Jyotisha & Yuddhajayarnava
Astrology & Military Strategy
Covers Vedic astrology (jyotisha) including planetary movements, omens, and muhurtas alongside military strategy and the science of warfare victory.
Adhyayas in Jyotisha & Yuddhajayarnava
Adhyaya 121
अध्याय १२१ — ज्योतिःशास्त्रम् (Jyotiḥśāstra / Astral Science)
भगवान अग्नी ज्योतिषशास्त्राला शुभ-अशुभ फलनिर्णयासाठीचे विवेकशील शास्त्र म्हणून संक्षेपात मांडतात. हा अध्याय मुहूर्त-मार्गदर्शकासारखा आहे: विवाहात नक्षत्र-संबंध (षट्काष्टक इ. दोष टाळणे), काही ग्रह-परिवर्तन व अस्तावस्था (विशेषतः गुरु–शुक्र) यांतील निषेध, तसेच गुरूच्या वक्री किंवा अतिशीघ्र गतीत वर्ज्यकाल सांगितला आहे. पुढे पुंसवन, अन्नप्राशन, चूडाकर्म/कर्णवेध, उपनयन-संबंधित विधी, औषधसेवन, रोगमुक्तीसाठी स्नान आणि व्यापारात (काही नक्षत्रांत खरेदी/विक्री) वेळेचे नियम दिले आहेत. श्रीं–ह्रीं संपुट, स्तंभन, मृत्युनिवारण अशा मंत्र-यंत्रप्रयोगांनाही मुहूर्त-चौकटीत जोडले आहे. नंतर भावफल, नवतारा/ताराबल, त्रिपुष्कर योग, करणांवरून संक्रांतीची निमित्ते, ग्रहण-पुण्यविधान आणि शेवटी ग्रहदशांचे कालमान वर्णिले आहे. एकूणच कालज्ञान हे धर्म, कर्मसिद्धी, सामाजिक स्थैर्य, समृद्धी व संरक्षण यांचे साधन मानले आहे।
Adhyaya 122
Chapter 122 — Kāla-gaṇana (Computation of Time)
अग्नि सूर्यगतीवर आधारलेली शिस्तबद्ध काल-गणना (समागण) आणि चैत्रापासून सुरू होणाऱ्या चंद्रमासांची रचना सांगतात. संख्याशब्द/संकेत व स्थानिक क्रिया वापरून नियमबद्ध पद्धतीने वार, तिथी, नाडी/घटिका, नक्षत्र, योग व करण अशी पंचांग-अंगे कशी काढावीत हे दिले आहे. वजाबाकी, ६० ने गुणाकार, भागाकारातील भागफल-शेष, ऋण/‘देय’ मूल्यांचे व्यवस्थापन, महिन्यानुसार दुरुस्त्या, तसेच काही राशींमधून उलटी मोजणी असे विशेष नियमही येतात. अशौच किंवा प्रक्रियाभेदामुळे झालेल्या तफावतीसाठी गणिती फरकाच्या प्रमाणात प्रायश्चित्त-होमादी प्रतिपूरक अर्पण सांगितले आहे. शेवटी सूर्य-चंद्रमान सम करून योग स्थिर करणे आणि प्रतिपदेला किंस्तुघ्नासह करण-निर्णयाचे नियम देऊन, योग्य वेळी कर्म, सामाजिक व्यवस्था व विश्वधर्माशी कर्माचे संधान घडवणारी धर्मतंत्र-विद्या म्हणून कालगणना मांडली आहे।
Adhyaya 123
युद्धजयार्णवीयनानायोगाः (Various Yogas from the Yuddha-jayārṇava)
पूर्वीच्या भागातील काल-गणनेचा विषय संपवून भगवान् अग्नी ‘युद्धजयार्णव’ मधून घेतलेला युद्ध-विजयविद्येचा सारांश सांगतात. येथे वर्ण व तिथी यांना नन्दा इत्यादी वर्गांत विभागून कार्यनिश्चय केला जातो आणि अक्षरसमूहांना ग्रहाधिपतींशी जोडून भाषिक-आकाशीय संकेतजाळ्यातून शकुननिर्णय मांडला आहे. नाडी-स्पंदन, उच्छ्वास व पल इत्यादी कालमानांच्या साहाय्याने देह-काल संकेतांवरून फलनिर्णय सांगितला आहे. पुढे स्वरॊदय-चक्र, शनि-चक्र, कूर्म-चक्र व राहु-चक्र यांची विभागणी, दिशास्थाने व मृत्युदायक भाग स्पष्ट केले आहेत; नक्षत्र-मुहूर्त नामांनुसार कोणत्या वेळी कोणते कर्म योग्य ते ठरविले जाते. शेवटी भैरव-मंत्राचे रक्षण व विजयासाठीचे प्रयोग—शिखाबंध, तिलक, अंजन, धूप-लेपन—तसे धारणीय औषधी, वशीकरण-योग, तिलक-लेप व तेलादी दिले आहेत; अशा रीतीने ज्योतिष, अनुष्ठान-तंत्र आणि औषधप्रयोग यांचा धर्मानुगत संगम दिसून येतो।
Adhyaya 124
Chapter 124 — युद्धजयार्णवीयज्योतिःशास्त्रसारः (Essence of the Jyotiḥśāstra of the Yuddhajayārṇava)
या अध्यायात युद्धजयार्णवपरंपरेतील ज्योतिषशास्त्राचा आरंभ होतो आणि युद्धविजयाला पवित्र-तांत्रिक चौकटीशी जोडले जाते—वर्ण, बीजाक्षरे, मंत्रपीठ, नाड्या आणि औषधी इत्यादी सहाय्यद्रव्ये. अग्नी, ईश्वराने उमेप्रती दिलेल्या उपदेशाचा प्रतिध्वनी करत, शुभ-अशुभ विवेक व मंत्रध्वनीच्या अचूक अनुरूपतेमुळे रणजयोत्पत्ती होते असे सांगतो. पुढे मंत्रशक्तीचे मूळ सृष्टिकथनात मांडले आहे—शक्ती पंधराक्षरी सामर्थ्यरूपाने प्रकट होऊन विश्वप्रवृत्ती घडवते; ‘पंच मंत्र’ मंत्रपीठ निर्माण करतात, जे सर्व मंत्रांचे जीवन-मरण तत्त्व मानले आहे. नंतर वैदिक मंत्र-देवता, ब्रह्मनिष्ठ स्वर-कलाः, अंतर्नाद, मोक्षसूचक ‘इकार’, तसेच इंद्रिय-शक्ती-नाडी यांचे संबंध क्रमाने दिले आहेत. शेवटी रणविजयासाठी अङ्गन्यास व मृत्युञ्जयपूजा सांगितली असून, मंत्रपीठ हरपल्यास मंत्रप्राण मृतवत् होतो—हा अर्थ ठाम केला आहे।
Adhyaya 125
Adhyāya 125 — Karṇamoṭī Mahāvidyā, Svarodaya-Prāṇa Doctrine, and Yuddha-Jaya Jyotiṣa
भगवान अग्नी वसिष्ठांना युद्धविजयासाठी अशी विद्या सांगतात की ज्यात मंत्रविद्या, सूक्ष्मशरीर-प्राणतत्त्व आणि युद्ध-ज्योतिष यांचा संगम आहे. अध्यायाची सुरुवात कर्णमोटी-मंत्राने होते; तो क्रोधात्मक प्रयोग म्हणून मरण/पातन, मोहन व उच्चाटन कर्मांत उपयोगी सांगितला आहे; पुढे कर्णमोटीला स्वरउदय (स्वरप्रवाह) व नाभी ते हृदय या प्राणगतीवर आधारलेली ‘महाविद्या’ म्हणून मांडले आहे. कान-डोळे भेदनासारख्या मर्म-तर्कातून रणनीती, तसेच हृदय–पायु–कंठ या अंतर्लक्ष्यांद्वारे ज्वर, दाह इत्यादी उपद्रव व शत्रुबळाचा प्रतिकार सांगितला आहे. नंतर वायूचक्र, तेजस् व रसचक्र यांतील शक्ती-वर्गीकरण आणि ३२ मातृकांची अष्टकक्रमे रचना येते. पंचवर्ग वर्णशक्तीने जयसाधन, त्यानंतर तिथी–नक्षत्र–वार योग, दृष्टि, पूर्ण/रिक्त राशी-न्याय व ग्रहफल-निर्णय युद्धासाठी दिले आहेत. देहचिन्हांचे शकुन, राहुचक्राची दिगनुक्रम-व्यवस्था व विजयलक्षणे यांनंतर स्तंभन विधी, औषधी/ताबीज संरक्षण, स्मशानाग्नी-प्रयोग आणि हनुमानपट केवळ पाहिल्याने शत्रू पळतात असे वर्णन आहे।
Adhyaya 126
Chapter 126 — Nakṣatra-nirṇaya (Determination of the Lunar Mansions) and Rāhu-Based Victory/Defeat Omens
ईश्वर सूर्य ज्या नक्षत्रात आहे ते शिर, मुख, नेत्र, हृदय, अवयव, कटि, शेपूट अशा देहभागांशी जोडून “नक्षत्र-देहगोल” या आराखड्याने शुभ-अशुभ फलनिर्णय सांगतात. पुढे युद्धजयार्णव-शैलीत राहूचे सर्पफणा-चित्र दिले आहे—२८ बिंदू लिहून राहूस्थित नक्षत्रापासून २७ नक्षत्रांची मांडणी; यात विशेषतः सप्तम-संबंधी स्थिती युद्धात मृत्यू/दोष दर्शविते, तर इतर स्थिती मान, विजय, कीर्ती देतात. यामाच्या अर्धविभागांचे ग्रहाधिपती सांगून नियम दिला आहे की शनि, सूर्य व राहू “मागे” ठेवले असता युद्ध, प्रवास आणि जुगारातही यश मिळते. नंतर नक्षत्रांचे स्थिर, शीघ्र, मृदु, उग्र तसेच पितृ/नैरृत इ. प्रकार करून यात्रा, प्रतिष्ठा, बांधकाम, उत्खनन व राजकर्मासाठी मुहूर्त निवड स्पष्ट केली आहे. शेवटी तिथी-दाह नियम, त्रिपुष्कर (तिथी–वार–नक्षत्र) योगांनी फलवृद्धी, प्रवासातून परतण्याची चिन्हे, आणि गण्डान्त इत्यादी धोकादायक संधिकाळात शुभकर्म व प्रसूतीसही गंभीर धोका असल्याची चेतावणी दिली आहे।
Adhyaya 127
Determination of the Nakṣatras (नक्षत्रनिर्णयः) — Chapter Conclusion Notice
हा विभाग ग्रंथातील ‘संधी’प्रमाणे आहे—तो मागील “नक्षत्र-निर्णय” अध्यायाचा औपचारिक समारोप करतो आणि पुढे अधिक उपयोगी, ज्योतिष व विजयाभिमुख विषयांकडे संक्रमण सूचित करतो. नक्षत्रनिर्धारण संपल्यावर पुराण वर्गीकरणात्मक खगोल/ज्योतिष सिद्धांतातून पुढे जाऊन मुहूर्त, काळ-लक्षणे आणि ग्रह-नक्षत्र घटक प्रत्यक्ष उपक्रमांत कसे वापरावेत याबाबत नियम देण्याकडे वळते. अग्निपुराणाच्या विश्वकोशीय पद्धतीत असे कोलोफन केवळ लिपिकीय नसून, अभ्यासक्रमासारखी प्रगती जपतात—नक्षत्र-तत्त्वापासून राजधर्म, मोहिमा व सार्वजनिक जीवनातील निर्णय-नियमांपर्यंत।
Adhyaya 128
The Koṭacakra (कोटचक्रम्) — Fort-Diagram and Nakṣatra-Directional Mapping for Victory
युद्धजयार्णवाच्या प्रवाहात ईश्वर ‘कोटचक्र’ सांगतात—दुर्गस्थळासाठीचे तांत्रिक रेखाचित्र, ज्यात बाह्य दुर्ग, आतला चौकोन आणि मध्यभागी आणखी एक चौकोन असा स्तरित चौकोनी विन्यास असतो. पुढे ज्योतिषाचा उपयोग दिशानियोजनात करून दिशांना व नाडी-विभागांना राशी व विशिष्ट नक्षत्रे नेमली जातात; बाह्य-नाडी आणि मध्य/अंतर्नाडी असा भेदही दिला आहे. ही दिग्ज्योतिष प्रत्यक्ष निर्णयक्षम ठरते—दुर्गाच्या मध्य क्षेत्रात शुभ ग्रह अनुकूल नक्षत्रांसह असतील तर विजयचिन्ह, तर काही मध्ययोग विघ्न व व्यत्यय दर्शवितात. शेवटी प्रवेश-निर्गमन नक्षत्रांनुसार नियम, शुक्र-बुध-मंगळ तसेच ‘चार-भेद’सारख्या गुप्तवार्ता-संकेतांनी निर्णय घेऊन, भूमिती-कालगणना-दैवी लक्षणे यांचे एकत्रीकरण असलेली धर्माधिष्ठित दुर्गजयनिती मांडली आहे।
Adhyaya 129
अर्घकाण्डम् (Argha-kāṇḍa) — Standards of Argha and Month-wise Prescriptions under Portent Conditions
युद्धजयार्णव प्रवाहातील या अध्यायात भगवान अग्नी रणतंत्रातील रेखाचित्रांपासून वळून, उत्पात घडल्यावर धर्म्य आर्थिक प्रतिसाद कसा द्यावा हे सांगतात. उल्कापात, भूकंप, अशुभ गर्जना, ग्रहण, धूमकेतू-दर्शन आणि दिशादाह—हे ज्योतिषानुसार अस्थैर्यसूचक मानून शांती व स्थिरीकरणासाठी ‘अर्घ’चा मानक (नियत दान-प्रतिक्रिया) ठरविला आहे. साधकाने महिन्यानुसार चिन्हे नोंदून संग्रह व दानाचे प्रमाण वाढवावे—चैत्रात सहा महिन्यांत फल तीव्र, वैशाखात संग्रहाची सहापट वाढ, ज्येष्ठ-आषाढात ज्वारी/धान्य नव्हे तर यव-गहू इ. मुख्य धान्यांवर भर. पुढे श्रावणात तूप/तेल, आश्विनात वस्त्रे व धान्य, कार्तिकात धान्य, मार्गशीर्षात खरेदी केलेली दानवस्तू, पुष्यात केशर/सुगंध, माघात धान्य, फाल्गुनात खरेदी केलेली सुगंधी द्रव्ये सांगितली आहेत. अशा रीतीने शकुनशास्त्र, ऋतू-अर्थव्यवस्था आणि धर्मदान यांना विजय-साधनाच्या प्रोटोकॉलमध्ये जोडले आहे।
Adhyaya 130
Chapter 130: घातचक्रम् (Ghāta-cakra) — Maṇḍalas, Portents, and Regional Prognostics for Victory
भगवान अग्नी घातचक्रविद्या सांगताना विजयासाठी मांडले जाणारे मण्डल चार विभागांत स्पष्ट करतात आणि पुढे आग्नेय मण्डलाची लक्षणे विशेषतः वर्णितात। विकृत वारे, सूर्य-चंद्राचे परिवेष, भूकंप, भयंकर गर्जना, ग्रहण, धूमकेतू, धुरकट ज्वाळा, रक्तवृष्टी, तीव्र उष्णता व शिळापात—अशा अपशकुनांना रोग, दुष्काळ, दूधउत्पादन घट, पीकनाश इत्यादी सामाजिक-पर्यावरणीय संकटांशी जोडले आहे। नक्षत्रांनुसार या निमित्तांचे भौगोलिक फल सांगितले असून उत्तरापथ व इतर जनपदांमध्ये विशिष्ट नक्षत्रकाळी अधोगती, तसेच वायव्य, वारुण, माहेन्द्र अशा दिशा/तत्त्वाधिपत्याच्या नक्षत्रवर्गांमुळे विनाश ते आरोग्य-समृद्धीपर्यंत भिन्न परिणाम होतात। मुखग्राम-पुच्छग्राम अशा ग्रामप्रकारांचे निदान, एका राशीत चंद्र–राहु–सूर्य संयोग, आणि तिथिसंधीवर सोमग्राम ठरविण्याचा नियमही दिला आहे। हा अध्याय धर्मरक्षणासाठी युद्ध-ज्योतिष व राज्य-प्रश्नरूप आग्नेय विद्या दर्शवितो।
Adhyaya 131
Ghāta-cakra and Related Diagrams (घातचक्रादिः)
या अध्यायात (घातचक्रादिः) ईश्वररूप अग्निदेव युद्धजयार्णवातील युद्धनिर्णयासाठी ज्योतिषाधारित शिस्तबद्ध पद्धती सांगतात। स्वरचक्रात स्वर दिशा-क्रमाने दक्षिणावर्त ठेवतात, चैत्रापासून मासचक्र फिरवतात आणि प्रतिपदा ते पौर्णिमा तिथी चिन्हित करतात। चैत्र-चक्रातील विशिष्ट ‘संपर्कां’वरून शुभ-अशुभ ठरते—विषम रचना शुभ, सम रचना अशुभ। नामाक्षर व ह्रस्व/दीर्घ स्वर-तर्काने उच्चाराच्या आरंभी/अंती स्वरारोहण मृत्यू वा विजयाचे शकुन मानले जाते। नरचक्रात नक्षत्रसमूह देहाकृतीवर न्यासाने (शिर, मुख, नेत्र, हस्त, कर्ण, हृदय, पाद, गुप्तप्रदेश) बसवतात; सूर्य शनि, मंगळ व राहूसह एकाच नक्षत्रात असल्यास घातक योग सांगितला आहे। शेवटी जयचक्रात वर्णलेखन व रेषाजाळाने दिशा, ग्रह, ऋषी, तिथी, नक्षत्र इ. विभाग करून नाव-योग आठ (वसु) ने भागून व पशुप्रतीकांनी बलक्रम ठरवून युद्धशकुनांचे संक्षिप्त विश्लेषण दिले आहे।
Adhyaya 132
Adhyaya 132 — Sevā-cakra and Tārā-cakra (Indicators of Gain/Loss, Compatibility, and Risk)
भगवान अग्नी सेवाचक्र सांगतात—हे ज्योतिषाधारित निदानचक्र असून लाभ–अलाभ तसेच पिता, माता, भाऊ आणि दांपत्य/आश्रित संबंध यांचे फल दर्शवते. उभ्या-आडव्या विभागांनी ३५ घरांचे जाळे करून स्वर व स्पर्श व्यंजनांची अक्षर-स्थापना, आणि नावाच्या ध्वनिवर्गीकरणावरून फलनिर्णय दिला आहे. फल शुभ—सिद्ध, साध्य, सुसिद्ध; अशुभ—अरी, मृत्यु; कार्यात शत्रु/मृत्युसूचक स्थिती टाळण्याची स्पष्ट सूचना आहे. अक्षरगटांना देव, दैत्य, नाग, गंधर्व, ऋषी, राक्षस, पिशाच, मनुष्य इत्यादींशी जोडून बलक्रम सांगितला असून धर्मनियम—बलवानाने दुर्बलावर अत्याचार करू नये—असा आहे. पुढे ताराचक्र पद्धतीत नावाच्या आद्याक्षरावरून नक्षत्र, मात्रा मोजून २० ने भाग देऊन जन्म, संपत, विपत, क्षेम इ. फल काढतात. शेवटी राशिमैत्री-वैर युगे दिली असून ‘मित्र राशी’खाली सेवा करू नये असा इशारा देत संबंध-रणनीती व भविष्यकथन जोडले आहे।
Adhyaya 133
Chapter 133 — Various Strengths (Nānā-balāni) in Jyotiṣa and Battle-Protection Rites
अग्निदेव युद्धजयार्णवाच्या प्रवाहात ज्योतिष-निदान व रणातील परिणामकारकता यांचा संबंध सांगतात. प्रथम ‘क्षेत्राधिप’ (मैदानाचा अधिपती/योद्धा-नेता) याची समतोल देहयष्टी व प्रकृतीची लक्षणे देऊन सूर्य, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरु, शुक्र, शनी यांच्या स्थितीनुसार स्वभाव व भाग्यफळ स्पष्ट करतात. पुढे दशाफळे—धन, भूमी, राजसमृद्धी इ.—वर्णन करून नाडीप्रवाह (डावा/उजवा श्वास) व नावातील अक्षर-सम/विषमतेवरून शकुनविचार, तसेच व्यापार व युद्धातील फलनिर्णय सांगतात. नंतर अग्नेयविद्येत भैरव-केंद्रित शस्त्रमंत्रांचे न्यास-जप, शत्रुसैन्याचा पराभव व पलायन घडविण्याचे प्रयोग, श्मशानद्रव्यांनी सैन्यभंग व रेखाटलेल्या प्रतिमेवर नावलेखनाची विधी दिली आहे. गरुड/तार्क्ष्यचक्र विजय, विषनिवारण व भूत-ग्रहपीडा शमनासाठी ध्यान व वर्णविन्यासासह शिकविले आहे. शेवटी पिच्छिका-विधी (ग्रहणजप), दूरप्रतिषेध/भंग-प्रक्रिया, पानांवर लिहिलेल्या मातृका-विद्या, बीजगर्भित कमळदलयुक्त रक्षायंत्र, मृत्युञ्जय-व्यूह आणि ‘भेलखी’ विद्या—शत्रूच्या मायिक मृत्युप्रयोगांना रोखण्यासाठी—आणि तलवारयुद्धात अजेयतेचा व्यावहारिक दावा—असे उपसंहारात येते।
Adhyaya 134
Adhyāya 134 — त्रैलोक्यविजयविद्या (Trailokya-vijayā Vidyā)
या अध्यायात ईश्वरप्रोक्त ‘त्रैलोक्यविजया-विद्या’ सांगितली आहे—जी शत्रु-यंत्रे व विघ्नकारी शक्ती चिरडून टाकणारी प्रतिकार-विद्या आहे. प्रथम मंत्राच्या विशेषणांतील पाठभेद नोंदले आहेत—शोकनाशिनी, मंत्रांना पराभूत करणारी, तसेच शत्रू, रोग व मृत्यू दूर करणारी. नंतर मुख्य विधानात जया देवीचे उग्र क्रोधरूप ध्यान—नीलवर्ण, प्रेतगणांनी सेवित, वीस भुजांची—करावे; मंत्रक्रमात वेधन, छेदन आणि ‘त्रैलोक्यावर विजय’ अशी आज्ञा येते. साधक पञ्चाङ्ग-न्यास करून अग्नीत लाल फुलांची आहुती देतो, अंतःसंस्कार व बाह्य होम यांचा संयोग साधतो. पुढे स्तंभन, मोहन, द्रावण, आकर्षण तसेच पर्वत हलवणे, समुद्र आटवणे अशा अतिशयोक्त क्रिया सांगून, शेवटी सर्प-नामाशी संबंधित मातीच्या प्रतिमेद्वारे शत्रुनिग्रहाचा प्रयोग दिला आहे।
Adhyaya 135
Chapter 135: सङ्ग्रामविजयविद्या (Saṅgrāmavijayavidyā) — The Vidyā for Victory in Battle
या अध्यायात पूर्वीच्या ‘त्रैलोक्यविजय-विद्या’चा उपसंहार सांगून युद्धजयार्णवाच्या चौकटीत ‘संग्रामविजय-विद्या’ची सुरुवात होते. ईश्वर स्तंभन/बंधन-रक्षणासाठी पदमाला-मंत्र उपदेशित करतात—मुख व नेत्र बांधणे, हात-पाय आवरणे आणि दुष्टग्रहांचे शमन. ही क्रिया दिशां-विदिशां, अधोभाग आणि अखेर ‘सर्व’ यांचे बंधन करून सर्वक्षेत्र-नियंत्रणातून विजय दर्शवते. भस्म, जल, मृदा किंवा मोहरीच्या दाण्यांनी प्रयोग करून ‘पातय’ (पाडून टाक) अशी आज्ञा, तसेच चामुण्डेचे आवाहन ‘विच्चे हुं फट् स्वाहा’ इत्यादी बीज-समाप्तीसह दिले आहे. होम-जप-पाठातील शिस्तीने सिद्धी, आणि २८-भुज देवस्वरूपाचे ध्यान—खड्ग, ढाल, गदा, दंड, धनुष्य-बाण, शंख, ध्वज, वज्र, चक्र, परशु, डमरू, दर्पण, शक्ती-भाला, तोमर, नांगर, पाश इत्यादी आयुधांसह। शेवटी तर्जयन्ती, महीषघातिनी असे विशेष होम, तसेच तिळ-त्रिमधु होमचे दीक्षानैतिक गुप्तत्व व मर्यादित प्रसार सांगितला आहे।
Adhyaya 136
The Nakṣatra Wheel (नक्षत्रचक्रम्)
अग्निदेव अध्याय १३६ मध्ये प्रवास इत्यादी उपक्रमांचे फल ठरविण्यासाठी उपयुक्त असे ज्योतिष-उपकरण ‘नक्षत्रचक्र’ सांगतात. हे चक्र अश्विनीपासून काढावे व तीन समकेंद्री पट्टे/त्रिनाडी यांद्वारे रचना करावी, ज्यामुळे अर्थनिर्णयाचे स्तर स्पष्ट होतात. पुढे नक्षत्रांचे गट आणि अक्षर/मुद्रा-चिन्हे (उदा. मुष्टि–मुद्गर, ऋष्टि–मुद्गर; तसेच अभय, स्वस्तिक, स्तम्भिका-सहित गट) क्रमाने दिली आहेत, ज्यातून फलवाचनाची सांकेतिक वर्गवारी सूचित होते. कृतिका–रोहिणी, चित्रा–स्वाती–विशाखा, श्रवणा–रेवती इत्यादी नक्षत्रांना ‘अहि’, ‘भं’ अशा ध्वनी-चिन्हांशी जोडून स्मरणसुलभ नकाशा दिला आहे. या रचनेला ‘फणीश्वर-चक्र’ म्हणतात आणि त्रिनाडी-संयुक्त ग्रहस्थितींवरून शुभ-अशुभ ठरवावे असे सांगितले आहे. सूर्य, मंगळ, शनि व राहू यांचे संयोग अशुभ; अनुकूल योग असल्यास फल शुभात परिवर्तित होऊ शकते, तसेच देश-गाव आणि भाऊ, पत्नी इत्यादी संबंधांपर्यंत फलविस्तारही वर्णिला आहे।
Adhyaya 137
Adhyāya 137 — महामारीविद्या (Mahāmārī-vidyā)
हा अध्याय नक्षत्रचक्राच्या वर्णनानंतर त्वरित आपत्ती-निवारक ‘महामारी-विद्या’ सांगतो—रोग, संकट व शत्रुबल यांचा प्रतिकार करणारी मंत्र-क्रिया. ईश्वर हृदय, शिर, शिखा, कवच व अस्त्र-मंत्र यांचा क्रमबद्ध न्यास शिकवून महामारी, कालरात्री व महाकाली या उग्र रूपांचे आवाहन करतात आणि साधकाला मंत्रशस्त्रांनी सन्नद्ध करतात. पुढे मृताशौच-संबंधित वस्त्रावर चौकोनी यंत्र रेखाटून पूर्वाभिमुख काळी, त्रिमुखी, चतुर्भुजी मूर्तीचे ध्यान दिले आहे—हातात धनुष्य, त्रिशूळ, छेदनास्त्र व खट्वांग; दक्षिण दिशेला रक्तजिह्वा असलेले भयानक रूप आणि पश्चिमाभिमुख शुभ श्वेत रूपाची सुगंधी द्रव्यांनी पूजा करण्याचे विधानही आहे. नंतर रोगनाश व वशीकरणासाठी मंत्रस्मरण, विशिष्ट समिधा-द्रव्यांनी होम करून शत्रुपीडा, मरण, उच्चाटन व उत्सादन अशी युद्धकर्मे सांगितली आहेत. शेवटी रणांगणात ध्वज/पट प्रदर्शन, कन्यांसह अनुष्ठान, शत्रुस्तंभनाची भावना आणि ‘त्रैलोक्यविजया माया’ म्हणून स्तंभनविद्या दुर्गा/भैरवीरूपेण गुप्तपणे देऊन, कुब्जिका, भैरव, रुद्र व नरसिंह-संबंधित नामोच्चारांनी अध्याय समाप्त होतो।
Adhyaya 138
अध्याय १३८: षट्कर्माणि (The Six Ritual Operations)
ईश्वर षट्कर्मांची—मंत्र-शास्त्रात वापरल्या जाणाऱ्या सहा कार्यकारी उद्दिष्टांची—रचना सांगतात. प्रारंभी मंत्र-लेखनाचा मुख्य नियम: साध्य (लक्ष्य/उद्देश) मंत्राच्या संदर्भात ठराविक स्थानांवर लिहावे. पुढे विन्यास-सम्प्रदाय ‘विधीची वाक्यरचना’ जशी असते तसे दिले आहेत—पल्लव (उच्चाटनप्रधान), योग-विधी (द्रोही कुलांचे उन्मूलन), रोधक (स्तम्भन व निग्रहकर्म), आणि सम्पुट (वशीकरण/आकर्षणासाठी रक्षणात्मक आवरण). विदर्भ इत्यादी जाळी-विन्यास व अक्षराक्षराने ठेवण्याचे नियमही येतात. आकर्षणासाठी वसंतऋतूचा कालनिर्णय, तसेच स्वाहा, वषट्, फट् या उद्गारांचा शांती, पुष्टि, आकर्षण, प्रत्याकर्षण, भेदन व संकटनिवारण इत्यादी फलांनुसार योग्य विनियोग सांगितला आहे. शेवटी यम-आह्वानासह जय-रक्षा क्रम, रात्रिलक्षण-ज्ञान, दुर्गा-रक्षा आणि शत्रुनाशार्थ भैरवी-जप सूत्र देऊन अध्याय धर्मानुकूल, गुरु-परंपरासिद्ध साधनाप्रणाली म्हणून समाप्त होतो.
Adhyaya 139
Chapter 139 — षष्टिसंवत्सराः (The Sixty Years)
युद्धजयार्णवातील ज्योतिषविषयक भागात ईश्वर षष्टि-संवत्सरचक्र राजधर्म व समाजहितासाठी शुभ-अशुभ फल ठरविण्याचे साधन म्हणून सांगतो। प्रभव, विभव, प्रजापति, अङ्गिरा, ईश्वर, प्रमाथी, विक्रम, दुर्मुख, हेमलम्ब, विलम्ब इत्यादी नामांकित वर्षे यज्ञसमृद्धी, प्रजासुख, पीकउत्पन्न, पर्जन्य (मध्यम/अतिवृष्टी), आरोग्य-रोग, धनहानी, सामाजिक कठोरता आणि विजयलक्षणे यांच्याशी जोडली आहेत। रक्तासारखा स्राव, रक्तिम डोळे, तांबूस आकाश, उफाळलेले पाणी तसेच ‘सिद्धार्थ/रौद्र/दुर्मति/दुन्दुभि’ अशा अवस्था काळाशी निगडित निमित्ते मानून धोरण, सैन्यसावधता व लोककल्याण उपाय ठरवावेत असे निर्देश आहेत। हा अध्याय राज्योपयोगी संक्षिप्त ज्योतिष-हस्तपुस्तिका असून, कालाला धर्म, समृद्धी व रणनीतिक यशासाठी कृतीयोग्य माहिती मानले आहे।
Adhyaya 140
Adhyāya 140 — वश्यादियोगाः (Vaśyādi-yogāḥ): Sixteen-Square Diagram, Herb-Lists, and Encoded Formulas for Subjugation, Protection, and Prosperity
भगवान अग्नी ‘वश्यादियोग’ नावाचा तांत्रिक विधिसमूह सांगतात—वशीकरण, आकर्षण इत्यादी फलांसाठी द्व्यष्टपद (सोळा चौकटी) यंत्रावर आधारित रचना. प्रारंभी हस्तलिखित-संदर्भासह शीर्षक व पाठांतरांचा उल्लेख, नंतर औषधी-द्रव्यांची नोंद: भृंगराज, सहदेवी, पुत्रंजीव/कृतांजली, विष्णुक्रांता/शितार्कक इत्यादी नावे व पर्याय, ज्यातून ग्रंथाची व्यवहार्य औषधविद्या दिसते. पुढे ऋत्विज, नाग, मुनि/मनु, शिव, वसु, दिक्, रस, वेद, ग्रह, ऋतु, सूर्य, चंद्र अशा पददेवता व विभागांनुसार यंत्रात विश्वतत्त्वांचे मांडणी करून देहाशी नाते दाखवले आहे. क्रमाने धूप, उद्वर्तन, अंजन, स्नान आणि विविध लेप; सर्वकार्य-धूपाची विशेष प्रशंसा व अभ्यक्त साधकाला मान-प्रतिष्ठा मिळते असे सांगितले आहे. घर सुगंधित करणे, नेत्राञ्जन, स्नान, भक्षण, पान, टिळक इ. उपयोगांनुसार मंत्र-द्रव्यसमूह वेगळे केले आहेत; शेवटी वश्य, शस्त्रस्तंभन, जलसुरक्षा, गर्भप्राप्ती, प्रसवसौकर्य व पुत्रप्राप्तीसाठी गुटिका व लेप, तसेच भूत-संख्या पद्धतीने द्रव्यसंख्या-गूढसूचना दिल्या आहेत. उपसंहारात ऋत्विज-पदाशी निगडित औषधींचा प्रभाव सिद्ध करून अग्निपुराणातील पवित्र, शास्त्रबद्ध तंत्रविद्येचे वैशिष्ट्य अधोरेखित होते।
Adhyaya 141
Ṣaṭtriṃśat-padaka-jñāna (Knowledge of the Thirty-Six Padakas) — Mṛtasañjīvanī-Rasāyana and Coded Therapeutic Counts
या अध्यायात भगवान अग्नी “षट्त्रिंशत्-पदक” नावाची तांत्रिक रसायन-प्रक्रिया सांगतात; ती ब्रह्मा, रुद्र व इंद्र यांनी मान्य केलेली मृत्तसंजिवनी-रसायनविद्या आहे. ३६ औषधी द्रव्यांची गणना करून, एकादी इत्यादी क्रमाने शास्त्रोक्त संयोग केल्यास ती सर्वरोगनाशक ठरून अमरीकरण—मृत्युतुल्य भयापासून मुक्त असा प्राणबलवर्धक परिणाम—देते असे वर्णन आहे. मात्रा-सीमा व सेवनप्रकार (चूर्ण, गोळी, लेह्य, काढा, गोड गोळा/गूळ-शर्करा पाक) दिले असून, स्वरस-भावना करून वारंवार संस्काराने औषधाची शक्ती वाढवावी असे सांगितले आहे. सुरकुत्या व केस पांढरे होणे कमी होणे, शरीरातील विविध कोष्ठांवर सर्वांगिण प्रभाव, आणि संयमित आचरणाने ३०० वर्षांचे आयुष्य हे फल मानले आहे. तिथी-सौरमान, वाण-ऋतु-शैल-वसु अशा सांकेतिक गणना व ग्रह-ग्रहण-संबंधित विधी यांद्वारे उपचारांना ज्योतिषसदृश काल-गणनेशी जोडले आहे. शेवटी हे पदकज्ञान गुप्त असून अयोग्यांना देऊ नये असा स्पष्ट निषेध आहे.
Adhyaya 142
Mantrāuṣadha-ādi (Mantras, Medicinal Herbs, and Ritual Diagrams for Protection and Victory)
युद्धजयार्णवाच्या चौकटीत भगवान अग्नी वसिष्ठांना विजयाभिमुख साधनेचे तांत्रिक विवेचन सांगतात—मंत्र, औषध (वनौषधी) आणि चक्र/रेखा-आलेख यांचा समन्वय कसा करावा हे स्पष्ट करतात. प्रारंभी नामाधारित व अक्षर/मात्रा-गणनेने जन्मकुंडली व प्रश्नफळातील संकेत, सम-विषम अक्षरसंख्या, तसेच छंद/गुण-परीक्षणाचे नियम दिले आहेत. पुढे रण-ज्योतिषात शनि-चक्राचा विचार, काही प्रहर/याम-विभाग टाळण्याची सूचना, आणि ‘दिन-राहु’ व ‘तिथि-राहु’ यांचे दिशांशी नकाशीकरण करून युद्धात लाभदायक दिशा ठरवली आहे. मूलभेदक रेषा, विष्टि–राहुची आठ-रेषांची गती देवता-दिशांसह, तसेच वाऱ्याची दिशा हा शकुन मानून काळ-देश-रणनीतीची सांगड घातली आहे. शेवटी पुष्य नक्षत्रात गोळा केलेल्या विशिष्ट औषधी शस्त्रास्त्र-निवारणासाठी, आणि ग्रहपीडा, ज्वर, भूतबाधा इत्यादी व सर्वसाधारण कर्मांसाठी बहु-बीजयुक्त प्रभावी रक्षामंत्र सांगितला आहे—आग्नेय विद्या ही विश्वदृष्टी, अनुष्ठान-तंत्र आणि व्यवहार्य संरक्षण यांचा संगम आहे हे दर्शविते।
Adhyaya 143
Chapter 143 — Worship of Kubjikā (कुब्जिकापूजा)
या अध्यायात मंत्र‑औषधोपायांच्या विषयातून पुढे जाऊन युद्धजयार्णव परंपरेतील शाक्त‑तांत्रिक विजयकर्म सांगितले आहे। भगवान कुब्जिकेची क्रमपूजा “सर्वार्थ‑साधनी” म्हणून उपदेशित करतात—अभिमंत्रित द्रव्ये, विशेषतः आज्य (तूप), आणि शस्त्र‑अधिवासन यांसह युद्धात जय देणारी। चक्रपूजेची लक्षणे, बीजाक्षरे आणि गुह्यांग‑हस्त‑हृदय‑शिर येथे न्यास करून साधकदेह शक्तिक्षेत्र बनविला जातो। पुढे मण्डलात दिशांमध्ये अस्त्र, कवच, नेत्र, शिखा इत्यादी मंत्रांची स्थापना व ३२‑दलांच्या केंद्रात मुख्य बहुअक्षरी बीजाची प्रतिष्ठा सांगितली आहे। चण्डिकेच्या सर्वोच्चतेतून मातृकांचा प्रादुर्भाव, पिठे व दिशाविन्यास, तसेच विमलपञ्चकाचे विभाजन येते। शेवटी गणपति/वटुक, गुरु, नाथ व इतर देवतांनी मण्डल‑पूर्ती करून कुब्जिका (आणि कुलटा) केंद्रस्थानी ठेवून संरक्षण, अधिकार व धर्म्य विजयासाठी क्रमपूजा समाप्त होते।
Adhyaya 144
Adhyāya 144 — Kubjikā-pūjā (कुब्जिकापूजा)
ईश्वर कुब्जिका-पूजेचे विधान सर्व पुरुषार्थांमध्ये (धर्म, अर्थ इ.) विजय-सिद्धी देणारे म्हणून सांगतो. साधकाने केवळ मूलमंत्राने किंवा संपूर्ण परिवार-पूजेसह आराधना करावी. पुढे विस्तारित कुब्जिका-मंत्रजप, कर- व अंग-न्यास, तसेच वामा–ज्येष्ठा–रौद्री या क्रमाने त्रिसंध्या-उपासना सांगितली आहे. कौल-गायत्रीत कुब्जिकेला कुल-वाक्ची अधीश्वरी व महाकाली म्हणून स्तुती केली आहे. पादुका-पूजा नाममालिकांनी (षष्टि-संख्या, ‘नमो’पर्यंत) विस्तारते; मण्डल-स्थापना, दिक्-पूजन, बलि-वाक्ये, बीजाक्षर-विन्यास इत्यादी निर्देश आहेत. शेवटी देवीचे ध्यान ३२ अक्षरांची समष्टिरूपा, नीलकमल-श्यामा, षण्मुखी, द्वादशभुजा, नाग-चिन्हांनी अलंकृत व शस्त्र-उपकरणधारिणी असे करावे. विद्या–देवी–गुरु शुद्धि-त्रय, देश/आसन गणना, मातृका व डाकिनी-शक्तिसमूह यांसह हा अग्नेय तांत्रिक विधी मंत्र, देह-न्यास व विश्व-क्रम यांचा संगम करून शिस्तबद्ध विजय-साधना मांडतो.
Adhyaya 145
Chapter 145: Mālinīnānāmantrāḥ (The Various Mantras of Mālinī)
या अध्यायात ईश्वर मालिनी-केंद्रित शिस्तबद्ध मंत्र-आचार-कार्यक्रम सांगतात, जो स्पष्टपणे षोढा-न्यास (सहाप्रकार स्थापना) पूर्वक आहे. न्यास शाक्त, शाम्भव आणि यामल असा त्रिविध मानला असून शब्द-राशी (ध्वनीसमूह), तत्त्व-त्रय आणि देहस्थापन यांचा संबंध जोडला आहे. पुढे छंद/मंत्र-विभाग दिले आहेत—द्वादशाक्षरी वनमाला, पाच घटकांची रत्नपञ्चात्मा, नऊ घटकांची नवात्मा; तसेच शाक्त-विशेष उपविभागांत झ-चिन्हित सोळा प्रतिरूपांची त्रिविद्या, अधोर-अष्टक आणि द्वादशाङ्ग रचना. बीजाक्षरे व आयुध-मंत्रांनंतर सर्वसाधक मंत्र येतो—“क्रीं ह्रौं क्लीं श्रीं क्रूं फट्” (फट् त्रिवार). त्यानंतर दीर्घ देह-नकाशा: शिर, डोळे, कान, मुख, दात, कंठ, खांदे, भुजा, बोटे, कटी, नाभी, हृदय, मांड्या, गुडघे, पिंडऱ्या, पाय तसेच रक्त-मांस-अस्थि-मज्जा-शुक्र-प्राण-कोश इत्यादी सूक्ष्म तत्त्वांवर अक्षर व शक्ती/देवतांची स्थापना. शेवटी ह्रीं बीजाने समर्थ रुद्र-शक्तींची पूजा सर्वसिद्धिदायक सांगितली असून, अग्निपुराणातील तांत्रिक-व्यावहारिक तंत्रज्ञान व धर्म-आध्यात्मिक उद्दिष्टांचा संगम दर्शविला आहे।
Adhyaya 146
Chapter 146 — Aṣṭāṣṭaka Devī-s (अष्टाष्टकदेव्यः)
या अध्यायात अग्नि (ईश्वरवाणी रूपाने) त्रिखण्डी—ब्रह्मा, विष्णू व माहेश्वरी—ही मातृकांच्या गुप्त ‘हृदय’ाशी निगडित मंत्ररचना म्हणून सांगतो. मातृशक्ती साध्य-सिद्धी देणाऱ्या, अक्षय, अडथळारहित गतीच्या आणि वशीकरण, उच्चाटन, मूलन इत्यादी कर्मे करणाऱ्या—विशेषतः शत्रुकृत्य छेदून सिद्धी मिळविण्यास समर्थ—अशा वर्णिल्या आहेत. ‘विच्चे स्वाहा’ अंत असलेले मंत्रखंड, हस्तलिखित-पाठभेद, पद/शब्द मोजणी व मोठ्या मंत्रसमूहातील त्यांची मांडणी दिली आहे. पाच प्रणव-सीमा घेऊन जप-पूजा, पदसंधींमध्ये कुब्जिका-हृदयाची घुसवण, ‘तीनांच्या मधोमध’ ध्वनिविन्यास नियम, शिखा-शिवा/भैरव सूत्रे, तसेच ३२ वर्णक्रमाशी जुळणारे त्र्यक्षरी बीजसमूह (बीजसहित/बीजरहित) सांगितले आहेत. उत्तरार्धात कुलानुसार ब्राह्मणी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, ऐंद्री, चामुण्डा, महालक्ष्मी इत्यादी देवींची नावे देऊन, युद्धजयार्णव परंपरेत विजयासाठी मंडलपूजेवर भर दिला आहे।
Adhyaya 147
Adhyāya 147 — Guhyakubjikā-Tvaritā Mantra: Upadrava-Śānti, Stambhana–Kṣobhaṇa, and Nyāsa for Jaya (Victory)
या अध्यायात ईश्वर गुह्यकुब्जिका व त्वरिता यांवर केंद्रित, प्रबळ संरक्षण व विजयाभिमुख मंत्र-तंत्र शिकवितात. शत्रूच्या यंत्र, मंत्र, तंत्र व चूर्णप्रयोगांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या ‘उपद्रवां’ची शांती येथे सांगितली असून कृत, कारित, क्रियमाण, करिष्यत्—भूत, वर्तमान, भविष्य—सर्व कर्म-एजन्सीचा समावेश आहे. पुढे क्षोभण, आकर्षण, वश्य, मोहन, स्तंभन इत्यादी विशेष मंत्रकार्ये तसेच बीजध्वनी व वर्ण-संकेत दिले आहेत. जयासाठी त्वरिता-मंत्रसूत्र व संपूर्ण न्यास—आसन, हृदय, शिर, शिखा, कवच, नेत्र, अस्त्र—‘फट्’ समाप्तीसह रक्षासीलन वर्णिले आहे. नऊ शक्तींची नावे व दिक्पालस्वरूप ‘दूरी’ रक्षकांचे आवाहन करून बाह्य दिशारक्षण व अंतर्लिंब-न्यास यांचा संगम केला आहे. शेवटी बीजांचे ब्रह्मा, आदित्य इत्यादी देवतांशी नाते आणि ‘दारुण’ व ‘फट्’ या बलशब्दांची नित्य रक्षात्मक भूमिका पुनः प्रतिपादित होते.
Adhyaya 148
Saṅgrāma-Vijaya-Pūjā (सङ्ग्रमविजयपूजा) — Rapid Worship and Sūrya-Mantra for Victory
या अध्यायात ईश्वर युद्धविजयासाठी सूर्याला केंद्र मानून संक्षिप्त ‘संग्राम-विजय-पूजा’ सांगतात. प्रारंभी सूर्याच्या षडंग मंत्रांनी न्यास करून संरक्षण, तेज आणि विधीची पूर्णता स्थापन केली जाते. नंतर धर्मापासून सुरू होणाऱ्या अष्ट-संपदा—धर्म, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य इत्यादी—या अंतर्गत पात्रता मानून आवाहन-पूजन होते. साधक सूर्य-चंद्र-अग्नीचे मंडल कमळाच्या कर्णिका व केसरांसारखे ध्यानात आणतो; त्यात दीप्ता, सूक्ष्मा, जया, भद्रा, विभूती, विमला इत्यादी शक्ती तसेच सत्त्व-रज-तम, प्रकृती-पुरुष तत्त्वे न्यासतो. शेवटी आत्मा-अंतरात्मा-परमात्मा यांचे त्रिध्यान, अष्ट द्वारपालांच्या रक्षणासह, अर्पण, जप व होमाने पूर्ण होऊन युद्धारंभी व इतर निर्णायक कार्यांत विजय देतो.
Adhyaya 149
Lakṣa–Koṭi Homa (लक्षकोटिहोमः)
या अध्यायात भगवान अग्नी युद्धजयार्णवाच्या चौकटीत युद्धरक्षण व राज्यसमर्थन करणाऱ्या लक्ष–कोटी होमविधानाचे उपदेश करतात. होम युद्धात त्वरित विजय, राज्यलाभ व विघ्ननाश देतो असे सांगितले असले तरी पूर्वशुद्धीसाठी कृच्छ्रव्रत आणि नियमयुक्त प्राणायाम आवश्यक आहेत. पुढे जप व श्वसनियंत्रण (बीजसदृश विशेष उच्चारांसह) आणि दीक्षित अग्नीत आहुती देण्याची वेळ-नियमावली दिली आहे; पूर्णत्वापर्यंत एकभुक्त (एकवेळ भोजन) आहारनियम बंधनकारक आहे. अयुत (१०,०००), लक्ष (१,००,०००) व कोटी (अतिविशाल संख्या) या प्रमाणांनुसार फळे—अल्प सिद्धी, व्याधि-दुःखशमन, तसेच सर्वकामसिद्धी व सर्वतोमुखी संरक्षण—निर्धारित आहेत. हा विधी उत्पातशमन करणारा असून अनावृष्टी, अतिवृष्टी, कीटकउपद्रव, शत्रु/दुष्ट सत्त्वे इ. सामाजिक-नैसर्गिक आपत्ती शांत होतात. मोठ्या होमासाठी ऋत्विजांची संख्या, ग्राह्य मंत्रकुल (गायत्री, ग्रह-मंत्र, देवताविशेष समूह), हविर्द्रव्ये (धान्य, तीळ, दूध, तूप, कुश, पाने इ.) आणि होमकुंडाचे माप व बांधणी—धर्म व राज्यरक्षणासाठीची सूक्ष्म ‘अग्नेय विद्या’ म्हणून मांडली आहे।