Adhyaya 59
Chapter 59 — अधिवासनकथनं (Adhivāsana: The Rite of Inviting and Stabilizing Hari’s Presence)
अध्याय ५९ मध्ये ‘अधिवासन’ ही हरिप्रतिष्ठेसाठी भगवंताची सन्निधी आवाहन करून स्थिर करण्याची विधी म्हणून सांगितली आहे. अग्निदेव प्रथम अंतःशुद्धीची साधना सांगतात—आचार्य ओंकाराशी चैतन्य जोडून चित्त केंद्रित करतो आणि लयक्रमाने तत्त्वांचा प्रत्याहार करतो: पृथ्वी वायूत, वायू आकाशात, आकाश मनात, मन अहंकारात, अहंकार महत्मध्ये व महत् अव्यक्तात लीन होते; अव्यक्त हे वासुदेवस्वरूप शुद्ध ज्ञान मानले आहे. पुढे सृष्टी-नकाशा (व्यूह/कोस्मोजेनेसिस) म्हणून तन्मात्रा, ज्ञानेंद्रिये, कर्मेंद्रिये व स्थूल देह यांची मांडणी करून साधक विश्वाला ‘संस्कारित देह’ म्हणून विधिपूर्वक पुनर्निर्मित करतो. त्यानंतर बीजाक्षरांनी तत्त्व व देहस्थानी मंत्रन्यास, वैष्णव नामन्यास (केशव ते दामोदर) आणि षडंगन्यास होतो. द्वादश-अर चक्रमंडल, सौर-सोम्य कला, परिवारपूजन इत्यादी करून प्रतिमेत हरि प्रतिष्ठित करणे, वैष्णव अग्नी प्रज्वलित करणे, होम व शांतिकर्म, पवित्र नद्यांची स्थापना, ब्राह्मणभोजन, दिक्पतींना बलिदान आणि रात्रजागरण व पवित्र पठण यांद्वारे अधिवासनाने सर्व कर्मांगांचे संस्कार केले जातात।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नपनादिविधानं नाम अष्टपञ्चाशो ऽध्यायः अथोनषष्टितमो ऽध्यायः अधिवासनकथनं भगवानुवाच हरेः सान्निध्यकरणमधिवासनमुच्यते सर्वज्ञं सर्वगं ध्यात्वा आत्मानं पुरुषोत्तमं
अशा प्रकारे आदिमहापुराणातील आग्नेयपुराणात ‘स्नपनादि-विधान’ नावाचा अठ्ठावन्नावा अध्याय समाप्त झाला. आता एकोणसाठावा अध्याय ‘अधिवासन-कथन’ सुरू होतो. भगवान म्हणाले—हरिचे सान्निध्य प्रस्थापित करणारे कर्म ‘अधिवासन’ म्हणून ओळखले जाते. सर्वज्ञ, सर्वव्यापी पुरुषोत्तमाचे ध्यान करून, आत्मभाव शुद्ध व एकाग्र करून, त्या परम विभूमध्ये प्रवृत्त व्हावे.
Verse 2
ओंकारेण समायोज्य चिच्छक्तिमभिमानिनीं निःसार्यात्मैकतां कृत्वा स्वस्मिन् सर्वगते विभौ
ॐकाराने चित्त एकरूप करून, अहंभावाशी अभिमान करणारी चित्शक्ती अंतर्मुख करून, आत्म्याची एकता प्रस्थापित करावी व आपल्या सर्वव्यापी विभु-स्वरूपात स्थित व्हावे.
Verse 3
योजयेन्मरुतां पृथ्वीं वह्निवीजेन दीपयेत् संहरेद्वायुना चाग्निं वायुमाकाशतो नयेत्
पृथ्वी-तत्त्व वायु-तत्त्वात लीन करावे; अग्नि-बीजाने अंतराग्नी प्रज्वलित करावी. नंतर वायूने अग्नीचा संहार करून, वायूला आकाशात नेावे.
Verse 4
मतिशालिनीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कृत्वा पुंसीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अधिभूतादिदेवैस्तु साध्याख्यैर् विभवैः सह तन्मात्रपात्रकान् कृत्वा संहरेत्तत् क्रमाद् बुधः
अधिभूत व अधिदेव—आणि ‘साध्य’ नावाच्या विभवांसह—यांना तन्मात्रांचे पात्र मानून, बुद्धिमान साधकाने क्रमाने त्यांचा लय (पुनः-अवशोषण) करावा.
Verse 5
आकाशं मनसाहत्य मनोहङ्करणे कुरु अहङ्कारञ्च महति तञ्चाप्यव्याकृते नयेत्
आकाश मनात लीन करून मन अहंकारात स्थापन करावे. नंतर अहंकार महत्तत्त्वात विलीन करून, ते महत्तत्त्वही अव्याकृतात नेावे.
Verse 6
अव्याकृतं ज्ञानरूपे वासुदेवः स ईरितः स तामव्याकृतिं मायामभ्यष्ट सिसृक्षया
ज्ञानस्वरूप अव्याकृत हाच वासुदेव असे सांगितले आहे. सृष्टीची इच्छा करून त्यांनी त्या अव्याकृत मायेला प्रवर्तित केले.
Verse 7
सङ्कर्षणं सं शब्दात्मा स्पर्शाख्यमसृजत् प्रभुः क्षोभ्य मायां स प्रद्युम्नं तेजोरूपं स चासृजत्
प्रभू शब्दात्मा संकर्षणरूपाने ‘स्पर्श’ नामक तत्त्वाची निर्मिती करतो. मग मायेला क्षोभ देऊन तेजोरूप प्रद्युम्नालाही उत्पन्न करतो.
Verse 8
अनिरुद्धं रसमात्रं ब्रह्माणं गन्धरूपकं अनिरुद्धः स च ब्रह्मा अप आदौ ससर्ज ह
अनिरुद्ध हा रस-मात्र तत्त्व असून ब्रह्मा हा गंधरूप तत्त्व आहे. तोच अनिरुद्ध ब्रह्म्यासह आदौ जलाची सृष्टी करतो.
Verse 9
तस्मिन् हिरण्मयञ्चाण्डं सो ऽसृजत् पञ्चभूतवत् तस्मिन् सङ्क्रामिते जीवे शक्तिरात्मोपसंहृता
त्यात त्याने पंचमहाभूतमय सुवर्णमय अंड (हिरण्यांड) निर्माण केले. जीव त्यात प्रवेश करताच सर्जनशक्ती आत्म्यात पुन्हा संहृत झाली.
Verse 10
प्राणो जीवेन संयुक्तो वृत्तिमानिति शब्द्यते जीवोव्याहृतिसञ्ज्ञस्तु प्राणेष्वाध्यात्मिकः स्मृतः
जीवाशी संयुक्त झालेला प्राण ‘वृत्तिमान’ म्हणजे क्रियाशील असा म्हणतात. ‘व्याहृती’ या संज्ञेने ओळखला जाणारा जीव प्राणांमध्ये अंतःस्थित आध्यात्मिक तत्त्व म्हणून स्मरला जातो.
Verse 11
प्राणैर् युक्ता ततो बुद्धिः सञ्जाता चाष्टमूर्तिकी अहङ्कारस्ततो जज्ञे मनस्तस्मादजायत
त्यानंतर प्राणांनी युक्त होऊन अष्टमूर्तिक बुद्धी उत्पन्न झाली. तिच्यापासून अहंकार झाला आणि त्यापासून मन जन्माला आले.
Verse 12
अर्थाः प्रजज्ञिरे पञ्च सङ्कल्पादियुतास्ततः शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च रसो गन्ध इति स्मृता
त्यानंतर संकल्प इत्यादींसह पाच विषय उत्पन्न झाले—शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध—असे स्मरण केले जाते.
Verse 13
ज्ञानशक्तियुतान्येतैर् आरब्धानीन्द्रियाणि तु र् इति ङ, चिहिनितपुस्तकपाठः मनसाहृत्य मनो ऽहङ्करणे क्षरे इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वासुदेवे समाहित इति ङ, इति चिह्नितपुस्तकपाठः सङ्क्रमते जीव इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चाष्टवृत्तिकीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः त्वक्श्रोत्रघ्राणचक्षूंषि जिह्वाबुद्धीन्द्रियाणि तु
ज्ञानशक्तीने युक्त अशी ही इंद्रिये कार्यप्रवृत्त होतात. जीव मनाच्या साहाय्याने त्यांना आवरून मनात, आणि पुढे क्षर अहंकारतत्त्वात प्रवेश करतो. वासुदेवात समाहित झाल्यावर या शक्ती निग्रहित होतात. इंद्रिये—त्वचा, श्रोत्र, घ्राण, चक्षु, जिह्वा आणि अंतःकरणरूप बुद्धी।
Verse 14
पादौ पायुःस् तथा पाणी वागुपस्थश् च पञ्चमः कर्मेन्द्रियाणि चैतानि पञ्चभूतान्यतः शृणु
पाय, पायु, हात, वाणी आणि पाचवा उपस्थ—ही पाच कर्मेंद्रिये आहेत. आता पुढे पंचमहाभूतांविषयी ऐक.
Verse 15
आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा स्थूलमेभिः शरीरन्तु सर्वाधारं प्रजायते
यांपासून—आकाश, वायु, तेज, जल आणि पृथ्वी—स्थूल शरीर उत्पन्न होते; ते सर्व (देहगत) क्रियांचे आधारस्थान आहे।
Verse 16
एतेषां वाचका मन्त्रा न्यासायोच्यन्त उत्तमाः जीवभूतं मकारन्तु देवस्य व्यापकं न्यसेत्
या तत्त्वांचे वाचक मंत्र न्यासासाठी श्रेष्ठ सांगितले आहेत. ‘म’कार—जो जीवस्वरूप आहे—तो देवतेच्या सर्वव्यापकत्वरूपाने न्यास करावा।
Verse 17
प्राणतत्त्वं भकारन्तु जीवोपाधिगतं न्यसेत् हृदयस्थं बकारन्तु बुद्धितत्त्वं न्यसेद् बुधः
‘भ’कारात प्राणतत्त्व—जे जीव-उपाधिसंबद्ध आहे—न्यास करावा. आणि बुध साधकाने हृदयस्थ ‘ब’कार बुद्धितत्त्व म्हणून स्थापावा।
Verse 18
फकारमपि तत्रैव अहङ्कारमयं न्यसेत् मनस्तत्त्वं पकारन्तु न्यसेत्सङ्कल्पसम्भवं
तेथेच ‘फ’कार अहंकारमय तत्त्व म्हणून न्यास करावा; आणि ‘प’कार संकल्पोत्पन्न मनस्तत्त्व म्हणून स्थापावा।
Verse 19
शब्दतन्मात्रतत्त्वन्तु नकारं मस्तके न्यसेत् स्पर्शात्मकं धकारन्तु वक्त्रदेशे तु विन्यसेत्
शब्द-तन्मात्र तत्त्वासाठी ‘न’कार मस्तकावर न्यास करावा; आणि स्पर्शस्वरूप तत्त्वासाठी ‘ध’कार मुखप्रदेशी विन्यस्त करावा।
Verse 20
दकारं रूपतत्त्वन्तु हृद्देशे विनिवेशयेत् थकारं वस्तिदेशे तु रसतन्मात्रकं न्यसेत्
हृदयप्रदेशी रूपतत्त्वस्वरूप ‘द’ अक्षराचा न्यास करावा. आणि वस्तिप्रदेशी रसतन्मात्रस्वरूप ‘थ’ अक्षराचा न्यास करावा.
Verse 21
तकारं गन्धतन्मात्रं जङ्घयोर्विनिवेशयेत् णकारं श्रोत्रयोर् न्यस्य ढकारं विन्यसेत्त्वचि
जंघांमध्ये (पिंडऱ्यांत) गंधतन्मात्रस्वरूप ‘त’ अक्षराचा न्यास करावा. दोन्ही कानांत ‘ण’ अक्षर ठेवून त्वचेवर ‘ढ’ अक्षराचा न्यास करावा.
Verse 22
डकारं नेत्रयुग्मे तु रसनायां ठकारकं टकारं नासिकायान्तु ञकारं वाचि विन्यसेत्
नेत्रयुग्मावर ‘ड’ अक्षर ठेवावे; जिभेवर ‘ठ’ अक्षर; नासिकेवर ‘ट’ अक्षर; आणि वाणी-इंद्रियात (मुख/वाक्) ‘ञ’ अक्षराचा न्यास करावा.
Verse 23
झकारं करयोर् न्यस्य पाणितत्त्वं विचक्षणः जकारं पदयोर् न्यस्य छं पायौ चमुपस्थके
विचक्षण साधकाने दोन्ही हातांवर ‘झ’ अक्षराचा न्यास करून पाणितत्त्वाची स्थापना करावी. दोन्ही पायांवर ‘ज’ अक्षराचा न्यास करावा, तसेच गुदावर ‘छ’ आणि उपस्थावर ‘च’ अक्षर ठेवावे.
Verse 24
विन्यसेत् पृथिवीतत्त्वं ङकारं पादयुग्मके वस्तौ घकारं गं तत्त्वं तैजसं हृदि विन्यसेत्
पादयुग्मावर पृथिवीतत्त्व—बीज ‘ङ’—याचा न्यास करावा. श्रोणीप्रदेशी ‘घ’ अक्षर ठेवावे, आणि हृदयात ‘ग’ बीजासह तैजस (अग्नि) तत्त्वाचा न्यास करावा.
Verse 25
मकारन्तद्देहस्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विनियोजयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः खकारं वायुतत्त्वञ्च नासिकायां निवेशयेत् ककारं विन्यसेन्नित्यं खतत्त्वं मस्तके बुधः
“मकारान्तद्देहस्येति”—हा चिह्नित हस्तलिखित-पाठ आहे; तसेच “विनियोजयेत्”—हाही चिह्नित हस्तलिखित-पाठ आहे. ज्ञानी साधक खकार वायुतत्त्वासह नासिकेत स्थापावा; आणि ककार नित्य ख-तत्त्व (आकाशतत्त्व) सहित मस्तकी न्यासावा।
Verse 26
हृत्पुण्डरीके विन्यस्य यकारं सूर्यदैवतं द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिःसृताः
हृदयकमळात सूर्यदैवताधिष्ठित ‘य’ अक्षराचा न्यास केल्यावर, हृदयातून बहात्तर हजार नाड्या (सूक्ष्म प्रवाह) प्रकट होतात।
Verse 27
कलाषोडशसंयुक्तं मकारं तत्र विन्यसेत् तन्मध्ये चिन्तयेन्मन्त्री विन्दुं वह्नेस्तु मण्डलं
तेथे सोळा कलांनी संयुक्त ‘म’ अक्षराचा न्यास करावा. त्याच्या मध्यभागी मंत्रसाधक अग्निमंडलरूप बिंदूचे ध्यान करावे।
Verse 28
हकारं विन्यसेत्तत्र प्रणवेन सुरोत्तमः ॐ आं परमेष्ठ्यात्मने आं नमः पुरुषात्मने
तेथे देवश्रेष्ठ साधक प्रणव (ॐ) सहित ‘ह’ अक्षराचा न्यास करील आणि जप करील—“ॐ आं, परमेष्ठीस्वरूप आत्म्यास नमस्कार; आं, पुरुषस्वरूप आत्म्यास नमस्कार।”
Verse 29
ॐ वां मनोनिवृत्त्यात्मने नाञ्च विश्वात्मने नमः ॐ वं नमः सर्वात्मने इत्य् उक्ताः पञ्च शक्तयः
“ॐ वां—मनोनिवृत्तिस्वरूप आत्म्यास नमस्कार; तसेच विश्वात्म्यास नमस्कार। ॐ वं—सर्वात्म्यास नमस्कार।” अशा रीतीने पाच शक्ती (शक्तिमंत्र) सांगितल्या आहेत।
Verse 30
स्थाने तु प्रथमा योज्या द्वितीया आसने मता तृतीया शयने तद्वच्चतुर्थी पानकर्मणि
विधीच्या योग्य स्थानी प्रथमाचा विनियोग करावा; आसनावर बसल्यावर द्वितीया मानली आहे; शयनावस्थेत तृतीया, आणि पानकर्मात त्याचप्रमाणे चतुर्थीचा विधान आहे.
Verse 31
प्रत्यर्चायां पञ्चमी स्यात्पञ्चोपनिषदः स्मृताः हूङ्कारं विन्यसेन्मध्ये ध्यात्वा मन्त्रमयं हरिं
प्रत्यर्चा (उपपूजा) मध्ये पंचमीचा विधान आहे; तिला ‘पंच उपनिषद्’ (पाच गूढ अंगे) असे म्हणतात. मंत्रमय हरिचे ध्यान करून मध्यभागी ‘हूँ’ बीजाचा विन्यास करावा.
Verse 32
यां मूर्तिं स्थापयेत्तस्मात् मूलमन्त्रं न्यसेत्ततः ॐ नमो भगवते वासुदेवाय मूलकं
म्हणून जी मूर्ती स्थापावी, तिच्यानंतर मूलमंत्राचा न्यास करावा. मूल सूत्र—“ॐ नमो भगवते वासुदेवाय।”
Verse 33
शिरोघ्राणललाटेषु मुखकण्ठहृदि क्रमात् भुजयोर्जङ्घयोरङ्घ्य्रोः केशवं शिरसि न्यसेत्
क्रमाने शिर, नाक व ललाटावर; मुख, कंठ व हृदयावर; दोन्ही भुजा, दोन्ही जंघा व दोन्ही चरणांवर—न्यास करावा; आणि केशवाला शिरावर स्थापावे.
Verse 34
नारायणं न्यसेद्वक्त्रे ग्रीवायां माधवं न्यसेत् अने इत्य् उक्ताः पञ्चशक्तयः इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दानकर्मणि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अभ्यर्चायामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः क्षकारमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः या मूर्तिः स्थाप्यते तस्यामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गोविन्दं भुजयोर्न्यस्य विष्णुं च हृदये न्यसेत्
मुखावर नारायणाचा न्यास करावा, ग्रीवेत माधवाचा न्यास करावा. दोन्ही भुजांवर गोविंद ठेवून, हृदयात विष्णूचाही न्यास करावा.
Verse 35
मधुसूदनकं पृष्ठे वामनं जठरे न्यसेत् कक्ष्यान्त्रिविक्रमं न्यस्य जङ्घायां श्रीधरं न्यसेत्
न्यासात पाठीवर ‘मधुसूदन’ स्थापावा; उदरावर ‘वामन’ स्थापावा. कक्ष/पार्श्वभागी ‘त्रिविक्रम’ न्यास करून, जंघांवर (पिंडऱ्यांवर) ‘श्रीधर’ न्यास करावा.
Verse 36
हृषीकेशं दक्षिणायां पद्मनाभं तु गुल्फके दामोदरं पादयोश् च हृदयादिषडङ्गकं
न्यासात उजव्या भागी ‘हृषीकेश’ स्थापावा, गुल्फात (घोट्यात) ‘पद्मनाभ’; आणि पायांवर ‘दामोदर’. त्यानंतर हृदयादि षडङ्ग-न्यास करावा.
Verse 37
एतत् साधारणं प्रोक्तमादिर्मूर्तेस्तु सत्तम अथवा यस्य देवस्य प्रारब्धं स्थापनं भवेत्
हे सत्पुरुषश्रेष्ठ! ही सामान्य विधी सांगितली आहे—मूर्तीस्थापनेचा आरंभीचा नियम. किंवा ज्या देवतेची स्थापना आरंभली असेल, तिच्याच बाबतीत हा विधी लागू करावा.
Verse 38
तस्यैव मूलमन्त्रेण सजीवकरणं भवेत् यस्या मूर्तेस्तु यन्नाम तस्याद्यं चाक्षरं च यत्
त्याच्याच मूलमंत्राने सजीवकरण विधी करावा. आणि ज्या मूर्तीचे जे नाव असेल, त्या रूपाचे नाव तसेच त्याचे आद्याक्षर ग्रहण करावे.
Verse 39
तत् स्वैरैर् द्वादशैर् भेद्य ह्य् अङ्गानि परिकल्पयेत् हृदयादीनि देवेश मूलञ्च दशमाक्षरं
मग त्यास स्वेच्छेने द्वादश प्रकारे विभागून अङ्गमंत्रांची कल्पना करावी—हे देवेश! हृदयादि (षडङ्ग) तसेच मूल हे दशाक्षरी मंत्ररूपानेही न्यासावे.
Verse 40
यथा देवे तथा देहे तत्त्वानि विनियोजयेत् चक्राब्जमण्दले विष्णुं यजेद्गन्धादिना तथा
जसा देवतेमध्ये तत्त्वांचा विनियोग करतात, तसाच आपल्या देहातही तत्त्व-न्यास करावा. चक्ररूप कमळ-मंडलात विष्णूची गंध इत्यादी उपचारांनी तशीच पूजा करावी.
Verse 41
पूर्ववच्चासनं ध्यायेत्सगात्रं सपरिच्छदं शुभञ्चक्रं द्वादशारं ह्य् उपरिष्टाद्विचिन्तयेत्
पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे आसनाचे ध्यान करावे—अंगरूप व परिकरांसह. आणि त्याच्या वर बाराही आरे असलेले शुभ चक्रही विशेषतः चिंतन करावे.
Verse 42
त्रिनाभिचक्रं द्विनेमि स्वरैस्तच्च समन्वितं पृष्ठदेशे ततः प्राज्ञः प्रकृत्यादीन्निवेशयेत्
नंतर स्वरवर्णांनी युक्त, तीन नाभी व दोन नेमी असलेले चक्र स्थापन करावे. त्यानंतर पृष्ठप्रदेशी प्राज्ञ साधकाने प्रकृती इत्यादी तत्त्वांचा न्यास करावा.
Verse 43
पूजयेदारकाग्रेषु सूर्यं द्वादशधा पुनः एदाहुतिभिस् तथा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ध्यायेत् तन्मात्रमिति ग, चिह्ह्नितपुस्तकपाठः ध्यायेत् समात्रमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयेद् द्वादशाग्रेषु इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयेद् द्वादशारेषु इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कलाषोडशसंयुक्तं सोमन्तत्र विचिन्तयेत्
द्वादश अग्रांवर सूर्याची द्वादश प्रकारे पूजा करावी; आणि त्याप्रमाणे आहुतीही द्यावी. तेथे सोळा कलांनी संयुक्त सोमाचेही चिंतन करावे.
Verse 44
सबलं त्रितयं नाभौ चिन्तयेद्देशिकोत्तमः पद्मञ्च द्वादशदलं पद्ममध्ये विचिन्तयेत्
श्रेष्ठ आचार्याने नाभीमध्ये बलासहित त्रितयाचे ध्यान करावे; आणि तेथे मध्यभागी द्वादशदल पद्माचेही चिंतन करावे.
Verse 45
तन्मध्ये पौरुषीं शक्तिं ध्यात्वाभ्यर्च्य च दिशिकः प्रतिमायां हरिं न्यस्य तत्र तं पूजयेत् सुरान्
त्या (यज्ञस्थळ/मंडल) मध्ये पौरुषी शक्तीचे ध्यान करून तिची विधिवत् अर्चना करावी; नंतर प्रतिमेत हरि (विष्णु) यांचा न्यास करून तेथे देवगणांसह त्यांची पूजा करावी।
Verse 46
गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् साङ्गं सावरणं क्रमात् द्वादशाक्षरवीजैस्तु केशवादीन् समर्चयेत्
गंध, पुष्प इत्यादींनी क्रमाने देवतेची साङ्ग (अंग-उपांगांसह) व सावरण (आवरणदेवतांसह) विधिवत् पूजा करावी; नंतर द्वादशाक्षर बीजमंत्रांनी केशव आदींचे सम्यक् अर्चन करावे।
Verse 47
द्वादशारे मण्डले तु लौकपालादिकं क्रमात् प्रतिमामर्चयेत् पश्चाद्गन्धपुष्पादिभिर्द्विजः
द्वादशार मंडलात द्विजाने क्रमाने लोकपाल आदींच्या प्रतिमांचे अर्चन करावे; त्यानंतर गंध, पुष्प इत्यादींनी त्यांचे पूजन-उपचार करावेत।
Verse 48
पौरुषेण तु सूक्तेन श्रियाः सूक्तेन पिण्डिकां जननादिक्रमात् पश्चाज्जनयेद्वैष्णवानलं
पौरुष सूक्त व श्री सूक्त यांच्या द्वारा पिंडिका (यज्ञपिंड) तयार करावी; नंतर जनन इत्यादी विहित क्रमाप्रमाणे वैष्णव अग्नी प्रज्वलित/उत्पन्न करावा।
Verse 49
हुत्वाग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते
‘हुतम्’ असे उच्चारून आहुती देऊन, बुद्धिमान पुरुषाने कुंडात अग्नीचे प्रणयन (नेऊन स्थापन) करावे। अग्नि-प्रणयनाचा मंत्र ‘त्वम् अग्ने …’ असा आहे; कारण तेथे अग्नीला ‘अग्नि’ म्हणूनच संबोधिले जाते।
Verse 50
दक्षिणेग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः अग्निमग्नीति पूर्वे तु कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः
दक्षिण दिशेस ‘हुतम् इति’ असा उच्चार करून विद्वान् आचार्याने कुंडाग्नीचे प्रणयन (स्थापन) करावे. पूर्व दिशेस ‘अग्निम् अग्नि’ असा उच्चार करूनही कुंडाग्नीचे प्रणयन करावे.
Verse 51
उत्तरे प्रणयेदग्निमग्निमग्नी हवामहे अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते
उत्तर दिशेस ‘अग्निम् अग्नि हवामहे’ असा जप करीत अग्नीचे प्रणयन करावे. अग्निप्रणयनाचा मंत्र—‘त्वम् अग्ने ह्यग्निरुच्यते’, म्हणजे ‘हे अग्ने, तूच अग्नी म्हणून ओळखला जातोस’.
Verse 52
पलाशसमिधानान्तु अष्टोत्तरसहस्रकं कुण्डे कुण्डे होमयेच्च व्रीहीन् वेदादिकैस् तथा
पलाशाच्या समिधांनी एक हजार आठ आहुती द्याव्यात; आणि प्रत्येक कुंडात वेदपाठ व इतर विधिमंत्रांसह तांदळाचे दाणेही होम करावेत.
Verse 53
साज्यांस्तिलान् व्याहृतिभिर्मूलमन्त्रेण वै घृतं कुर्यात्ततः शान्तिहोमं मधुरत्रितयेन च
व्याहृतींसह तुपात मिसळलेले तीळ आहुती द्यावेत; आणि मूलमंत्राने घृताहुती करावी. त्यानंतर मधुरत्रयासह शांतीहोम करावा.
Verse 54
द्वादशार्णैः स्पृशेत् पादौ नाभिं हृन् मस्तकं ततः घृतं दधि पयो हुत्वा स्पृशेन्मूर्धन्यथो ततः
द्वादशाक्षरी मंत्राने प्रथम पायांना स्पर्श करावा, नंतर नाभी, हृदय व मस्तकास. अग्नीत तूप, दही व दूध आहुती देऊन, त्यानंतर मूर्धा (शिरोभाग) स्पर्श करावा.
Verse 55
ध्यात्वा पश्चात्तु देशिक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्र तान् पूजयेत् सुरामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः स्पृष्ट्वा शिरोनाभिपादांश् चतस्रः स्थापयेन्नदीः गङ्गा च यमुना गोदा क्रमान्नाम्ना सरस्वती
त्यानंतर ध्यान करून (चिन्हित हस्तलिखित-पाठानुसार ‘देशिक…’ व ‘सुराम…’ असा पाठभेद) त्यांचे पूजन करावे. शिर, नाभी व पाद स्पर्श करून चार पवित्र नद्या स्थापाव्यात—गंगा, यमुना, गोदावरी आणि क्रमाने नामोच्चार करून सरस्वती।
Verse 56
दहेत्तु विष्णुगायत्र्या गायत्र्या श्रपयेच्चरुं होमयेच्च बलिं दद्यादुत्तरे भोजयेद्द्विजान्
विष्णुगायत्रीने (आहुती/अग्नी) प्रज्वलित करावा; आणि (सामान्य) गायत्रीने चरू शिजवावा. नंतर होम करावा, बळी द्यावा, आणि शेवटी द्विज अतिथींना भोजन घालावे।
Verse 57
सामाधिपानां तुष्ट्यर्थं हेमगां गुरवे ददेत् दिक्पतिभ्यो बलिं दत्त्वा रात्रौ कुर्याच्च जागरं ब्रह्मगीतादिशब्देन सर्वभागधिवासनात्
समाधि-विधीच्या अधिष्ठाता देवतांच्या तुष्टीसाठी गुरूस सुवर्णगाय द्यावी. दिक्पतींना बळी देऊन रात्री जागरण करावे; आणि ब्रह्मगीता इत्यादी पवित्र जप/शब्दांनी सर्व भागांचे अधिवासन-संस्कार करावा।
Frequently Asked Questions
A highly specific nyāsa taxonomy: seed-syllables are installed onto precise body regions to encode tattvas (tanmātras, indriyas, mahābhūtas) and then overlaid with Vaiṣṇava nāma-nyāsa (Keśava–Dāmodara), forming a ritual ‘subtle-body architecture’ prior to icon installation and homa.
It turns metaphysics into sādhana: by dissolving the elements back to the unmanifest Vāsudeva and then reinstalling them as mantra-structured reality, the practitioner aligns inner consciousness (mukti orientation) with precise consecratory action in space and community (bhukti orientation).