Adhyaya 99
Sūrya-pratiṣṭhā-kathana (Account of Installing Sūrya)
या अध्यायात भगवान् वास्तु–प्रतिष्ठा व ईशान-कल्पाच्या संदर्भात सूर्य-प्रतिष्ठेची विधी सांगतात. बीज/वर्ण-समूहांच्या मंत्रक्रमाने आरंभ होऊन, पूर्वोक्त पद्धतीने मंडप-विन्यास, स्नान व शुद्धी इत्यादी पूर्वकर्मे केली जातात. विद्या-आसन/शय्या येथे आचार्य भास्कराचा अङ्ग-न्यास करून त्रि-तत्त्वाची स्थापना करतो आणि स्वरांसह खादी-पंचकाचे न्यास करून मंत्र, तत्त्व व स्थापनेचा अधिष्ठान यांची स्तरित रचना दर्शवितो. पिंडी पुनःशुद्ध करून तत्त्व-पंचकाने निर्दिष्ट स-देश-पदापर्यंत न्यास विस्तारला जातो. गुरु सर्वतोमुखी शक्तीची स्थापना करून स्वहस्ते शक्तियुक्त सूर्याची प्रतिष्ठा करतो. शेवटी ‘स्वामिन्’ प्रत्ययाने नामकरण व पूर्वोक्त सूर्य-मंत्रांचे प्रामाण्य प्रतिष्ठेसाठी पुनः अधोरेखित केले जाते.
Shlokas
Verse 1
ख , ग , घ , ङ च ॐ हूं स इति घ ह्रीं क्रियाशक्तये नम इति झ ॐ क्रियाशक्तये नम इति घ जप्त्वानुरूपतः इति ग , छ , च अथोनशततमो ऽध्यायः सूर्यप्रतिष्ठाकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्ये सूर्यप्रतिष्ठाञ्च पूर्ववन्मण्डपादिकं स्नानादिकञ्च सम्याद्य पूर्वोक्तविधिना ततः
(मंत्र-अक्षरे:) ख, ग, घ, ङ, च; नंतर ‘ॐ हूं स’ (घ); नंतर ‘ह्रीं—क्रियाशक्तये नमः’ (झ); नंतर ‘ॐ—क्रियाशक्तये नमः’ (घ); हे यथानुरूप जपून (ग, छ, च)। आता एकोणशंभरावा अध्याय: ‘सूर्यप्रतिष्ठेचे कथन’. ईश्वर म्हणाले: ‘मी सूर्यप्रतिष्ठा, पूर्वीप्रमाणे मण्डपादी व्यवस्था, तसेच स्नानादी कर्मेही पूर्वोक्त विधीनुसार सम्यक् रीतीने पुढे सांगतो.’
Verse 2
विद्यामासनशय्यायां साङ्गं विन्यस्य भास्करं त्रितत्त्वं विन्यसेत्तत्र सस्वरं खादिपञ्चकं
विद्येच्या आसन/शय्येवर भास्कराचा साङ्ग-न्यास करून, तेथे त्रितत्त्व विन्यस्त करावे. नंतर स्वरांसह ‘ख’ आदि पाच (खादि-पञ्चक) यांचाही विन्यास करावा.
Verse 3
शुद्ध्यादि पूर्ववत् कृत्वा पिण्डीं संशोध्य पूर्ववत् सदेशपदपर्यन्तं विन्यस्य तत्त्वपञ्चकं
पूर्वोक्त विधीप्रमाणे शुद्धी इत्यादी कर्मे करून, पिंडीसही पूर्ववत् पुनः शुद्ध करून, ‘सदेशपद’पर्यंत तत्त्वपंचकाचा न्यास करावा।
Verse 4
शक्त्या च सर्वतोमुख्या संस्थाप्य विधिवततः स्वाणुना विधिवत् सूर्यं शक्त्यन्तं स्थापयेद्गुरुः
विधिपूर्वक सर्वतोमुखी शक्तीची स्थापना करून, गुरुने स्वतःच्या हाताने विधीनुसार शक्तिसहित सूर्याची स्थापना करावी।
Verse 5
स्वाम्यन्तमथवादित्यं पादान्तन्नाम धारयेत् सूर्यमन्त्रास्तु पूर्वोक्ता द्रष्टव्याः स्थापनेपि च
त्यानंतर आदित्याच्या पादान्ती ‘स्वामिन्’ असा अंत असलेले नाम धारण (अंकित) करावे. पूर्वोक्त सूर्य-मंत्र स्थापना-विधीतही पाहावेत व वापरावेत।
Frequently Asked Questions
A staged installation workflow: aṅga-nyāsa of Bhāskara on the Vidyā-seat, placement of tri-tattva and tattva-pañcaka, khādi-pañcaka with vowels, repeated piṇḍī purification, and the prior installation of sarvatomukhī Śakti before establishing Sūrya.
It frames consecration as disciplined alignment of mantra (sound), tattva (principle), and ritual action (kriyā), so that correct Vāstu–pratiṣṭhā becomes a dharmic technology supporting worship, inner purification, and the integrated pursuit of bhukti and mukti.