रथरूप—सात अश्व, एक चक्र, कमल-चिन्हे व सहाय्यक उपकरणे; द्वार/पार्श्व सेवक म्हणून दंडधारी पिंगल, चामरधारी सेवक, तसेच ‘निष्प्रभा’ अशी वर्णिलेली सहधर्मिणी—अशी परंपरा दिली आहे. पर्यायाने सूर्याला अश्वारूढ, वरदमुद्रायुक्त व कमलधारी दाखविण्याचेही सांगितले आहे. पुढे दिक्पाल व उपदिक् देवतांना निर्दिष्ट कमळाच्या पाकळ्यांच्या रचनेवर क्रमाने स्थापणे व त्यांच्या आयुध-लक्षणांचे वर्णन येते. सूर्याची नावे/अंश, राशी-मास-स्थान आणि विविध वर्णभेद मंत्र-न्यासाच्या तर्कासह रूपाशी जोडले आहेत. नंतर चंद्र ते केतूपर्यंत नवग्रह-प्रतिमा, नागसूची, तसेच किन्नर, विद्याधर, पिशाच, वेताल, क्षेत्रपाल, प्रेत इत्यादी सीमांत रक्षक-सत्ता सांगून पवित्र क्षेत्राची पूर्णता दर्शविली आहे।
Adhyaya 52
Chapter 52: देवीप्रतिमालक्षणं (Devī-pratimā-lakṣaṇa) — Characteristics of Goddess Images
प्रतिमा-लक्षणाच्या क्रमात या अध्यायात भगवान अग्नी योगिनी-गटांचे शिस्तबद्ध निरूपण करतात—ऐंद्री समूहापासून आरंभ करून शान्ता (शमनकारी) समूहापर्यंत ‘अष्टाष्टक’ (आठ-आठ) परंपरा. पुढे अनेक योगिनी/देवींची नावे व शक्तिनावे दिली असून, आयुधे व मूर्ती-विवरणांत हस्तलिखित-भेदांची परंपराही सूचित केली आहे. नामसूची नंतर विधिनिर्देश—परिचारिका देव्या चार किंवा आठ भुजांच्या, इच्छित आयुधधारिणी व सिद्धिदायिनी दाखवाव्यात. भैरवाचे मूर्तिलक्षण सविस्तर—उग्र भाव, जटांमध्ये चंद्रचिन्ह, आणि खड्ग, अंकुश, परशु, धनुष्य, त्रिशूळ, खट्वांग, पाश इत्यादी आयुधांसह वरद-मुद्रा. त्यानंतर अविलोम क्रमाने अग्नीपर्यंत विन्यास, मंत्रविभाग व षडंग-न्यास सांगितला आहे. शेवटी वीरभद्र, गौरी/ललिता आणि सिंहवाहिनी चंडिका—त्रिशूळाने महिषाचा संहार करणारी—यांच्या प्रतिमा-नमुने देऊन तत्त्व, शिल्प व प्रतिष्ठाविधी एकाच आगमिक आराखड्यात गुंफले आहेत।
Adhyaya 53
Chapter 53 — Liṅga-lakṣaṇa (Characteristics and Proportions of the Śiva-liṅga and Piṇḍikā)
या अध्यायात भगवान पद्मज ब्रह्म्यास वास्तु-प्रतिष्ठा व ईशान-कल्पांतर्गत शिवलिंग व त्याची पिंडिका/पीठ घडविण्यासाठी आवश्यक मान, रेखा आणि विभाग यांचे तांत्रिक-आगमिक नियम सांगतात. लांबी-रुंदीचे ठराविक भाग करून क्रमाने रूपनिर्मिती—चौरस आधारापासून ८, १६, ३२, ६४ कोनी फलकयुक्त रूपांतरे होत अखेरीस परिपूर्ण वर्तुळाकारता—अशी प्रक्रिया दिली आहे. लिंगशिराचा छत्राकार वक्र, उंची-व्यासनुपात, तसेच मध्यसूत्रावर ब्रह्मा व रुद्र-संबंधित विभागांची मांडणी स्पष्ट केली आहे. सामान्य लक्षणांनंतर पीठाची उंची, मध्य खाता (गर्त), मेखला-बंध, विकाराङ्ग अलंकार आणि उत्तर दिशेस प्राणाला जलनिर्गम यांची सार्वत्रिक रचना सांगितली असून पाठांतरांचाही उल्लेख आहे. हा अध्याय स्थापत्यशास्त्राला धर्मकर्म मानून प्रतिष्ठित उपासनेची स्थिरता व देवसन्निधी साधतो।
Adhyaya 54
Liṅga-māna-ādi-kathana (Measurements and Related Particulars of the Liṅga)
अग्निदेव प्रतिष्ठाविषयक उपदेशात सामान्य लिंग-लक्षणांपलीकडे जाऊन द्रव्य, मान आणि विधी यांचा तांत्रिक नियम सांगतात. वस्त्र व मृत्तिका-लिंग (भाजलेली माती श्रेष्ठ) यांपासून लाकूड, दगड, धातू व मौल्यवान माध्यमे (मोती, लोखंड, सोने; तसेच चांदी, तांबे, पितळ, कथिल आणि रस-लिंग) असा द्रव्यक्रम देऊन काही द्रव्यांना भुक्ति–मुक्ति फलाशी जोडले आहे. पुढे स्थापना-स्थानाचा विचार व मापनपद्धती—गृह्य लिंग १–५ अङ्गुल, तर देवळात द्वार व गर्भगृह यांच्या प्रमाणानुसार अनुपात; ३६×३ मानभेद व त्यांच्या संयोगाने १०८ मानतंत्र. चल (वाहून नेण्याजोगी) लिंगे १–५, ६–१०, ११–१५ अङ्गुल वर्गांत, सूत्र/दोरी-रेषा प्रणाली व हस्ताधारित विस्तारही वर्णिले आहेत. उत्तरार्धात प्रतिमामितीची भूमिती, उरलेल्या अङ्गुलांवरून शकुन-निर्णय, ध्वज/सिंह/वृष वर्ग, स्वर-शुभता, विविध रचना, ब्रह्मा–विष्णु–शिव विभागतत्त्व, तसेच मुखलिंग व शिरोभेदांत मुखावयव व उभारांचे प्रमाण निर्देशिले आहे।
Adhyaya 55
Chapter 55 — Piṇḍikā-lakṣaṇa-kathana (Defining Features of the Pedestal/Base for Icons)
वास्तु–प्रतिष्ठा व ईशान-कल्पाच्या प्रवाहात अग्निदेव मागील अध्यायातील व्यक्त–अव्यक्त विचारानंतर प्रतिमा-स्थापनेचे अचूक शिल्पनियम सांगतात. पिण्डिका (आधार/पीठ) ही प्रतिमेच्या प्रमाणानुसार ठरवावी—लांबी प्रतिमेशी संबंधित, रुंदी व मेखला-बंद इत्यादी भिन्नांश मापांनी. पुढे पाया घालण्यासाठी खड्ड्याची मापे, उत्तरेकडे किंचित उतार, आणि प्राणाल (पाणी-निचरा) कुठे बाहेर पडावा हे सांगून जल-व्यवस्थेमुळे शुचिता कशी राखली जाते ते स्पष्ट करतात. षोडशांश पद्धतीने उंचीचे स्तर-विभाग आणि खालचा, मधला व कंठभाग यांची खंडरचना मानकीकृत केली आहे. ‘सामान्य’ प्रतिमांनाही हे नियम लागू; देवालय/गर्भगृह-द्वाराचे प्रमाण मंदिर-द्वारमापाशी जोडले; तसेच प्रतिमा-प्रभेत गज व व्यालक अलंकार सांगितला आहे. शेवटी सार्वत्रिक प्रतिमामिती—पुरुष देवता हरि/विष्णु-मानाने, देव्या लक्ष्मी-मानाने—शोभा ही धर्माची अट आहे असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 56
Chapter 56 — दिक्पालयागकथनम् (Account of the Worship of the Guardians of the Directions)
भगवान् प्रतिष्ठा-पञ्चकाचे तात्त्विक रूप सांगतात—प्रतिमा पुरुषाने प्राणित, पिण्डिका प्रकृतीचे प्रतीक, आणि लक्ष्मी प्रतिष्ठा-कर्माची स्थिरता दर्शविते; यांचा संयोग ‘योगक’ होय. इष्टफलप्राप्तीसाठी याग आरंभून वास्तु-पूर्वकर्मे केली जातात—गर्भसूत्र-अक्ष काढणे, मण्डपाचे प्रकार व माप ठरवणे, स्नान व कलश-कार्याची मांडणी, आणि यागद्रव्यांची तयारी. वेदी एक-तृतीयांश/अर्ध प्रमाणाने रचून कलश, घटिका, छत्र इत्यादींनी अलंकृत करतात; सर्व सामग्री पंचगव्याने शुद्ध करतात. गुरु विष्णुध्यान करून स्वतःला यज्ञाधिष्ठान मानून आत्मपूजन करतो, आणि प्रत्येक कुण्डात योग्य मूर्तिपाश स्थापतात. दिशेनुसार तोरण-स्तंभांसाठी काष्ठनिवड, “स्योना पृथिवी” मंत्रपूजा, स्तंभमूळी अंकुर, सुदर्शनचिन्ह, ध्वजविधान व अनेक कलशस्थापन यांचे विधान आहे. अखेरीस कलशांत दिक्पालांचे आवाहन करून क्रमाने पूजन—पूर्व इंद्र, आग्नेय अग्नि, दक्षिण यम, नैऋत्य नैऋत, पश्चिम वरुण, वायव्य वायु, उत्तर सोम/कुबेर, ईशान ईशान; ऊर्ध्व ब्रह्मा व अधः अनंत—हे सर्व आपापल्या द्वार-दिशांचे रक्षण करून यागक्षेत्राला रक्षित विश्वमंडल बनवितात।
Adhyaya 57
Chapter 57 — कुम्भाधिवासविधिः (Kumbhādhivāsa-vidhi: Rite of Installing/Consecrating the Ritual Jar)
भगवान अग्नी वास्तु-प्रतिष्ठेत अभिषेकासाठी वापरल्या जाणाऱ्या कलशांच्या कुम्भाधिवासाची क्रमवार आगमिक पद्धती सांगतात. प्रथम भूमी-परिग्रह, संरक्षणार्थ तांदूळ व मोहरीचे प्रकीर्णन, नरसिंह-मंत्राने राक्षोघ्न शुद्धी आणि पंचगव्य-प्रोक्षण केले जाते. नंतर भूमीपासून कलशापर्यंत पूजन, हरिचे अङ्ग-उपचार, तसेच सहाय्यक पात्रांचे अस्त्र-मंत्राने संस्कार; अचिन्न-धारा व प्रदक्षिणा यांद्वारे अभिषेक-प्रवाह अखंड ठेवला जातो. मण्डलात “योगे योगे” मंत्राने शय्या-स्थापन, स्नान-मण्डपात दिशानुसार विष्णुरूपांची मांडणी व ईशानाचे विशेष स्थान दिले आहे. स्नान व अनुलेपनासाठी अनेक कुम्भ स्थापिले जातात; पाने, काष्ठ, मृत्तिका, औषधी, धान्य, धातू, रत्ने, जल व दीप इत्यादींची सविस्तर सामग्री दिशानुसार ठेवून अर्घ्य, पाद्य, आचमन, नीराजन आदी उपचार सिद्ध केले जातात. द्रव्य, स्थान, मंत्र व क्रम यांच्या नियोजनाने देवसन्निधी स्थिर करणारी आग्नेय विद्या येथे स्पष्ट होते।
Adhyaya 58
Chapter 58 — स्नानादिविधिः (Snānādi-vidhiḥ): Rules for Ritual Bathing and Related Consecration Rites
कलशाधिवासानंतर वास्तु–प्रतिष्ठा क्रमात भगवान् अग्नी स्नानादि-विधी सांगतात, ज्यामुळे शिल्पी-निर्मित मूर्ती जागृत, शुद्ध व सार्वजनिक पूजेस योग्य होते. आचार्य ईशान कोपऱ्यात वैष्णव अग्नी स्थापून घन गायत्री-होम करतो व संपाताने कलशांचे अभिमंत्रण करतो. कार्यशाळा व यजमान-मंडळीची शुद्धी, वाद्य-गान आणि उजव्या हातावर रक्षाकौतुक-बांधणी (देशिकासह) होते. मूर्तीची स्थापना, स्तुती व शिल्पि-दोष-निवारणाची प्रार्थना करून तिला स्नानमंडपात नेऊन मंत्र व आहुतींनी नेत्रोन्मीलन केले जाते. पुढे अभ्यंग, उटणे, गरम पाण्याने धुणे, प्रोक्षण, तीर्थ/नदीजल, सुगंधी द्रव्ये, औषधी, पंचगव्य इत्यादींनी अनेक मंत्रपुटांत विस्तृत स्नपन; अनेक कलशांनी विष्ण्वावाहनापर्यंत विधी होतो. शेवटी कौतुकमोचन, मधुपर्क, पवित्रक-निर्मिती, धूप-अंजन-टिळा-माळा व राजचिन्हादि उपचार, शोभायात्रा व अष्टमंगल-विन्यास; हरासह अन्य देवतांनाही लागू, आणि ‘निद्रा’ कलश शिरोभागी ठेवण्याचा निर्देश आहे।
Adhyaya 59
Chapter 59 — अधिवासनकथनं (Adhivāsana: The Rite of Inviting and Stabilizing Hari’s Presence)
अध्याय ५९ मध्ये ‘अधिवासन’ ही हरिप्रतिष्ठेसाठी भगवंताची सन्निधी आवाहन करून स्थिर करण्याची विधी म्हणून सांगितली आहे. अग्निदेव प्रथम अंतःशुद्धीची साधना सांगतात—आचार्य ओंकाराशी चैतन्य जोडून चित्त केंद्रित करतो आणि लयक्रमाने तत्त्वांचा प्रत्याहार करतो: पृथ्वी वायूत, वायू आकाशात, आकाश मनात, मन अहंकारात, अहंकार महत्मध्ये व महत् अव्यक्तात लीन होते; अव्यक्त हे वासुदेवस्वरूप शुद्ध ज्ञान मानले आहे. पुढे सृष्टी-नकाशा (व्यूह/कोस्मोजेनेसिस) म्हणून तन्मात्रा, ज्ञानेंद्रिये, कर्मेंद्रिये व स्थूल देह यांची मांडणी करून साधक विश्वाला ‘संस्कारित देह’ म्हणून विधिपूर्वक पुनर्निर्मित करतो. त्यानंतर बीजाक्षरांनी तत्त्व व देहस्थानी मंत्रन्यास, वैष्णव नामन्यास (केशव ते दामोदर) आणि षडंगन्यास होतो. द्वादश-अर चक्रमंडल, सौर-सोम्य कला, परिवारपूजन इत्यादी करून प्रतिमेत हरि प्रतिष्ठित करणे, वैष्णव अग्नी प्रज्वलित करणे, होम व शांतिकर्म, पवित्र नद्यांची स्थापना, ब्राह्मणभोजन, दिक्पतींना बलिदान आणि रात्रजागरण व पवित्र पठण यांद्वारे अधिवासनाने सर्व कर्मांगांचे संस्कार केले जातात।
Adhyaya 60
Chapter 60 — वासुदेवप्रतिष्ठादिविधिः (Procedure for the Installation of Vāsudeva and Related Rites)
भगवान अग्नी वासुदेव/हरीच्या प्रतिष्ठेचा क्रमवार विधी सांगतात. गर्भगृह सात भागांत विभागून ब्रह्म-भागात मूर्ती स्थापन करावी व देव, मानव आणि भूत-भागांचे नियत वाटप पाळावे. पुढे पिण्डिका-स्थापन, आवश्यक असल्यास रत्न-न्यास, नरसिंह-आहुतींचा संबंध, वर्ण-न्यास, तसेच इंद्रादी मंत्रांनी नऊ दिशांच्या खड्ड्यांत तांदूळ, रत्ने, त्रिधातू, धातू, चंदन इत्यादींचा निक्षेप व गुग्गुळू-परिवेष्टन करावे. खंडिल हवनवेदी तयार करून आठ दिशांना कलश ठेवावेत; अष्टाक्षरी मंत्राने अग्नीचे आवाहन, गायत्रीप्रधान आहुती, पूर्णाहुती व शांत्युदकाने देवशिरावर अभिषेक होतो. नंतर ब्रह्मयानाने प्रतिमा गीत-वाद्य व वैदिक घोषासह मंदिरात नेऊन आठ मंगलकलशांनी स्नान घालून शुभ लग्नात पीठावर प्रतिष्ठित करतात व त्रिविक्रम-नमस्काराने स्थिर करतात. जीव-आवाहन व सान्निध्य-करणाने चेतनेचे बिंबात अवतरण स्पष्ट केले आहे; परिकर देवता, दिक्पाल, गरुड, विश्वक्सेन यांची स्थापना, भूतबली व दक्षिणेची नीति सांगितली आहे. शेवटी नियम—मूलमंत्र देवतानुसार वेगळे, पण उर्वरित विधी सर्व प्रतिष्ठांत समान।
Adhyaya 61
Chapter 61 — द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः (Gateway Installation, Flag Hoisting, and Allied Rites)
या अध्यायात मंदिरनिर्मितीला जिवंत यज्ञशक्तीशी जोडणाऱ्या आग्नेय विधींचा क्रम दिला आहे. अवभृथ-स्नानानंतर ८१ पदांवर कुम्भांचे जाळे-विन्यास करून पूर्ण मण्डलीकरण केले जाते व मग हरिप्रतिष्ठेची तयारी होते. द्वारप्रतिष्ठेत आहुती, बळी, गुरु-पूजन, उंबरठ्याखाली सुवर्ण-निक्षेप आणि ठराविक होम; तसेच चण्ड–प्रचण्ड व श्री/लक्ष्मीची स्थापना, श्रीसूक्त-पूजा व दक्षिणा देऊन सामाजिक-यागव्यवस्था पूर्ण होते. पुढे हृत्प्रतिष्ठेत अष्टरत्ने, औषधी, धातू, बीजे, लोखंड व जलयुक्त संस्कृत कुम्भात नरसिंह-मंत्र-सम्पात व नारायण-तत्त्व-न्यास करून प्राणरूप निक्षेप चेतविला जातो. वास्तुशास्त्रानुसार प्रासाद हा पुरुष मानून अवयव-निरूपण—द्वार मुख, शुकनासा नाक, प्रणाल अधोमार्ग, सुधा त्वचा, कलश केश/शिखा। शेवटी ध्वजारोहण—प्रमाण, ईशान/वायव्य स्थापन, ध्वजाचे वस्त्र-अलंकार, चक्र (८/१२ आरे) रचना, दंडात सूत्रात्मा व ध्वजात निष्कल न्यास; प्रदक्षिणा, मंत्र, दान आणि ध्वजदानाचे राजसदृश पुण्य सांगितले आहे।
Adhyaya 62
Chapter 62 — Lakṣmīpratiṣṭhāvidhiḥ (The Procedure for Installing Lakṣmī)
भगवान अग्नी वसिष्ठांना समुदायेन देवता-प्रतिष्ठेचा क्रम सांगतात—लक्ष्मीपासून आरंभ करून सर्व देवीसमूहापर्यंत। पूर्वोक्त मंडप व स्नानादि पूर्वकर्मांनंतर श्रीला भद्रासनावर स्थापून अष्टकलश प्रतिष्ठित करतात. अभ्यंग, पंचगव्य-स्नान, नेत्रोन्मीलन, मधुरत्रयादि नैवेद्य; काही मंत्रवाक्ये व स्थानांबाबत पाठभेदही दिले आहेत. दिशानुसार वेगवेगळ्या मंत्रांनी शिंपडण होते; शेवटी ईशान दिशेत ८१ घटांनी शिरःस्नान करून जल भूमीत सोडतात. गंध-पुष्पसंस्कार, तन्मयावहाने तादात्म्य, ‘आनंद’ ऋक पठण; शय्येवर शायन्तीय न्यासाने स्थैर्य, श्रीसूक्ताने सान्निध्य, लक्ष्मीबीजाने चिच्छक्ती जागरण, नंतर कमळ/करवीराने नियत संख्येने होम. शेवटी उपकरण व मंदिरसंस्कार, पिंडिका-निर्मिती, श्रीसूक्त पदोपदी पठण, गुरु/ब्राह्मण दान व स्वर्गादि फलध्यान—मंगल व धर्मसाधनेची विधिनिष्ठ तंत्ररचना दर्शविली आहे.
Adhyaya 63
Chapter 63 — सुदर्शनचक्रादिप्रतिष्ठाकथनं (Procedure for Consecrating the Sudarśana Discus and Other Divine Emblems)
या अध्यायात भगवान अग्नी विष्णु-प्रतिष्ठेची पद्धती विष्णूसंबंधित देवस्वरूपे व दिव्य चिन्हे—तार्क्ष्य (गरुड), सुदर्शन, ब्रह्मा आणि नरसिंह—यांच्यावर विस्तारतात. प्रतिष्ठा ‘विष्णूप्रमाणे’ करावी, पण प्रत्येकाची जागृती त्याच्या स्वतःच्या मंत्रानेच होते, असे सांगितले आहे. प्रथम सुदर्शनाचा तीव्र रक्षण-युद्धोपयोगी मंत्र दिला असून चक्र धर्मिष्ठांसाठी शान्त, दुष्टांसाठी भयङ्कर; शत्रु-भूतप्रेतादी भस्म करणारे व विरोधी मंत्र छेदणारे आहे. नंतर ‘पाताळ’ नावाची विस्तृत नरसिंह-विद्या वर्णिली आहे, जी पाताळ/आसुरी शक्ती दमन करून संशय व आपत्ती नष्ट करते. पुढे ‘त्रैलोक्य-मोहन’ मूर्तीची लक्षणे व ‘त्रिलोक्य-मोहन’ मंत्रांनी प्रतिष्ठा—गदाधारी, दोन किंवा चार भुजा—आणि चक्र-पाञ्चजन्यसह, श्री–पुष्टी व बल–भद्र यांसह समूह-रचना सांगितली आहे. त्यानंतर अनेक विष्णुरूपे/अवतार तसेच शैव-शाक्त समन्वित रूपे—रुद्रमूर्ती लिंग, अर्धनारीश्वर, हरि-शंकर, मातृका—आणि सूर्य/ग्रहदेवता व विनायक यांची प्रतिष्ठा येते. उत्तरार्धात विशेषतः पुस्तक-प्रतिष्ठेचे विधान: स्वस्तिक-मंडलपूजन, लेखनसाधने व हस्तलिखिताचा सन्मान, नागरी लिपी, रत्नलेखणी/पेटिका-विधी, ईशान दिशेस आसन, दर्पण-दर्शन, प्रोक्षण, नेत्रोन्मीलन, पौरुषसूक्त न्यास, सजीवीकरण, होम, मिरवणूक व पठणाच्या आरंभ-अंती नित्यपूजा. शेवटी विद्यादान/पुस्तकदान अक्षय पुण्य देणारे, सरस्वती-विद्यादान श्रेष्ठ, आणि पान- अक्षरांच्या परिमाणानुसार पुण्यवृद्धी सांगून विधी, मूर्तिशास्त्र व ग्रंथपरंपरा यांचे एकत्र धर्मार्थ-संयोजन केले आहे।
Adhyaya 64
Chapter 64 — कूपादिप्रतिष्ठाकथनं (The Account of the Consecration of Wells and Other Water-Works)
भगवान अग्नी वसिष्ठांना कूप, बावडी, तळे व सरोवर इत्यादी जलरचनांची वरुणप्रधान प्रतिष्ठा-विधी सांगतात. जल हे हरि (विष्णु), सोम आणि वरुण यांची जिवंत उपस्थिती मानली आहे. आरंभी सुवर्ण/रौप्य/रत्नमय वरुणप्रतिमा व तिचे ध्यानलक्षण—द्विभुज, हंसासन, अभयमुद्रा आणि नागपाश—वर्णिले आहे. पुढे मंडप, वेदी, कुंड, तोरण आणि वारुण-कुंभ यांसह विधीची रचना दिली आहे. नंतर अष्ट-कुंभ व्यवस्था: दिशानुसार जलस्रोत—समुद्र, गंगा, पर्जन्य, झरा/प्रस्रवण, नदी, वनस्पतिजन्य जल, तीर्थजल इत्यादी—आणि अभावात पर्याय व मंत्राभिमंत्रण. शुद्धी, नेत्रोन्मीलन, अभिषेक, मधुपर्क-वस्त्र-पवित्र अर्पण, अधिवास, सजीवकरण; तसेच होमक्रम, दहा दिशांना बळी व शांतीतोय यांचे विधान आहे. शेवटी जलाशयात मध्ययूप/चिन्ह ठराविक मापांनी रोवून जगच्छांती, दक्षिणा, भोजन आणि निर्बंधरहित जलदान-धर्माची महती—महायज्ञांहूनही श्रेष्ठ पुण्य—प्रतिपादिली आहे।
Adhyaya 65
Chapter 65 — सभास्थापनकथनं (Account of Establishing an Assembly-hall)
भगवान अग्नी सभास्थापनविधी सांगताना बांधकामाला विधीमान्यता जोडतात—भूमीची परीक्षा करून यजमानाने प्रथम वास्तु-याग करावा, तेव्हाच स्थळाचा विश्व-व्यवस्थेशी मेळ बसतो. सभागृह गावाच्या चौरस्त्यावर (चार रस्त्यांच्या संगमावर) किंवा गावाच्या कडेला बांधावे; निर्जन ठिकाणी नको, जेणेकरून नागरी जीवन सुलभ व सुरक्षित राहील. सामर्थ्यानुसार बांधकाम योग्य; पण क्षमतेपेक्षा अधिक खर्च हा दोष मानला आहे. चतुःशाला आराखडा दोषरहित व श्रेष्ठ, तर त्रिशाला/द्विशाला/एकशाला हे पर्याय दिशानिर्देशांसह सशर्त विचारावेत. ‘करराशी’ गणना, आठ भागांत विभागणी, गर्गशास्त्रानुसार अर्थनिर्णय, तसेच ध्वज, धूर, सिंह इत्यादी शकुनांचे दिशानुसार परीक्षण दिले आहे. शेवटी निवासप्रवेशासाठी सामुदायिक अनुमती, पहाटे औषधी-स्नानशुद्धी, ब्राह्मणभोजन, मंगल अलंकार आणि नंदा, वाशिष्ठी, जया, पूर्णा, भद्रा, काश्यपी, भार्गवी, इष्टका यांचे आवाहन करणारा समृद्धिमंत्र—धन, जन व पशुधनवृद्धी आणि गृह व पवित्र विटेची यशस्वी प्रतिष्ठा मागतो।
Adhyaya 66
Chapter 66: साधारणप्रतिष्ठाविधानम् (The Procedure for General Consecration)
या अध्यायात भगवान् अग्नी सर्व देवता व पवित्र प्रतिष्ठानांसाठी एक प्रमाणित (साधारण) प्रतिष्ठा-विधान सांगतात—एकल स्थापना तसेच वासुदेव-आदर्शावर आधारित सामूहिक (समूह) प्रतिष्ठा यांस लागू. सुरुवातीस आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, विश्वेदेव, अश्विन व ऋषी यांचे आवाहन-क्रम येतो. पुढे मंत्र-रचनेत देवतेच्या नावाचे मात्राविभाग/दीर्घांश घेऊन बीज तयार करून त्यात बिंदू, प्रणव (ॐ) व ‘नमः’ जोडण्याची पद्धत आहे. मासिक द्वादशीचा उपवास, आधार-पीठ व कलश-स्थापना, कपिला गायीच्या दुधात यव-चरू शिजवून ‘तद् विष्णोः’ जप, आणि ॐ ने अभिषेक. व्याहृती, गायत्री व सूर्य, प्रजापती, अंतरिक्ष, द्यौः, ब्रह्मा, पृथ्वी, सोम, इंद्र इत्यादींना हवि देऊन होम-चक्र. पुढे ग्रह, लोकपाल, पर्वत, नद्या, समुद्र इ. शक्तींचे पूजन, पूर्णाहुती, व्रत-मोचन, दक्षिणा, ब्राह्मण-भोजन व मठ, प्रपा, गृह, रस्ते/सेतू-दानाचे स्वर्गफल—वास्तु, विधी व सामाजिक धर्म यांचा संगम दर्शविला आहे।
Adhyaya 67
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
पूर्वीच्या सामूहिक प्रतिष्ठेच्या चर्चेनंतर भगवान अग्नी वसिष्ठांना जीर्णोद्धार-विधान सांगतात—जीर्ण, दोषयुक्त किंवा तुटलेल्या पवित्र प्रतिष्ठांची योग्य हाताळणी. अलंकृत मूर्तीचे स्नान करून ती स्थिर व सेवायोग्य असल्यास ठेवावी, आणि अतिशय जीर्ण असल्यास त्यागावी. बदल आवश्यक असल्यास आचार्य पूर्ववत नवी मूर्ती स्थापून संहार-विधीने जुन्या रूपातून तत्त्वांचे आवाहन-विसर्जन करून त्यांना मूळात लीन करतो. पदार्थानुसार विसर्जन—लाकडी रूप फाडून अग्नीत दहन, दगडी रूप जलात टाकणे, धातू/रत्नरूप वस्त्राने झाकून वाहनावरून सन्मानाने नेणे. शेवटी नारसिंह-मंत्राने होम, जलार्पणास वाद्य, गुरूस दक्षिणा; माप व साहित्य त्याच दिवशी निश्चित करण्यावर भर आहे. विहीर, तलाव, सरोवर इ. सार्वजनिक जलरचनांचा जीर्णोद्धार महापुण्यदायक मानला आहे।
Adhyaya 68
Chapter 68 — यात्रोत्सवविधिकथनं (Account of the Procedure for the Processional Festival / Yātrā-Utsava Vidhi)
भगवान अग्नी वसिष्ठांना सांगतात की उत्सवाविना देवतेची प्रतिष्ठा अपूर्ण राहते; म्हणून प्रतिष्ठेनंतर लवकरच यात्रोत्सव करावा—एक, तीन किंवा आठ रात्री, तसेच अयनांतर, विषुव इत्यादी कालसंधींना. विधीची सुरुवात मंगलपूर्वकर्मांनी होते—धान्य व कडधान्यांनी योग्य पात्रांत अंकुरारोपण, दिशांना बलिदान, आणि दिव्यांसह रात्री नगरपरिक्रमा, ज्यामुळे मंदिराची पवित्रता नगरपरिसरात विस्तारते. नंतर गुरु तीर्थयात्रा आरंभासाठी देवतेची अनुमती मागतो; चार स्तंभांच्या मंडपात स्वस्तिकावर मूर्ती ठेवून अधिवासन करतो, आणि रात्रभर घृताभिषेकधारा, नीराजन, संगीत, पूजा व पवित्र चूर्णांचे मुकुटारोपण अशी मंगलसेवा होते. उत्सवमूर्ती रथावर ठेवून राजचिन्हांसह मिरवणूक निघते; सिद्ध वेदीवर स्थापना करून होम केला जातो व वैदिक जलमंत्रांनी तीर्थांचे आवाहन होते. अघामर्षण-शुद्धी व स्नानानंतर देवसन्निधी पुन्हा मंदिरात आणली जाते; योग्य रीतीने उत्सव करणारा गुरु भुक्ती व मुक्ती देणारा म्हणून प्रशंसित आहे.
Adhyaya 69
Chapter 69 — स्नानविधानम् (Rules for Ritual Bathing / Snapanotsava-vidhi)
भगवान अग्नी स्नपनोत्सव-विधी सांगतात—मंदिरासमोर प्रतिष्ठा व उत्सव-चक्रांत होणारा भव्य स्नान-समारंभ। प्रथम ध्यान, अर्चना व हरिप्रीत्यर्थ होम करून पूर्णाहुती दिली जाते. मंडपात मंडल रचून सूत्र-माळांनी संस्कारित कलश स्थापतात; चौकोनी आवरण रुद्र-भागांत विभागून दिशेनुसार धान्य-बी, तीर्थोदक, फळे-फुले, औषधी, सुगंध व रत्न/खनिज द्रव्ये ठेवतात. मध्यभागी विशेष कलश—तूप (इंद्र-समूह), मध (आग्नेय-समूह), तीळतेल (याम्य/दक्षिण), दूध (नैरृत्य/दक्षिण-पश्चिम), दही (सौम्य/पूर्व)—असा नवकाधारित विन्यास. कषाय, मृत्तिका व शंखनादादी मंगलध्वनींनी स्नान पूर्ण होते. मूलमंत्राने स्नापनानंतर अग्निपूजा, सर्वभूत-बली, भोजनदान व दक्षिणा; पूर्ण स्नपनोत्सवात 1008 कलशांपर्यंत उपयोग होतो. गौरी–लक्ष्मी-विवाहादी उत्सवांचे पूर्वकर्म म्हणून हे प्रतिष्ठा-शुद्धीशी जोडले आहे।
Adhyaya 70
Chapter 70 — वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनम् (Consecration of Trees and Related Objects)
या अध्यायात भगवान वृक्ष/वनस्पती व उद्यान-प्रदेश यांची प्रतिष्ठा-विधी क्रमाने सांगतात आणि या पवित्रीकरणाने भुक्ती व मुक्ती दोन्ही मिळतात असे प्रतिपादन करतात. प्रारंभी औषधीमिश्रित जलाने अभ्यंग, हार-फुलांनी व वस्त्र-आवरणाने अलंकरण, सुवर्ण-सुईने प्रतीकात्मक कर्णवेध आणि सुवर्ण-उपकरणाने अंजनलेपन केले जाते. वेदीवर सात फळांचा अधिवास, प्रत्येक घटासाठी बळी, इंद्रादी देवतांचा अधिवास व वनस्पतीसाठी होम होतो. विशेष क्रियेत वृक्षाच्या मध्यातून गायीचे विमोचन करून, ठराविक अभिषेक-मंत्रांनी अभिषेक केला जातो. ऋग्/यजुः/साम मंत्र, वरुण-मंत्र, मंगलध्वनी आणि लाकडी वेदिकेवर ठेवलेल्या कुंभांनी स्नापन होते. यजमान-सहाय्य, दक्षिणा (गायी, भूमी, अलंकार, वस्त्रे), चार दिवस दूधाधारित आहार, तीळ व पलाश-समिधांनी होम, आचार्याला दुप्पट मानधन—असे सांगून, वृक्षवाटिका-प्रतिष्ठा पापनाशक व सिद्धिदायक आहे असे उपसंहार करून हरि-परिवाराच्या पुढील प्रतिष्ठांकडे संकेत दिला आहे।
Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
वास्तु-प्रतिष्ठा व ईशान-कल्पाच्या संदर्भात ईश्वर महत्त्वाच्या कर्मांपूर्वी निर्विघ्नता मिळावी म्हणून गणेशपूजेची विधी सांगतो. प्रारंभी मंत्र-न्यासात गणपतीची विशेषणे हृदय, शिर, शिखा, वर्म, नेत्र व अस्त्र या देहस्थानी विन्यस्त करून साधकदेहाला पवित्र कर्मसाधन केले जाते. पुढे मंडल-केंद्रित पूजाक्रमात गण, गुरु व पादुका, शक्ती व अनंत, धर्म तसेच यंत्र/मंडलाचे स्तर (मुख्य ‘अस्थि-चक्र’ आणि वर-खालील आवरणे) यांचा समावेश होऊन परंपरा, सामर्थ्य, विश्वाधार व नियम यांचे एकीकरण होते. पद्मकर्णिका-बीजा, ज्वालिनी, नंदया, सूर्येशा, कामरूपा, उदया, कामवर्तिनी इत्यादी देवीरूपांचे आवाहन, पाठभेद-सूचना आणि बीजाक्षरांचे तत्त्वकार्याशी संक्षिप्त नकाशीकरण दिले आहे. शेवटी गणपती गायत्री व नामावलीतून त्यांचे विघ्ननाशकत्व सांगून प्रतिष्ठा व धर्मसिद्धीतील यश अधोरेखित केले आहे।
Adhyaya 72
Chapter 72 — स्नानविशेषादिकथनम् (Special Rules of Bathing, Mantra-Purification, and Sandhyā)
या अध्यायात वास्तु-प्रतिष्ठा व ईशान-कल्पाच्या प्रवाहात उपासना व प्रतिष्ठेसाठी आवश्यक अशी शुद्धी ही मूलाधार मानून तिचे विधिनियम सांगितले आहेत. भगवान स्कंदाला नित्य-नैमित्तिक स्नान—मृदा/माती ग्रहण व अस्त्र-मंत्राने तिचे शोधन, कुश-विभागांनी देहप्रक्षालन, प्राणायाम व निमज्जन, हृद्यास्त्र-स्मरण, स्नानोत्तर शुद्धी, त्यानंतर अस्त्र-संध्या व विधिस्नान—अशी क्रमवार प्रक्रिया शिकवतात. पुढे मुद्रा-नियंत्रित क्रिया (अंकुश, संहार), दिशांकडे मंत्र-प्रक्षेप, शिवकेंद्रित शीतल-मंगल जप शिरापासून पायापर्यंत लावणे आणि इंद्रिय-छिद्रांचे सम्मुखीकरण वर्णिले आहे. आग्नेय, माहेंद्र, मंत्र-स्नान, मानस-स्नान अशी विशेष स्नाने व झोप, भोजन, स्पर्श इत्यादींनंतरची शुद्धीही सांगितली आहे. नंतर संध्या-विधी—आचमन, प्राणायाम, मानसिक जप, प्रातः/मध्याह्न/सायं देवता-ध्यान, जाणकारांसाठी चौथी ‘साक्षी’ संध्या व गूढ अंतःसंध्या। शेवटी हस्त-तीर्थ, मार्जन, अघमर्षण, अर्घ्य, गायत्री-जप आणि देव-ऋषि-पितृ-दिक्पाल-रक्षक यांना क्रमबद्ध तर्पण—यामुळे प्रतिष्ठा व ईशानोपासनेच्या यशासाठी शुद्धीचे द्वार दृढ होते।
Adhyaya 73
अध्याय ७३: सूर्यपूजाविधिः (Sūrya-pūjā-vidhi — The Procedure for Sun-Worship)
या अध्यायात ईशान-कल्पाच्या पद्धतीने शिस्तबद्ध सूर्य-उपासना सांगितली आहे—न्यास, बीजमंत्र-विन्यास, मुद्रा-कर्म आणि रक्षा/अवगुंठन यांना विशेष महत्त्व आहे. कर व अंगन्यास करून “मी तेजोमय सूर्य आहे” अशी भावना धारण करून आरंभ होतो आणि मुख्य अर्पण म्हणून अर्घ्यदान केले जाते. लाल चिन्ह/रेखामंडल तयार करून ते पूजास्थान मानून पूजन, द्रव्यप्रोक्षण व पूर्वाभिमुख पूजा केली जाते. क्षेत्ररक्षणासाठी ठराविक स्थानी गणेशपूजा, अग्नीत गुरुपूजन आणि मध्यपीठ/आसनावर सूर्यरूपाची स्थापना होते. पद्ममंडलात रां, रीं, रं, रूं, रें, रैं, रोँ, रौँ इत्यादी सौर बीजे व शक्ती विन्यस्त करून षडक्षर सूर्यरूप अर्कासनावर प्रतिष्ठित केले जाते. “ह्रां ह्रीं सः” इत्यादी आवाहनमंत्रांसह विम्ब, पद्म व बिल्व मुद्रा, तसेच हृदय-शिर-शिखा-कवच-नेत्र-अस्त्र अंगन्यास दिशान्यासासह होतो. सोम, बुध, बृहस्पति, शुक्र तसेच मंगळ, शनि, राहू, केतू यांची बीजपूजा करून ग्रहप्रणामही समाविष्ट आहे. शेवटी जप, अर्घ्य, स्तुती, क्षमायाचना, संहारीणी उपसंस्कृतीने सूक्ष्म संहार; रविद्वारे जप-ध्यान-होम सिद्ध होतात असे फल सांगितले आहे।
Adhyaya 75
Agnisthāpana-vidhi (Procedure for Establishing the Sacred Fire) and Protective Īśāna-kalpa Homa Sequences
या अध्यायात नियंत्रित यज्ञ-परिसरात यागाग्नीची स्थापना व प्रबोधन यांचा क्रमवार प्रयोग सांगितला आहे. आचार्य अर्घ्यपात्र घेऊन अग्न्यागारात येतो, उत्तराभिमुख कुंड पाहून प्रोक्षण, कुश-ताडन, अस्त्र-मंत्र व वर्म/कवच यांद्वारे संरक्षण करतो. कुंडाची खोदाई, मल-निर्मूलन, भराव, समतलीकरण, लेपन व रेखांकन केले जाते; अंतःकरणी न्यास, बीज-ध्यान आणि वागीश्वरी व ईशा यांचे आवाहन होते. नित्याग्नीपासून अग्नी आणून त्याचा संस्कार-शोधन करून अनलत्रय रूपाने एकीकरण, धेनुमुद्रा व प्रदक्षिणेने सील केले जाते. पुढे गृह्यसंस्कार (गर्भाधान, पुंसवन, सीमंतोन्नयन, जातकर्म) सहाय्यासाठी विशिष्ट आहुती, पंचब्रह्म (सद्योजात–ईशान) क्रम, वक्त्रोद्घाटन व वक्त्र-एकीकरण (पंचवक्त्र ऐक्य) वर्णिले आहे. शेवटी होम-उपाय, यागाग्नी व शिव यांतील नाडी-संयोजन, तसेच रुद्र, मातृका, गण, यक्ष, नाग, ग्रह, राक्षस, क्षेत्रपाल इत्यादींना अंतर्बली-बहिर्बली देऊन संहारमुद्रेने संहरण व क्षमाप्रार्थनेसह समारोप सांगितला आहे।
Adhyaya 76
Chapter 76 — चण्डपूजाकथनम् (Narration of the Worship of Caṇḍa/Caṇḍeśa)
या अध्यायात ईशान-कल्पानुसार शैव-आगमिक चौकटीत चण्ड/चण्डेश पूजाविधी सांगितली आहे। साधक शिवाजवळ जाऊन विधिपूर्वक पूजा व होम करतो आणि कर्मफल स्वीकारण्याची विनंती करतो। उद्भव-मुद्रेने अर्घ्यदान, हृद्-बीज मूलमंत्रापूर्वी ठेवण्याची मंत्ररचना, स्तुती व प्रणाम, तसेच पाठ फिरवून क्षमायाचनेसह विशेष अर्घ्य—विनय व दोषस्वीकाराचे लक्षण—वर्णिले आहे। पुढे नाराच-मुद्रेसह फट्-पर्यंत अस्त्र-मंत्राने अंतःशक्तींचे संहरण, नंतर मूर्ती-मंत्राने लिंगाचे अभिमंत्रण/सशक्तीकरण केले जाते। चण्डाचे आवाहन, हृदय-शिरः-शिखा-कवच-अस्त्र अङ्ग/न्यास-मंत्र, आणि ध्यानात त्यांचे रूप—रुद्र-अग्नि-उद्भव, कृष्णवर्ण, त्रिशूल व टंक धारण करणारे, जपमाळ व कमंडलूयुक्त—असे सांगितले आहे। मुख्य मंत्रपाठांचे पांडुलिपी-भेद, जपाचे प्रमाण (अंगांचे दशमांश), काही द्रव्यदानांवरील निर्बंध, आणि शिवाज्ञेने निर्माल्य व भुक्तशेष अर्पण करण्याची दिशा दिली आहे। शेवटी संहार-मुद्रा व संहार-मंत्राने विसर्जन, गोमयजलाने क्षेपस्थान शुद्धी, अवशेष-निक्षेप, आचमन व उर्वरित विधींची पुढील चालना वर्णिली आहे।
Adhyaya 77
Kapilādipūjāvidhāna — Procedure for Worship Beginning with Kapilā
या अध्यायात ईश्वर गृह्य-पूजेचा क्रम सांगतात; यात वास्तु-प्रतिष्ठेची भावना ईशान-कल्पातील शुचिता-नियमांशी जोडली आहे. प्रारंभी कपिला (पवित्र गाय) पूजन—विशिष्ट मंत्र व प्रायश्चित्त/स्वीकारोक्ती-वाक्यांसह—तिला जगन्माता व पापनाशिनी मानले आहे. पुढे मध्यान्ही अष्टपुष्पिका-विधीने शिवोपासना (पीठरूप व शिवाच्या अंग/तत्त्व-रूप) सांगितली आहे. शिजविलेले अन्न मृत्युञ्जय-मंत्रजप व दर्भ-संस्कृत जलप्रोक्षणाने पवित्र करावे. कूल्लिका-होमात नाभि-अग्नी, रेचक, वह्नि-बीज व वर्ण-स्थान-गती अशी अंतर्गत अग्नि-प्रतीके; शेवटी आहुती, क्षमा व विसर्जन। नंतर गृह-वास्तु-बलि ठेवण्याची स्थाने—द्वार, उखळ-मुसळ, झाडू-स्थान, शयनकक्ष, मध्यस्तंभ—आणि विघ्नराज, काम, स्कंद इ. देवतांची नेमणूक। शुद्ध भांडी, मौन-भोजन, वर्ज्य गोष्टी, प्राणोपचार, उपवायूंना अर्पण, भोजनानंतर आचमन; तसेच पाठभेद-नोंदी परंपरेचे जतन करतात।
Adhyaya 78
Chapter 78 — पवित्रारोहणकथनं (Pavitrārohaṇa: Installing the Sanctifying Thread/Garland)
या अध्यायात पवित्रारोहण-विधीचा आरंभ आहे—हा आगमिक ‘परिपूरण’ आचार असून पूजेत व प्रतिष्ठेत राहिलेल्या उणिवा भरून काढतो. भगवान नित्य व नैमित्तिक असे दोन प्रकार सांगून आषाढ ते भाद्रपद या काळात शुक्ल/कृष्ण पक्षातील चतुर्दशी व अष्टमी तिथी, किंवा पर्यायाने कार्तिकी व्रत, अशी कालमर्यादा ठरवितात. युगानुसार सुवर्ण-रौप्य-ताम्र इ. धातू आणि कलियुगात कापूस/रेशीम/कमलतंतू इ. सामग्री; पुढे धाग्यांची संख्या, गाठींची संख्या, अंतर, अङ्गुल-हस्त मापे आणि ग्रंथींचे भेद—प्रकृती, पौरुषी, वीरा, अपराजिता, जया-विजया इ. शक्तिनामांसह—वर्णिले आहेत. नंतर स्थानशुद्धी, द्वार व द्वारपालपूजा (कला-तत्त्वासह), वास्तु व भूतशुद्धी, कलश/वर्धनी प्रतिष्ठा, अखंड मूलमंत्रजप, अस्त्ररक्षण, होमक्रम, रुद्र/क्षेत्रपाल/दिक्पालांना बलिवितरण आणि ‘विधिच्छिद्र-पूरण’ प्रायश्चित्त येते. शेवटी सर्वरक्षणासाठी पवित्रक अर्पण—विशेषतः शिव, गुरु व शास्त्रासाठी—आणि नियत जागरण, शुचिता-नियम व ईशस्मरणात विश्रांतीचा उपदेश आहे।
Adhyaya 79
पवित्रारोहणविधिः (The Rite of Raising/Placing the Pavitra)
या अध्यायात वास्तु-प्रतिष्ठा व ईशान-कल्पातील पूर्णता व दोष-परिहारासाठी ‘पवित्रारोहण’—पवित्र (शुद्धीकरणाची दोरी/वलय) उचलणे-स्थापणे—याची विधी सांगितली आहे. आचार्य प्रातःस्नान-संध्या करून शुद्ध होऊन मंडपात प्रवेश करतो व ईशान कोपऱ्यात स्वच्छ पात्रात पवित्र ठेवतो, आवाहित देवतेचा विसर्जन न करता. नंतर विधिवत शुद्धी-विसर्जनानंतर सूर्य (भानू/आदित्य), द्वारदेवता, दिक्पाल, कुंभेश/ईशान, शिव व अग्नी यांची नैमित्तिक पूजा होते; मंत्र-तर्पण, प्रायश्चित्त-होम, १०८ आहुती व पूर्णाहुती केली जाते. मंत्र, क्रिया व द्रव्य यांतील न्यूनता मान्य करून पूर्णतेची प्रार्थना व ‘गंगा-अवतारक’ अवतरण-प्रार्थनेने सर्व त्रुटी दैवी आज्ञेच्या एका सूत्रात गुंफल्या जातात. पुढे व्याहृती व अग्नी/सोम-क्रमांसह चतुर्विध होम, पवित्रसहित दिक्पालांना अर्पण, गुरु-पूजा ही शिव-पूजा मानून, द्विज-भोजन, नाडी-योगाने अंतःसंहारसहित विसर्जन व चण्डेश्वर-पूजन; तसेच दूर असले तरी पवित्रकर्मात गुरु-सन्निधी आवश्यक असल्याचे प्रतिपादन आहे।
Adhyaya 80
दमनकारोहणविधिः (Dāmanaka-ārohaṇa-vidhi) — Procedure for Raising/Placing the Dāmanaka Garland
या अध्यायात वास्तु-प्रतिष्ठेतील दमनक (माळा/अर्पण) याचा ईशान-प्रधान विधिक्रम सांगितला आहे. हराच्या क्रोधातून उत्पन्न भैरव देवांना वश करतो आणि शिववचनाने या उपासनेचे अचूक फळ निश्चित होते, असा अधिकारकथनभाग येतो. साधकाने शुभ तिथी (सप्तमी किंवा त्रयोदशी) निवडून पवित्र वृक्षाची शैवोक्तीने पूजा करून ‘जागरण’ करावे, आवाहन करावे आणि अपराह्नी अधिवासन करावे. सूर्य, शंकर व पावक (अग्नी) पूजनानंतर मूळ, शिर, कांड, पान, पुष्प, फल इ. घटक देवतेभोवती ठराविक दिशांना स्थापावेत; विशेषतः ईशान (ईशान्य) दिशेत शिवपूजेला महत्त्व आहे. सकाळी स्नानानंतर जगन्नाथपूजा, दमन अर्पण, अंजलीसह मंत्रजप (आत्मविद्या, शिवात्म व मूलापासून ईश्वरपर्यंत मंत्र) आणि शेवटी न्यूनाधिक-दोषशमन प्रार्थना व चैत्रमास-पुण्याने स्वर्गप्राप्तीचे फल सांगितले आहे।
Adhyaya 81
Chapter 81 — समयदीक्षाविधानम् (Procedure for Samaya Initiation)
या अध्यायात समय-दीक्षेचे विधान सांगितले आहे. ही दीक्षा शिष्यामध्ये ज्ञान उत्पन्न करून मल व मायेचे बंध तोडते आणि भुक्ती व मुक्ती—दोन्ही साध्य करते. कला-भेदानुसार देहधारी अवस्था (प्रलय-आकल, सकल) वर्गीकृत करून दीक्षा निराधारा (तीव्र शक्तिनिपातजन्य) व साधारा (विधी-आधारित) अशी, तसेच समयाचार व पात्रतेनुसार सवीजा/निर्वीजा अशी सूक्ष्म विभागणी केली आहे. पुढे शैव-आगमिक क्रम—विघ्ननाश, भूतशुद्धी, विशेष अर्घ्य, पंचगव्य, अस्त्र-कवच प्रयोग, सृष्ट्यादी व तादात्म्य-न्यास, आणि शेवटी ‘शिवोऽहम्’ हा दृढ निश्चय—वर्णिला आहे. शिवाची प्रतिष्ठा मण्डल, कलश, अग्नी व शिष्य यांमध्ये करून विधी बाह्य प्रतिष्ठा व अंतर्मोक्ष दोन्ही साधतो. नंतर होमविधी—आहुती-द्रव्ये, संख्या-नियम, दीपन/तर्पण, चरु-पाक, पूर्णाहुती—सविस्तर दिला आहे. शेवटी भुक्ती-मुक्तीनुसार शिष्य-नियम, मंत्रजल/भस्म शुद्धी, पाशभेदाचे प्रतीक, आणि शिवहस्त-प्रदानाने भावपूजेचा अधिकार देऊन उपसंहारात समय-दीक्षा शैव-अर्चनेस योग्यत्व देते असे सांगितले आहे।
Adhyaya 82
अध्याय 82 — संस्कारदीक्षाकथनम् (Saṃskāra-Dīkṣā: Consecratory Initiation)
हा अध्याय समया-दीक्षेचा वृत्तान्त समाप्त करून तत्क्षणी संस्कार-दीक्षा आरंभतो; ही अधिक रूपांतरकारी अभिषेक-दीक्षा मानली आहे. आगमिक विधीनुसार होमाग्नीत महेशाचे आवाहन, हृदयकेंद्रित न्यास, आणि देवसन्निधी स्थिर करण्यासाठी मोजून पञ्चाहुती (पाच आहुती) क्रम सांगितला आहे. अंतर्गत विधीत अस्त्र-मंत्रसंस्कार, ‘बालक’च्या हृदयावर ताडन व तारकासदृश चैतन्य-स्फुरणाचे ध्यान येते. रेचक–पूरक–कुंभक प्राणायाम, ‘हुं’ बीजोच्चार आणि संहार–उद्भव मुद्रा यांच्या साहाय्याने मंत्रशक्तीचे संहरण, स्थापना व सीलन करून प्रथम साधकात व नंतर शिष्याच्या हृदयकमळाच्या कर्णिकेत प्रतिष्ठापन केले जाते. होमची निदान-लक्षणेही दिली आहेत—तेजस्वी धूररहित अग्नी यशाचा, मंद धूरयुक्त अग्नी अपयशाचा संकेत; शुभ अग्निनिमित्ते मोजून सांगितली आहेत. पुढे आचारनियम—निंदावर्जन, शास्त्र व निर्माल्याचा मान, शिव–अग्नी–गुरूची आजीवन उपासना, आणि सामर्थ्यानुसार करुणादान. अखेरीस ही दीक्षा शिष्याला अग्निहोम-विद्येच्या आगमिक ज्ञानास पात्र करून शुद्धता व वास्तु-प्रतिष्ठा तसेच ईशान-कल्पातील प्रयोगांस समर्थ करते.
Adhyaya 83
Chapter 83 — निर्वाणदीक्षाकथनम् (Description of the Nirvāṇa Initiation)
या अध्यायात समय-दीक्षेतून निर्वाण-दीक्षेकडे संक्रमण करून ईशान-कल्पातील मोक्षाभिमुख दीक्षा-विधी सांगितला आहे. मूल-मंत्राचे मंत्र-दीपन, हृदय-शिर-मुख येथे अङ्ग-न्यास, तसेच होमचे प्रकार—एक किंवा तीन आहुती, वषट्/वौषट्-समाप्ती, ध्रुवा-मंत्र—उग्र, शान्ति व पुष्टि कर्मांनुसार दिले आहेत. मुख्य तंत्र म्हणजे संस्कारित सूत्र; ते सुषुम्णा म्हणून ध्यान करून संहार-मुद्रा, नाडी-क्रिया व अवगुण्ठन-रक्षा यांद्वारे प्रतिष्ठित केले जाते; त्र्याहुती व हृदय-मंत्राने देव-सन्निधी स्थापन करण्यावर भर आहे. पुढे कलापाश-शोधन व बंधन, ग्रहण–बंधन, तत्त्वाधारित कल्पना आणि शान्त्यतीत ध्यान येते. शेवटी प्रायश्चित्त होम, शिष्य-व्यवस्था (दिशा-नियमन, स्नान, आहार-नियम), विसर्जन, चण्डेश-पूजा आणि दीक्षा-अधिवासनाची समाप्ती—हे सर्व मोक्षलक्ष्याशी एकरूप आहे।
Adhyaya 84
अधिवासनं नाम निर्वाणदीक्षायाम् (Adhivāsana in the Nirvāṇa-dīkṣā)
हा अध्याय निर्वाण-दीक्षेच्या पूर्वतयारीचा ‘अधिवासन’ विधी सांगतो. दीक्षेची फलनिष्पत्ती होण्यासाठी याग-परिसराची शुद्धता आणि गुरूची पावित्र्य-आचारशुद्धी आवश्यक मानली आहे. गुरू ब्रह्ममुहूर्ताला उठून स्नान व नित्यशौच करून सात्त्विक आहारनियम पाळतो—दही, कच्चे मांस, मद्य व इतर अपवित्र पदार्थ टाळतो. शुभ-अशुभ स्वप्न-निमित्ते सूक्ष्म अवस्थांचे संकेत मानले जातात; अशुभ चिन्हांचे शमन घोर-आधारित शांती-होमाने केले जाते. अशा रीतीने आचार, अंतःतयारी, निमित्तशास्त्र आणि मंत्रकर्म यांचा संगम दाखवून पुढील क्रम—यागालयप्रवेश, शुद्धिविध्या व साधकाला मोक्षलक्ष्याशी जोडणे—याची भूमिका तयार होते।
Adhyaya 85
Pratiṣṭhā-Kalaśa-Śodhana-Ukti (Instruction on Purifying the Consecration Pitcher) — Chapter 85
हा अध्याय निवृत्ती-कलाशुद्धीनंतर त्वरित सुरू होऊन ईशान-कल्पाच्या तांत्रिक विधीत प्रतिष्ठा-कलश (अभिषेक-घट) याचे शोधन व प्रबोधन सांगतो. ईश्वर ह्रस्व-दीर्घ उच्चारणनियम, नाद–अनाद–नादान्त यांच्या क्रमाने आणि ध्वनीच्या मापनाने शुद्ध-अशुद्ध तत्त्वांचे ‘संधान’ स्पष्ट करतात; मंत्र-ध्वनिशास्त्र तत्त्वशुद्धीशी जोडले जाते. प्रतिष्ठास्थानी पंचविंशति तत्त्वे—पुरुषाला चतुर्विंशतितम मानून—आणि ठराविक अक्षरमाला यांसह ध्यान-न्यास करावा असे सांगितले आहे. पुढे रुद्ररूपे व संबंधित लोकांची दीर्घ गणना प्रतिष्ठेसाठी रक्षणात्मक व तात्त्विक जाळे निर्माण करते. नंतर दीक्षाकेंद्रित प्रक्रिया येते—यज्ञोपवीत देहात नेणे, पाशशक्ती वेगळी करून मुद्रा व प्राणायामाने कुम्भात स्थानांतर, आणि दीक्षेचा अधिकार देणारा म्हणून विष्णूचे आवाहन. शेवटी प्रायश्चित्त-जप, बंधच्छेदक अस्त्र-मंत्र, होमसंख्या, अधिकारत्याग व पूर्णाहुतीने अंतिम शुद्धी करून प्रतिष्ठा ‘शुद्ध’ घोषित केली जाते।
Adhyaya 86
Vidyā-viśodhana-vidhāna (Procedure for Purifying Mantra-Vidyā)
भगवान अग्नी (ईश्वर) पूर्वीच्या प्रतिष्ठा-कलश-शोधनानंतर निर्वाण-दीक्षेच्या चौकटीत मंत्र-विद्या-शोधनाची विधी सांगतात. विशिष्ट बीज-चिन्हांनी सन्धान (संयोग) करून राग, शुद्धविद्या, नियती (कलासहित), काळ, माया व अविद्या अशी सप्त तत्त्वे मांडून हा विधी केवळ तंत्र नसून तत्त्व-नकाशावर आधारलेला आहे हे स्पष्ट करतात. प्रणवापासून आरंभ होणारी पवित्र पदांची गणना, वर्णसमूह आणि हस्तलिखितांतील पाठभेद देऊन विविध परंपरांचे पाठ जतन केलेले दिसते. पुढे रुद्र-विश्वविन्यासात वामदेव प्रथम रुद्र असून नामक्रमे पंचवीसपर्यंत संख्या दिली आहे. नंतर दोन बीजे, नाड्या, वायू आणि इंद्रिय-विषय/गुण यांचे संक्षिप्त नकाशीकरण येते. साधक हृदयप्रदेशातून ताडन, छेदन, प्रवेश, योजन, आकर्षण-ग्रहण करून कलां कुंडात निक्षेपित करतो, रुद्राला कारणरूपेण आवाहन करून दीक्षित (बालक) मध्ये सन्निधी प्रतिष्ठित करतो. शेवटी १०० आहुतींचा प्रायश्चित्त-होम, रुद्राणीपूजन, पाश-सूत्रात चैतन्य-प्रतिष्ठा, पूर्णाहुती आणि स्वतःच्या बीजानेच विद्या-शोधनाचा नियम—अशा रीतीने विद्या-विशोधन पूर्ण होते।
Adhyaya 87
Śānti-Śodhana-Kathana (Instruction on the Purification of Śānti) — Agni Purāṇa, Adhyāya 87
निर्वाण-दीक्षेच्या क्रमात ईश्वर सांगतो की विद्या (मंत्रशिस्त) ही नियमाने शान्ति-कर्माशी कशी जोडावी, आणि शान्ति-अवस्थेत भावेश्वर व सदाशिव या द्वैततत्त्वांचा तात्त्विक लय कसा होतो. पुढे ह व क्ष अक्षरांसह ध्वनी-तत्त्व व विश्वसंबंध यांचे तांत्रिक निरूपण, तसेच शान्ति-क्रियेसाठी प्रतिष्ठित रुद्ररूपांची गणना येते. द्वादश-पाद पुरुषविधानातून शिवाची सर्वव्याप्ती स्तोत्ररूपाने, कवच-मंत्र युगे, बीजभाव, नाडी-वायु संकेत आणि इंद्रिय-विषय संबंध दिले आहेत. साधकाला ताडन, भेद, प्रवेश, वियोजन या क्रिया, अंतःस्थीकरण व कलांचे कुण्डात निक्षेप शिकविले जाते; तसेच विज्ञापना, चैतन्य-प्रतिष्ठा, देवीमध्ये ‘गर्भ’ आरोपण, देहजनन व शुद्धीसाठी न्यासप्रयोग. जप-होम व अस्त्रमंत्रांनी पाश (बंधन) शिथिल व छेद, बुद्धी-अहंकाररूप शुल्कार्पण, अमृतबिंदूदान व पूर्णाहुतीने समापन—क्लेशरहित शुद्धीवर भर आहे।
Adhyaya 88
Adhyāya 88 — निर्वाणदीक्षाकथनं (Teaching of the Nirvāṇa-Initiation)
हा अध्याय शांतिकर्म-शुद्धीनंतर ईशान (शिव) परंपरेत निर्वाण-दीक्षेचे कथन करतो. यात संधान (मंत्र-संबंध), शक्ती–शिव तत्त्वाभिमुखता, अ ते विसर्ग अशी सोळा वर्णरचना, तसेच सूक्ष्मदेह-संबंध (कुहू/शंखिनी नाड्या; देवदत्त/धनंजय वायू) दिले आहेत. शांत्यतीत क्रियांमध्ये कलापाशाचे ताडन-भेदन, फड्/नमो-समाप्त मंत्रांनी प्रवेश-विभाग, आणि मुद्रांसह प्राणायाम (पूरक–कुंभक–रेचक) करून पाश वर ओढून कुंडात अग्नि-प्रतिष्ठा केली जाते. सदाशिवाचे आवाहन-पूजन, शिष्याचा चैतन्य-विभाग, देवीच्या गर्भ-प्रतीकात न्यास, जप व निश्चित संख्येच्या होमाहुती (विशेषतः २५, नंतर ५ व ८) यांद्वारे मोक्षविधान आहे. शेवटी सदाशिवाला अधिकार-समर्पण, द्वादशांतपर्यंत लय-साधना, षड्गुण-आधान, अमृतबिंदूंनी शमन, आशीर्वाद व मख-समाप्ती वर्णिली आहे।
Adhyaya 89
Teaching of the One-Principle (Ekatattva) Initiation (एकतत्त्वदीक्षाकथनम्)
भगवान अग्नी वसिष्ठांना ‘एकतत्त्व-दीक्षा’ हा संक्षिप्त दीक्षाविधी सांगतात, जो ईशान-कल्प व प्रतिष्ठा-परंपरेत सुटसुटीत उपाय मानला आहे. साधकाने प्रथम स्वतः योग्य क्रमाने सूत्रबंध इत्यादी पूर्वकर्मे पूर्ण करावीत. नंतर कालाग्नीपासून शिवापर्यंतची सर्व तत्त्वमालिका एका सम-परम वास्तवात अंतर्भूत करावी—जशी एका धाग्यात मणी गुंफलेले असतात. शिवतत्त्वापासून देवतेचे आवाहन करून, पूर्वोक्त गर्भाधानादी संस्कार मूलमंत्राच्या बळाने करावेत आणि विधीपूर्णतेसाठी शुल्क/दक्षिणा इत्यादी सर्व देय अर्पण करावे. अखेरीस तत्त्व-वातयुक्त ‘पूर्ण’ दीक्षा देऊन, एका पद्धतीनेच शिष्याला निर्वाणप्राप्ती साध्य होते असे प्रतिपादन आहे. समारोपात योजने व स्थैर्यासाठी निर्दिष्ट कलशांनी शिव-कुंभाभिषेक केला जातो.
Adhyaya 90
Abhiṣeka-Ādi-Kathana (Consecratory Bathing and Related Rites)
हा अध्याय पूर्वीच्या दीक्षा-विषयातून पुढे जाऊन शिष्याच्या शक्तिवर्धनासाठी व सौभाग्य-समृद्धीसाठी शैव अभिषेकाची सविस्तर पद्धत सांगतो. प्रथम शिवपूजा, नंतर ईशान (ईशान्य) दिशेपासून क्रमाने नऊ कुम्भांची स्थापना; त्यांना प्रतीकात्मक ‘समुद्र’द्रव्यांची जोड दिली आहे—लवणजल, दूध, दही, तूप, ऊसाचा रस, कादंबरी, मधुर जल, ताक इत्यादी। पुढे स्नानमंडप (यागालयरूप) उभारून मध्यभागी शिव, समुद्र व शिवमंत्राची स्थापना, तसेच अष्ट विद्येश्वर व रुद्ररूपांची प्रतिष्ठा (शिखण्डिन्, श्रीकण्ठ, त्रिमूर्ती, एकनेत्र, ‘सूक्ष्मनाम’, ‘अनंत’ इ.). शिष्याला पूर्वाभिमुख बसवून निर्दिष्ट द्रव्यांनी निर्माञ्चन-शुद्धी करून कुम्भजलाने स्नान घालतात; व्रत-नियम पाळून श्वेत वस्त्र परिधान करतात व पागोटे, योगपट्ट, मुकुट इत्यादी अधिकारचिन्हांनी सन्मान करतात. शेवटी उपदेश, विघ्ननिवारण प्रार्थना, पाच-पाच आहुतींच्या पाच समूहांनी मंत्रचक्रपूजा, तिलक-चिन्हांकन आणि राजे व गृहस्थांसाठी रक्षणकारी राजाभिषेक-मंत्र—अशा रीतीने वास्तु-विन्यास व साधना-शासन यांचा संगम दाखविला आहे।
Adhyaya 91
Chapter 91 — विविधमन्त्रादिकथनम् (Teaching of Various Mantras and Related Matters)
पूर्वीच्या अभिषेकविधीचा उपसंहार झाल्यावर हा अध्याय प्रतिष्ठेला नित्यपूजेशी जोडतो. मंगळवाद्यांच्या निनादात साधक पञ्चगव्याने देवतेचे स्नान घालून शिव, विष्णु, सूर्य व इतर देवतांची पूजा करतो. पुढे कर्मातून विद्येकडे वळण—चिन्हांकित/व्याख्यायुक्त पवित्र ग्रंथाचे प्रत्यक्ष अध्ययन-सेवन पुण्यदायक सांगितले आहे; तसेच तूप व चंदनादी द्रव्ये शुद्धीकरण व प्रतिष्ठावृद्धी करणारी अर्पणे मानली आहेत. नंतर त्रय-चतुष्टय संकेतांनी जीव, मूलधातु व ज्ञान-भेदांचे विवेचन, अंत- मध्य-स्थानांवरून शुभाशुभ फलनिर्णय, संख्या-समूह, आणि भूर्जपत्रावर देवतामंत्रलेखनाची विधी दिली आहे. रेखांकन-क्रम, मरुत/व्योम वर्गांसह ६४ प्रकारची योजना, तसेच छंदविभाग—समा, हीना, विषमा—यांचे वर्णन येते. शेवटी मंत्रशास्त्र: स्वर व क-वर्ग अक्षरांपासून निष्पन्न त्रिपुरा-नाममंत्र, प्रमुख देवतांची बीजाक्षरे, आणि रवि, ईश, देवी, विष्णु यांसाठी ३६० जप-गणनेसह मंडलविधान, ध्यान व गुरुदीक्षेसह—यामुळे वास्तुप्रतिष्ठा व ईशानकल्पाची मंत्रसाधना एकरूप होते।
Adhyaya 92
Chapter 92 — प्रतिष्ठाविधिकथनम् (Narration of the Consecration / Installation Procedure)
ईश्वर गुहाला मंदिर-प्रतिष्ठेचे तत्त्व सांगतो—पीठ म्हणजे शक्ती, लिंग म्हणजे शिव, आणि शिवाच्या सूक्ष्म ‘शिवाणु’ शक्तींमुळे दोघांचा संयोग होऊन चैतन्याचे आवाहन हेच प्रतिष्ठेचे सार आहे. या अध्यायात प्रतिष्ठेचे पाच प्रकार, ब्रह्मशिला (पायाभरणीचा दगड) याचे वैशिष्ट्य, तसेच स्थापना, स्थित-स्थापना आणि उद्धारानंतर पुनःउत्थापन यांच्या विधी स्पष्ट केले आहेत. पुढे वास्तुशास्त्रानुसार भूमीची पाच प्रकारे परीक्षा, वर्णानुसार भूमिगुण, दिशानुरूप निवड, दूषित भूमीचे शोधन आणि खणणे, गो-वास किंवा नांगरणीने वारंवार भूमी-संस्कार सांगितला आहे. मण्डपकर्म, अघोरास्त्र-रक्षा, शुभ द्रव्यांनी रेषांकन, ईशान-कोष्ठात शिवपूजा, उपकरणांचे संस्कार, सीमांकन, अर्घ्य व स्थळ-परिग्रह यांचा क्रम येतो. शल्यदोष (जमिनीत दडलेले अपायकारक पदार्थ) ओळखण्यासाठी शकुन, पशुध्वनी व मातृका-वर्णसमूहांचे दिग्विन्यास दिले आहेत. शेवटी शिलांची निवड व प्रतिष्ठा (नवशिला सहित), स्नान-अनुलेपन, आणि शिव-, विद्या- व आत्मतत्त्वांचा विस्तृत तत्त्वन्यास—देवता, लोकपाल, बीज, कुम्भ, प्राकार-रक्षा, होम व अस्त्राहुतींसह—दोषनिवारण व वास्तुभूमी-शुद्धीसाठी वर्णन केला आहे।
Adhyaya 93
Chapter 93 — वास्तुपूजादिविधानम् (Procedure for Vāstu-worship and Related Rites)
भगवान अग्नी ईशान-कल्पानुसार वास्तु-प्रतिष्ठेचे तांत्रिक पण विधिनिष्ठ विधान सांगतात. देवालय-योजना केल्यानंतर समतल, वेदीसदृश बहुभुजी स्थळी वास्तु-मंडप/मंडल स्थापन करून त्याचे शास्त्रोक्त जाळ्यात विभाजन करतात—मुख्यतः ६४ पद, तसेच प्रसंगानुसार ८१, १००, २५, १६ व ९ पद (गृह, नगर, वेदी इत्यादींसाठी)। बांबूची मापकाठी, दोरी, दिशा व कर्णरेषा यांची मांडणी आणि उत्तराभिमुख शयित असुराकार वास्तुपुरुषाचे ध्यान करून स्थापत्य-स्थापन स्पष्ट केले आहे। पुढे वास्तुदेह/पदांवर देवतांचे न्यास, कोनाधिपती, एक-द्वि-षट्-नव-पदाधिष्ठित देवसमूह, तसेच स्वस्तिक, वज्र, त्रिशूल इ. चिन्हित मर्मस्थानी बांधकाम निषिद्ध सांगितले आहे। दिग्देवता व बाह्यपरिघातील भूतपदे (चरकी, विदारी, पूतना इ.) यांना विशिष्ट नैवेद्य-द्रव्यांसह दीर्घ बलि-अर्पणक्रम दिला आहे। शेवटी पाच-हस्त प्रमाणमान पुन्हा सांगून प्रतिष्ठेत मधुर पायस/खीर इ. अर्पणाचे विधान करून शिल्पनियमांना धर्मसंस्काराशी जोडले आहे।
Adhyaya 94
Chapter 94 — शिलाविन्यासविधानम् (The Procedure for Laying the Foundation Stones)
ईश्वर पूर्वीच्या वास्तुपूजेच्या चौकटीत शिलाविन्यास (पायाभरणीतील दगड ठेवणे) विधी क्रमाने सांगतात. प्रथम बाहेर ईश व चरक्यादी देवसमूहाचे पूजन करून प्रत्येकास क्रमाने तीन आहुती दिल्या जातात. शुभ लग्नकाळी भूतबली देऊन भौतिक व सीमांत शक्तींचे संतुलन साधले जाते; नंतर मध्यसूत्रावर शक्ती कुम्भ व अनंतासह स्थापिली जाते. “न” अक्षराशी निगडित मंत्रमूलाने कुम्भातील शिला स्थिर करून पूर्वापासून दिशाक्रमाने सबद्रा/सुभद्रा इत्यादी आठ कुम्भ मांडले जातात. लोकपाल-अंशांनी न्यास, खड्ड्यांत शक्तिस्थापन, पाठभेदानुसार अनंत शेवटी/जवळ ठेवला जातो; नंदा इत्यादी शक्ती शिलांवर प्रतिष्ठित होतात. शंबर-रज्जूंनी भिंतींच्या मध्यभागी अधिदेवतांचे स्थान ठरते, धर्मादी तत्त्वे कोपऱ्यापासून कोपऱ्यापर्यंत विभागली जातात. ध्यानात ब्रह्मा वर व महेश्वर सर्वव्यापी; व्योमप्रासादात आधान. बली व अस्त्रमंत्राने विघ्ननाश करून मध्यभागी पूर्णशिला ठेवतात; शेवटी व्योमध्यान, तत्त्वत्रय न्यास, प्रायश्चित्ताहुती व यागविसर्जन होते।
Adhyaya 95
Pratiṣṭhā-sāmagrī-vidhāna — Prescription of Materials and Conditions for Consecration
या अध्यायात ईश्वर मंदिरातील लिंग-प्रतिष्ठेचे विधान सांगतात—शुभ ‘दिव्य दिनी’ व अनुकूल ज्योतिषस्थितीत केल्यास ती भोग व मोक्ष दोन्ही देणारी ठरते. प्रथम काळनिर्णय: माघाधारित पाच महिन्यांची मर्यादा (चैत्र वर्ज्य), योग्य तिथी, वर्ज्य नियम, प्रिय नक्षत्रे व लग्ने. पुढे ग्रहांची स्थिती, दृष्टी व भावानुसार शुभफल ठरवून कर्मसिद्धीचा ज्योतिष-निदानाशी संबंध दाखविला आहे. नंतर स्थानविन्यास: सहाय्यक भूमीचे विभाजन, मंडपांची रचना, स्तंभयुक्त चौरस वेदी, कुंड व मेखलांची संख्या-स्थान-आकार-प्रमाणे, तसेच योनीरचना व तिची दिशा. शेवटी प्रतिष्ठा-सामग्री: तोरणे, ध्वज, दंड, पवित्र मृत्तिका, कषाय, जल, औषधी-मुळे, रक्षण व शोधन द्रव्ये, कुंभांची मांडणी, होम-उपकरणे, हविर्दाने, आचार्य-दक्षिणा, आणि रत्ने-धातू-खनिजे-धान्य इत्यादींची यादी—अशी विश्व, स्थल व द्रव्य यांचा समन्वय करणारी पावन विधी मांडली आहे।
Adhyaya 96
Adhivāsana-vidhi (Procedure for Preliminary Consecration in Vāstu–Pratiṣṭhā / Īśāna-kalpa)
अध्याय ९६ मध्ये अधिवासन-विधी सांगितली आहे—मंदिर-प्रतिष्ठेत शिस्तबद्ध प्रवेश. स्नान व नित्यकर्मांनी शुद्ध झालेला गुरु सहाय्यक व ऋत्विजांसह यज्ञमंडपात जाऊन संरक्षण, क्रम आणि देवसन्निधी स्थापन करतो. तोरणपूजा, द्वारपाल व रक्षोपकरणांची मांडणी करून विघ्ननिवारण व क्रतुरक्षण होते. ध्वजदेवता, क्षेत्रपाल, कलशांवरील लोकपाल, तसेच मंत्र, होम, अर्पणे व ध्यान यांद्वारे दिशारक्षा व सीमांतर-सुरक्षा दृढ केली जाते. पुढे बाह्य वास्तूपासून अंतःवास्तूकडे—भूतशुद्धी, अंतర్యाग, मंत्र-द्रव्यशोधन, बहुस्तरीय न्यास, आणि अखेरीस सर्वव्यापी निष्कल शिवाचे लिंगात प्रतिष्ठापन. होमकर्म, शाखेनुसार वेदपाठ-विनियोग, आणि अभिषेकक्रम—पंचगव्य, पंचामृत, तीर्थजल, औषधीधारा—यानंतर प्रतिमा-संस्कार, शयन, व लक्ष्मी-अवतरण/चिन्हांकन प्रमाणमानांसह वर्णिले आहे. शेवटी अधिवास म्हणजे नियत रात्रिवास (किंवा संक्षिप्त पर्याय) असे सांगून, संक्षेपातही फलप्राप्ती मान्य करून, धर्मसिद्धी व शिवसाक्षात्कार यांचा सेतू म्हणून विधीचा समारोप होतो।
Adhyaya 97
Śiva-pratiṣṭhā-kathana — Account of Installing Śiva (Liṅga-Pratiṣṭhā within Vāstu-Pratiṣṭhā & Īśāna-kalpa)
या अध्यायात पूर्वीच्या अधिवासनानंतर शैव-प्रतिष्ठेचा सविस्तर विधी सांगितला आहे. दिवसाची सुरुवात नित्यकर्म व द्वारपाल-पूजेतून होऊन पात्रता सिद्ध करून गर्भगृहप्रवेश होतो. पुढे दिक्पाल, शिव-कुंभ व वर्धनीची पूजा, तसेच अस्त्र-मंत्रांनी—विशेषतः “हुं फट्”—विघ्ननिर्हरण केले जाते. वास्तु-निर्देशानुसार लिंग अगदी मध्यभागी ठेवू नये; बेध-दोष टाळण्यासाठी यव-प्रमाण थोडेसे बाजूला सरकवून स्थापना करावी. ईशानाभिमुख आधार पवित्र करून सर्वाधार अनंता-स्थापन, सृष्टियोग/आसन-मंत्र व स्थैर्य-मुद्रा दिल्या आहेत. धातू-रत्न-औषधी-धान्य-निक्षेप, चतुर्दिक गर्त-विन्यास, द्वारविधान, पीठबंध, त्रितत्त्व व षडर्चा-न्यास, आणि पंचामृत-अभिषेक यांचा क्रम येतो. दोष-निवारणात शिवशांती, मृत्युञ्जय-जप, पूर्णता-प्रार्थना; प्रतिष्ठेनंतर उत्सव-दान, सामान्य/विशेष लिंग-नियम, काही लिंगांकरिता चंड आचार्य-निषेध, स्थापक-दक्षिणा, तसेच चल-लिंग व इतर देवतांच्या प्रतिष्ठेपर्यंत विस्तार—अग्निपुराणातील मंत्र-तंत्र, वास्तु व भक्तीचा समन्वय दर्शवितो।
Adhyaya 98
Chapter 98 — गौरीप्रतिष्ठाकथनम् (Gaurī-Pratiṣṭhā: Installation and Worship of Gaurī; Īśāna-kalpa Elements)
अध्याय ९८ मध्ये प्रथम संक्षिप्त पाठभेद-सूचना येऊन नंतर गौरी-प्रतिष्ठेचे विधान सुरू होते. ईश्वर सांगतात—आधी मण्डप व पूर्वाङ्गांची तयारी करावी, मग प्रतिष्ठास्थान उंच करून स्थापन करावे. साधक मूर्ती-मंत्रांपासून शय्या-संबंधी मंत्रांपर्यंत क्रमाने न्यास करतो; गुहा-मंत्र तसेच आत्मविद्या ते शिव या क्रमाचा न्यास करून शेवटी ईशान-निवेशन करतो. पुढे परा-शक्तीचा न्यास, पूर्वविधीनुसार होम व जप, आवाहिलेल्या शक्तींचा संयोग आणि क्रिया-शक्तीचे देहरूप पिंडी-निर्माण होते. देवीला यज्ञप्रदेशात सर्वव्यापी मानून रत्ने व अर्पणे ठेवून तिला प्रतिमा/आसनात आरोपित केले जाते. शेवटी क्रिया-शक्ती पीठावर व ज्ञान-शक्ती विग्रहात स्थापन करून अंबिका/शिवा हिचे सादर स्पर्श-संस्कारासह पूर्ण उपचारांनी पूजन केले जाते.
Adhyaya 99
Sūrya-pratiṣṭhā-kathana (Account of Installing Sūrya)
या अध्यायात भगवान् वास्तु–प्रतिष्ठा व ईशान-कल्पाच्या संदर्भात सूर्य-प्रतिष्ठेची विधी सांगतात. बीज/वर्ण-समूहांच्या मंत्रक्रमाने आरंभ होऊन, पूर्वोक्त पद्धतीने मंडप-विन्यास, स्नान व शुद्धी इत्यादी पूर्वकर्मे केली जातात. विद्या-आसन/शय्या येथे आचार्य भास्कराचा अङ्ग-न्यास करून त्रि-तत्त्वाची स्थापना करतो आणि स्वरांसह खादी-पंचकाचे न्यास करून मंत्र, तत्त्व व स्थापनेचा अधिष्ठान यांची स्तरित रचना दर्शवितो. पिंडी पुनःशुद्ध करून तत्त्व-पंचकाने निर्दिष्ट स-देश-पदापर्यंत न्यास विस्तारला जातो. गुरु सर्वतोमुखी शक्तीची स्थापना करून स्वहस्ते शक्तियुक्त सूर्याची प्रतिष्ठा करतो. शेवटी ‘स्वामिन्’ प्रत्ययाने नामकरण व पूर्वोक्त सूर्य-मंत्रांचे प्रामाण्य प्रतिष्ठेसाठी पुनः अधोरेखित केले जाते.
Adhyaya 100
Chapter 100 — द्वारप्रतिष्ठाकथनम् (Dvāra-pratiṣṭhā-kathana: Procedure for Door Consecration)
या अध्यायात ईश्वर द्वार-प्रतिष्ठेचा विशेष विधी सांगतात. द्वाराचे घटक कषाय इत्यादी शुद्धिद्रव्यांनी संस्कारित करून शयन (प्रतिष्ठा-शय्या) वर ठेवतात. मूल, मध्य व अग्र भागांवर त्रिविध न्यास—आत्मतत्त्वापासून क्रमाने मध्यम तत्त्वांद्वारे ईश्वरापर्यंत—नंतर सन्निवेश, होम व जप करून ‘यथारूप’ सिद्धी केली जाते. द्वारस्थानी अनंत-मंत्राच्या संरक्षणाखाली वास्तुपूजा, रत्नपंचक-स्थापना आणि विघ्नशांतीसाठी शांतिहोम विहित आहे. रक्षणार्थ औषधी, धान्य इत्यादी पदार्थ सांगितले आहेत; प्रणवोच्चार करत उदुंबर-आधारासह रक्षापोटली बांधतात. स्थानविन्यासात किंचित उत्तराभिमुख झुकाव, खाली आत्मतत्त्व, पार्श्वस्तंभांवर विद्यातत्त्व, आकाशप्रदेशी शिवन्यास; शेवटी मूलमंत्राने प्रतिष्ठा. द्वारपाल देवता व तल्पादी आधारांना यथाशक्ती अर्पण, न्यूनता-प्रायश्चित्त आहुती, दिक्बली व योग्य दक्षिणा यांचे विधान आहे.
Adhyaya 101
Chapter 101 — प्रासादप्रतिष्ठा (Prāsāda-pratiṣṭhā): Consecration and Installation of the Temple
या अध्यायात भगवान अग्नी प्रासाद-प्रतिष्ठेचा क्रम सांगतात; यात वास्तु-विन्यास आणि तांत्रिक-आगमिक अंतःस्थापन यांचा संगम आहे. प्रतिष्ठेचे स्थान शुकनासेच्या शेवटाजवळ, पूर्व वेदी/वेदिकापीठाच्या मध्यभागी निश्चित केले आहे, ज्यामुळे मंदिराच्या प्राणशक्तीची स्थान-व्याकरण रचली जाते. आधारशक्तीपासून प्रारंभ करून कमलासन स्थापून प्रणवाने मुद्रित केले जाते; नंतर सुवर्णादि आधारावर पीठ तयार करून पंचगव्यांसह पवित्र द्रव्यांनी संस्कार होतो. मधु-क्षीरयुक्त कुम्भ स्थापून पंचविध रत्न-निक्षेप ठेवला जातो, वस्त्र, माळा, गंध, पुष्प, धूप यांनी अलंकृत केले जाते; सहाय्यक यागोपकरणे व आंब्याचे पल्लव मांडले जातात. पुढे प्राणायाम (पूरक-रेचक) व न्यासाने गुरु शम्भूला जागृत करून द्वादशान्तातून अग्निसदृश स्फुलिंग ओढून कुम्भात प्रतिष्ठित करतात. मग आयुधे, कला, क्षान्ति, वागीश्वर, नाडी-प्राणजाळे, इंद्रिये व त्यांचे देवता आणि सर्वव्यापी शिव यांना मुद्रा, मंत्र, होम, प्रोक्षण, स्पर्श व जपाने एकत्र करून देवस्वरूप पूर्ण होते; शेवटी कुम्भाचा त्रिभाग-विन्यास करून स्थिर दिव्य-निवास सिद्ध होतो।
Adhyaya 102
Chapter 102 — ध्वजारोपणं (Dhvajāropaṇa: Raising/Installing the Temple Flag)
हा अध्याय ईशान-कल्पातील शैव-आगमिक विधीनुसार वास्तु–प्रतिष्ठेचा क्रम पुढे नेतो. चूलक (शिखराचा अग्रभाग/फिनियल), ध्वजदंड आणि ध्वज (पताका) यांचे संस्कार व स्थापना सांगितली आहे. कुंभावर वैष्णवचिन्हे, ‘अग्रचूल’ ही संज्ञा, तसेच लिंगावर ईशशूल-चूलक अशी लक्षणे दिली आहेत; ध्वजारोपणात तुटणे हे राजा/यजमानासाठी अशुभ निमित्त मानले आहे. शांतिकर्म, द्वारपालपूजा, मंत्रदेवतांना तर्पण, अस्त्रमंत्राने स्नान-प्रोक्षण, नंतर न्यास व अङ्गपूजा असा विधिक्रम आहे. शिवाला सर्वतत्त्वमय व व्यापक म्हणून ध्यान करावे; अनंत, कालरुद्र, लोकपाल, भुवने व रुद्रगण ब्रह्मांड-रचनेत प्रतिष्ठित मानले आहेत. ध्वज हा उभा ‘कॉस्मोग्राम’—तत्त्वे, शक्ती (कुंडलिनीसह), नाद व रक्षणकारी उपस्थिती यांचा विन्यास करून उभारला जातो. शेवटी इच्छित फलासाठी प्रदक्षिणा, पाशुपत-चिंतनाने संरक्षण, दोषप्रायश्चित्त, दक्षिणा आणि प्रतिमा-लिंग-वेदीनिर्मात्यांना दीर्घकाल पुण्यफळाची प्रतिज्ञा सांगितली आहे।
Adhyaya 103
जीर्णोद्धारः (Jīrṇoddhāra) — Renovation and Ritual Handling of Defective Liṅgas and Old Shrines
ध्वजारोहणविधी पूर्ण झाल्यावर हा अध्याय जीर्णोद्धार—जुने देवालय व दोषयुक्त शिवलिंग यांचे शास्त्रोक्त नूतनीकरण—सांगतो. ईश्वर लिंगदोष मोजतात: शुभत्वहानी, तुटणे, सूज/जाडी वाढणे, वज्राघात, आच्छादन, भेग, विकृती, अस्थैर्य, विसंरेखन, दिशाभ्रम व पडणे. उपायांत पिंडी (पीठ) व वृषचिन्ह इत्यादी साहाय्य, मंडप-निर्मिती, द्वारपूजा, स्थंडिल-तयारी, मंत्रतोषण, वास्तुदेवपूजन आणि बाह्य दिक्-बली यांचा क्रम आहे. आचार्य शंभूस प्रार्थना करून निर्दिष्ट द्रव्ये व संख्येनुसार शांतीहोम करतो, अङ्गमंत्र व अस्त्रमंत्राने संस्कार करतो, कोपलिंगाशी निगडित विघ्नकारी शक्तींचे विसर्जन करून प्रोक्षण, कुशस्पर्श, जप आणि तत्त्वाधिपतींना प्रतिलोमक्रमे अर्घ्य अर्पण करतो. नंतर लिंग बांधून नेणे, निमज्जन, त्यानंतर पुष्टीहोम व रक्षाकर्म होते. मुख्य नियम पुनः सांगितला आहे—प्रतिष्ठित लिंग किंवा जुने/भंगलेले मंदिर स्थलांतरित करू नये; जीर्णोद्धारात पावित्र्य राखावे. शेवटी गर्भगृह रचनेची सूचना: अतिसंकुचन मृत्यूसूचक, अतिविस्तार धनहानीकारक।
Adhyaya 104
Prāsāda-Lakṣaṇa (Characteristics of Temples): Site Division, Proportions, Doorways, Deity-Placement, and Bedha-Doṣa
या अध्यायात भगवान ईश्वर शिखध्वजाला प्रासादाची (मंदिराची) सामान्य लक्षणे सांगतात. प्रथम बांधकाम-भूमीचे शिस्तबद्ध विभाजन आणि गर्भगृह, पिंडिका, अंतर्गत शून्यभाग व भित्तीपट्ट यांचे प्रमाणाधारित अनुपात-नियम वर्णिले आहेत. चार, पाच व सोळा विभागांच्या भिन्न परंपरा मान्य करूनही प्रमाण (मानक माप) याचे प्राधान्य राखले आहे. पुढे जगती, नेमि-परिकर, परिघ-विभाग व रथक-प्रक्षेप यांसह उन्नती-विन्यास दिला आहे. दिक्-प्रतिष्ठेत पूर्वेस आदित्य, इतर दिशांत यमादी, व वायुदिशेत स्कंद–अग्नी यांची स्थापना आणि बाहेर प्रदक्षिणेचा विधी सांगितला आहे. प्रासाद, मेरु, मंदर, विमान तसेच बलभी, गृहराज, शालागृह इत्यादी प्रकारांचे वर्गीकरण, चौकोनी, वर्तुळाकार, दीर्घ, अष्टकोनी आकारांपासून निघणारे नऊ-नऊ उपभेदांसह दिले आहे. शेवटी द्वारशास्त्र—विदिशांत द्वार नको, अङ्गुलमानानुसार आकारक्रम, शाखा-संख्या, द्वारपाल-स्थापन, बिद्ध/बेध दोषाची लक्षणे आणि कोणत्या स्थितीत सीमाभंग-दोष होत नाही—हे स्पष्ट केले आहे।
Adhyaya 105
नगरादिवास्तुकथनं (Discourse on Vāstu for Cities and Related Settlements)
या अध्यायात भगवान ईश्वर नगर, ग्राम व दुर्ग यांच्या समृद्धीसाठी ८१-पद (९×९) मण्डलाद्वारे वास्तुपूजा व प्रतिष्ठेचा विधी सांगतात. पूर्वदिशेतील नाड्यांची नावे, मण्डलातील पद/‘पाय’ यांशी निगडित उपाधी, तसेच दिशा-विदिशा व पाकळीप्रमाणे उपविभागांत देवता-शक्तींची स्थापना (माया, आपवत्स, सवितृ/सावित्री/विवस्वान, विष्णु, मित्र इ.) वर्णिली आहे. पुढे बांधकामशास्त्रात एकाशीपद मंदिर, शताङ्घ्रिक मण्डप अशा योजना-प्रकार, कक्षविन्यास, भिंतींचे प्रमाण, वीथी-उपवीथी रस्ते, आणि भद्रा, श्री-जया इ. मांडणी दिली आहे. एक-दोन-तीन-चार-आठ-शाळा गृहप्रकार, दिशादोषांची लक्षणे, शूल/त्रिशूल/त्रिशाळा चिन्हांवरून शकुन-निदान, दिशेनुसार शयन, आयुध, धन, गोठा, दीक्षास्थान इ. विभागणी, शेष-आधारित गृहवर्गीकरण व द्वारफलांचे वर्णन करून वास्तुशास्त्राला देवताक्रमाशी सुसंगत, शुभ भुक्ती व स्थिर निवास देणारी धर्मविद्या मानले आहे।
Adhyaya 106
Chapter 106 — नगरादिवास्तुः (Vāstu Concerning Towns and Related Settlements)
ईश्वररूप भगवान अग्नी वसिष्ठांना राज्यवृद्धीसाठी नगरस्थापना व नगररचनेचे वास्तुशास्त्र सांगतात. प्रथम योजनामानाने भूमिनिवड, नंतर प्रतिष्ठापूर्वक कर्म—वास्तुदेवतापूजन व बलिदान—यांचे विधान आहे. पुढे ३०-पदांचे वास्तुमंडल आणि द्वारविन्यास: पूर्वेस सूर्यखंड, दक्षिणेस गंधर्व, पश्चिमेस वरुण, उत्तरेस सौम्य—असा निर्देश आहे. हत्ती जाऊ शकेल अशी द्वारप्रमाणे, अशुभ द्वाररूपांचा निषेध व नगररक्षणासाठी शांतिकर रचना सांगितली आहे. चार दिशांत व्यवसाय व प्रशासनाचे विभाग—कारागीर, नट-गायक, मंत्री, न्यायाधिकारी, व्यापारी, वैद्य, अश्वारूढ—तसेच स्मशान, गोठा/गोवाडा व शेतकऱ्यांची ठिकाणे निश्चित केली आहेत. देवप्रतिष्ठा नसलेली वस्ती ‘निर्दैवता’ होऊन उपद्रवग्रस्त होते; देवसंरक्षित नगर विजय, भोग व मोक्ष देते. शेवटी घरातील विभाग—स्वयंपाकघर, कोश, धान्यकोठार, देवघर—आणि गृहप्रकार—चतुःशाळा, त्रिशाळा, द्विशाळा, एकशाळा; आलिंद/दलिंद इत्यादी—यांचे वर्णन आहे.