Adhyaya 57
Chapter 57 — कुम्भाधिवासविधिः (Kumbhādhivāsa-vidhi: Rite of Installing/Consecrating the Ritual Jar)
भगवान अग्नी वास्तु-प्रतिष्ठेत अभिषेकासाठी वापरल्या जाणाऱ्या कलशांच्या कुम्भाधिवासाची क्रमवार आगमिक पद्धती सांगतात. प्रथम भूमी-परिग्रह, संरक्षणार्थ तांदूळ व मोहरीचे प्रकीर्णन, नरसिंह-मंत्राने राक्षोघ्न शुद्धी आणि पंचगव्य-प्रोक्षण केले जाते. नंतर भूमीपासून कलशापर्यंत पूजन, हरिचे अङ्ग-उपचार, तसेच सहाय्यक पात्रांचे अस्त्र-मंत्राने संस्कार; अचिन्न-धारा व प्रदक्षिणा यांद्वारे अभिषेक-प्रवाह अखंड ठेवला जातो. मण्डलात “योगे योगे” मंत्राने शय्या-स्थापन, स्नान-मण्डपात दिशानुसार विष्णुरूपांची मांडणी व ईशानाचे विशेष स्थान दिले आहे. स्नान व अनुलेपनासाठी अनेक कुम्भ स्थापिले जातात; पाने, काष्ठ, मृत्तिका, औषधी, धान्य, धातू, रत्ने, जल व दीप इत्यादींची सविस्तर सामग्री दिशानुसार ठेवून अर्घ्य, पाद्य, आचमन, नीराजन आदी उपचार सिद्ध केले जातात. द्रव्य, स्थान, मंत्र व क्रम यांच्या नियोजनाने देवसन्निधी स्थिर करणारी आग्नेय विद्या येथे स्पष्ट होते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये दिक्पतियागो नाम षट्पञ्चाशत्तमोध्यायः अथ सप्तपञ्चाशोध्यायः कुम्भाधिवासविधिः भगवानुवाच भूमेः परिग्रहं कुर्यात् क्षिपेद्ब्रीहींश् च सर्षपान् नारसिंहेन रक्षोघ्नान् प्रोक्षोघ्नान् प्रोक्षयेत् पञ्चगव्यतः
अशा प्रकारे आदिमहापुराण आग्नेयातील ‘दिक्पतियाग’ नावाचा छप्पन्नावा अध्याय समाप्त झाला. आता सत्तावन्नावा अध्याय ‘कुम्भाधिवासविधी’ आरंभ होतो. भगवान म्हणाले—भूमीचा परिग्रह (संस्कार) करावा; नंतर तांदूळ व मोहरीचे दाणे विखुरावेत. नारसिंह मंत्राने रक्षोघ्न प्रोक्षण करावे आणि पंचगव्यानेही शुद्धीसाठी शिंपडावे।
Verse 2
भूमिं घटे तु सम्पूज्य सरत्ने साङ्गकं हरिं अस्त्रमन्त्रेण करकं तत्र चाष्टशतं यजेत्
भूमी व घट (कलश) यांची विधिपूर्वक पूजा करून, रत्नयुक्त पात्र/स्थानी हरिची साङ्ग (अंगन्यास सहित) पूजा करावी. नंतर अस्त्रमंत्राने तेथे करक (जलपात्र) पूजून आठशे आहुती/अर्पणे करावीत।
Verse 3
अच्छिन्नधारया सिञ्चन् ब्रीहीन् संस्कृत्य धारयेत् अस्त्रमन्त्रेण कवचमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रदक्षिणं परिभ्राम्य कलशं विकिरोपरि
अखंड धाराने जल सिञ्चन करून तांदूळ संस्कृत (शुद्ध) करून हातात धारण करावा. चिह्नित हस्तलिखितानुसार अस्त्रमंत्राने कवच-क्रिया करावी. नंतर प्रदक्षिणा घालून कलशावर (दाणे) विखुरावेत।
Verse 4
सवस्त्रे कलशे भूयः पूजयेदच्युतं श्रियं योगे योगेति मन्त्रेण न्यसेच्छय्यान्तु मण्डले
वस्त्राने आच्छादित कलशात पुन्हा अच्युत (विष्णू) व श्री (लक्ष्मी) यांची पूजा करावी. ‘योगे योगे’ या मंत्राने मण्डलात शय्येचा न्यास (स्थापन) करावा।
Verse 5
कुशोपरि तूलिकाञ्च शय्यायां दिग्विदिक्षु च विद्याधिपान् यजेद्विष्णुं मधुघातं त्रिविक्रमं
शय्येवर कुशावर तूलिका ठेवून, दिशा व विदिशांमध्ये पूजाविन्यास करून विद्याधिपतींचे यजन करावे; तसेच विष्णूचा मधुघात व त्रिविक्रम म्हणून पूजन करावे।
Verse 6
वामनं दिक्षु वाय्वादौ श्रीधरञ्च हृषीकपं पद्मनाभं दामोदरमैशान्यां स्नानमण्डपे
स्नानमंडपात वायव्य इत्यादी दिशांत ‘वामन’ नामाचा विन्यास करावा; तसेच ‘श्रीधर’ व ‘हृषीकेश’ यांचाही; आणि ईशान (ईशान्य) दिशेत ‘पद्मनाभ’ व ‘दामोदर’ यांचे नियोजन करावे।
Verse 7
अभ्यर्च्य पश्चादैशान्यां चतुष्कुम्भे सवेदिके स्नानमण्डषके सर्वद्रव्याण्यानीय निक्षिपेत्
अभ्यर्चना करून नंतर ईशान्य दिशेस वेदिकेसह चार कुम्भ असलेल्या स्नानमंडपात सर्व आवश्यक द्रव्ये आणून तेथे निक्षेप करावा।
Verse 8
स्नानकुम्भेषु कुम्भांस्तांश् चतुर्दिक्ष्वधिवासयेत् कलशाः स्थापनीयास्तु अभिषेकार्थमादरात्
स्नानकुंभांत त्या कुंभांचे अधिवासन चारही दिशांत करावे; आणि अभिषेकासाठी कलश आदराने स्थापावेत।
Verse 9
वटोदुम्बरकाश्वत्थांश् चम्पकाशोकश्रीद्रुमान् पलाशार्जुनप्लक्षांस्तु कदम्बवकुलाम्रकान्
वट, उदुंबर व अश्वत्थ; चंपक, अशोक व श्रीवृक्ष; तसेच पलाश, अर्जुन व प्लक्ष; आणि कदंब, वकुळ व आंबा ही वृक्षे।
Verse 10
पल्लवांस्तु समानीय पूर्वकुम्भे विनिक्षिपेत् पद्मकं रोचनां दूर्वां दर्भपिञ्जलमेव च
ताजे पल्लव आणून पूर्वी सिद्ध केलेल्या कुम्भात ठेवावेत; तसेच पद्मक, रोचना (पिवळा वर्णक), दूर्वा व पिंगल दर्भही त्यात घालावेत।
Verse 11
जातीपुष्पं कुन्दपुष्पचन्दनं रक्तचन्दनं सिद्धार्थं तगरञ्चैव तण्डुलं दक्षिणे न्यसेत्
उजव्या (दक्षिण/दक्षिण बाजू) कडे जातीपुष्प, कुन्दपुष्प, चंदन, रक्तचंदन, सिद्धार्थ (पांढरी मोहरी), तगर आणि तांदूळ ठेवावेत।
Verse 12
सवर्णं रजतञ्चैव कूलद्वयमृदन्तथा नद्याः समुद्रगामिन्या विशेषात् जाह्नवीमृदं
सुवर्ण व रजत, तसेच समुद्राकडे जाणाऱ्या नदीच्या दोन्ही काठांची माती—विशेषतः जाह्नवी (गंगा)ची माती—(अत्यंत फलदायी द्रव्ये मानली आहेत)।
Verse 13
गोमयञ्च यवान् शालींस्तिलांश् चैवापरे न्यसेत् विष्णुपर्णीं श्यामलतां भृङ्गराजं शतावरीं
याशिवाय गोमय, यव, शाली (तांदूळ/धान्य) व तीळ ठेवावेत; तसेच विष्णुपर्णी, श्यामलता, भृंगराज व शतावरीही न्यास करावी।
Verse 14
दिक्षु वह्न्यादाविति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुस्तम्भे इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्मकाशोकश्रीद्रुमानिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पर्णकुम्भ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सहदेवां महादेवीं बलां व्यघ्रीं सलक्ष्मणां ऐशान्यामपरे कुम्भे मङ्गल्यान्विनिवेशयेत्
ईशान (ईशान्य/उत्तर-पूर्व) दिशेतील दुसऱ्या कुम्भात मंगळदायिनी देव्या—सहदेवी, महादेवी, बला, व्याघ्री व सलक्ष्मणा—यांचे विनिवेश करावा। (पूर्वभागी हस्तलिखित-भेद नोंदले आहेत।)
Verse 15
वल्मीकमृत्तिकां सप्तस्थानोत्थामपरे न्यसेत् जाह्नवीवालुकातोयं विन्यसेदपरे घटे
पर्यायाने सात वेगवेगळ्या ठिकाणांहून आणलेली वारुळाची माती ठेवावी. किंवा दुसऱ्या घटात जाह्नवी (गंगा)चे वाळूसहित जल विन्यस्त करावे.
Verse 16
वराहवृषनागेन्द्रविषाणोद्धृतमृत्तिकां मृत्तिकां पद्ममूलस्य कुशस्य त्वपरे न्यसेत्
वराह, वृषभ किंवा नागेन्द्र यांच्या दात/शिंगाने उचललेली माती ठेवावी; तसेच वेगळे कमळमुळाची माती आणि कुशाशी संबंधित मातीही काहीजण ठेवतात.
Verse 17
तीर्थपर्वतमृद्भिश् च युक्तमप्यपरे न्यसेत् नागकेशरपुष्पञ्च काश्मीरमपरे न्यसेत्
काहीजण तीर्थ व पर्वतांची माती मिसळून लेप/चिन्ह ठेवण्याचे विधान सांगतात; काहीजण नागकेशराची फुले घालतात, तर काहीजण काश्मीर (केशर) घालण्यास सांगतात.
Verse 18
चन्दनागुरुकर्पूरैः पुष्पं चैवापरे न्यसेत् वैदूर्यं विद्रुमं मुक्तां स्फटिकं वज्रमेव च
काहीजण चंदन, अगुरु व कापूर यांसह पुष्पही ठेवतात; तसेच वैदूर्य (लहसुनिया), विद्रुम (प्रवाळ), मोती, स्फटिक आणि वज्र (हिरा)ही अर्पित करतात.
Verse 19
एतान्येकत्र निक्षिप्य स्थापयेद्देवसत्तम नदीनदतडागानां सलिलैर् अपरं न्यसेत्
हे देवश्रेष्ठ! ही सर्व द्रव्ये एकत्र ठेवून विधिपूर्वक स्थापित करावीत; त्यानंतर नद्या, ओढे व तळ्यांच्या जलांनी युक्त दुसरे (द्रव्यसमूह)ही ठेवावे.
Verse 20
एकाशीतिपदे चान्यान्मण्डपे कलशान् न्यसेत् गन्धोदकाद्यैः सम्पूर्णान् श्रीसूक्तेनाभिमन्त्रयेत्
एक्याऐंशीव्या स्थानीही मण्डपात अन्य कलश ठेवावेत. ते गंधोदक इत्यादींनी पूर्ण भरून श्रीसूक्ताचा जप करून अभिमंत्रित करावेत.
Verse 21
यवं सिद्धार्थकं गन्धं कुशाग्रं चाक्षतं तथा तिलान् फलं तथा पुष्पमर्घ्यार्थं पूर्वतो न्यसेत्
अर्घ्य अर्पणासाठी पूर्वेस यव, सिद्धार्थक (पांढरी मोहरी), गंधद्रव्य, कुशाग्र, अक्षत, तीळ, फळ व पुष्प ठेवावीत.
Verse 22
पद्मं श्यामलतां दूर्वां विष्णुपर्णीं कुशांस्तथा पाद्यार्थं दक्षिणे भागे मधुपर्कं तु दक्षिणे
पाद्याकरिता उजव्या (दक्षिण) भागी कमळ, श्यामलता, दूर्वा, विष्णुपर्णी व कुश ठेवावेत; तसेच मधुपर्कही दक्षिणेस ठेवावा.
Verse 23
कक्कोलकं लवङ्गञ्च तथा जातीफलं शुभं उत्तरे ह्य् आचमनाय अग्नौ दूर्वाक्षतान्वितं
कक्कोलक, लवंग व शुभ जातीफळ (जायफळ) अर्पण करावे; आणि उत्तरेस अग्निसमीपे आचमनासाठी दूर्वा व अक्षत सहित व्यवस्था करावी.
Verse 24
पात्रं नीराजनार्थं च तथोद्वर्तनमानिले गन्धपुष्पान्वितं पात्रमैशान्यां पात्रके न्यसेत्
नीराजनाचे पात्र, उद्वर्तनाचे पात्र व चामर/पवनपंखा यांसह; गंध-पुष्पयुक्त पात्र ईशान्य (ईशान) स्थानी पात्रसमूहात ठेवावे.
Verse 25
सहदेवां सिंहपुच्छीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सहदेवां जवां सिंहीमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मधुपर्कन्तु पश्चिमे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मुरामांसी चामलकं सहदेवां निशादिकं षष्टिदीपान्न्यसेदष्टौ न्यसेन्नीराजनाय च
(पाठांतर) काही हस्तलिखितांत “सहदेवी व सिंहपुच्छी”, तर काहींत “सहदेवी, जवा व सिंही”; तसेच “मधुपर्क पश्चिमेस ठेवावा” असा पाठही आढळतो. नीराजनविधीत मुरा, मांसी, आवळा(आमलकी), सहदेवी, निशा इत्यादी द्रव्ये ठेवून साठ दिवे मांडावेत; आणि नीराजनासाठी विशेष आठ दिवेही अतिरिक्त ठेवावेत।
Verse 26
शङ्खं चक्रञ्च श्रीवत्सं कुलिशं पङ्कजादिकं हेमादिपात्रे कृत्वा तु नानावर्णादिपुष्पकं
शंख, चक्र, श्रीवत्सचिन्ह, वज्र व कमळ इत्यादींचे (प्रतिरूप) सुवर्णादि पात्रात ठेवून, विविध रंगांची फुले व अन्य अर्पणद्रव्येही सिद्ध करावीत।
Frequently Asked Questions
The chapter stresses sequential ritual engineering: bhūmi-parigraha and rākṣoghna protection, continuous-stream sprinkling (acchinna-dhārā), Astra-mantra applications (including kavaca), and precise directional placement of kumbhas, vessels, and offerings for abhiṣeka and upacāras.
By sacralizing space through disciplined sequence, mantra, and pure substances, the rite externalizes inner purification: ordered Vāstu and consecrated vessels become supports for dharma, devotion, and stabilized worship conducive to sāttvika transformation.