Adhyaya 68

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये जीर्णोद्धारकथनं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः भूषिताञ्च यजेद् गुरुरिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ अष्टषष्टितमो ऽध्यायः यात्रोत्सवविधिकथनं भगवानुवाच वक्ष्ये विधिं चोत्सवस्य स्थापिते तु सुरे चरेत् तस्मिन्नब्दे चैकरात्रं त्रिरात्रञ्चाष्टरात्रकं

अशा प्रकारे आदिमहापुराण ‘आग्नेय’ मध्ये ‘जीर्णोद्धारकथन’ नावाचा सदुसष्टावा अध्याय समाप्त झाला। (पाठभेद: ‘गुरूने अलंकृत देवतेचे पूजन करावे’)। आता अडुसष्टावा अध्याय ‘यात्रोत्सवविधिकथन’ आरंभ होतो। भगवान म्हणाले—मी उत्सवाची विधी सांगतो; देवता स्थापित झाल्यावर तो आचरावा, आणि त्याच वर्षी एक रात्र, तीन रात्र किंवा आठ रात्र (उत्सव) करावा।

Verse 2

उत्सवेन विना यस्मात् स्थापनं निष्फलं भवेत् अयने विषुवे चापि शयनोपवने गृहे

उत्सवाविना देवस्थापन निष्फळ होते; म्हणून अयन व विषुवकाळीही—शयनकक्षात, उपवनात किंवा घरी—विधिपूर्वक कर्म करावे।

Verse 3

कारकस्यानुकूले वा यात्रान्देवस्य कारयेत् मङ्गलाङ्कुररोपैस्तु गीतनृत्यादिवाद्यकैः

कारक (अनुष्ठानकर्ता) अनुकूल असता—किंवा परिस्थिती अनुकूल असता—देवाची यात्रा काढावी; मंगळांकुर-रोपण तसेच गीत, नृत्य व वाद्यांसह।

Verse 4

शरावघटिकापालीस्त्वङ्कुरारोहणे हिताः यवाञ्छालींस्तिलान् मुद्गान् गोधूमान् सितसर्षपान्

अंकुर उगविण्यासाठी शराव, लहान घटिका व पाळी उपयुक्त; यव, शालीधान्य, तीळ, मूग, गहू व पांढरी मोहरी यांचे अंकुर काढावेत।

Verse 5

कुलत्थमाषनिष्पावान् क्षालयित्वा तु वापयेत् पूर्वादौ च बलिं दद्यात् भ्रमन् दीपैः पुरं निशि

कुलीथ, उडीद व हरभरा धुऊन पेरावेत; आणि पूर्व दिशेपासून आरंभ करून बळी द्यावा; नंतर रात्री दीप घेऊन नगराची प्रदक्षिणा करावी।

Verse 6

इन्द्रादेः कुमुदादेश् च सर्वभूतेभ्य एव च अनुगच्छन्ति ते तत्र प्रतिरूपधराः पुनः

ते तेथे इंद्रादी व कुमुदादी यांच्या आज्ञेचे अनुसरण करतात; आणि पुन्हा अनुरूप रूप धारण करून सर्व भूतांबरोबर चालतात।

Verse 7

पदे पदे ऽश्वमेधस्य फलं तेषां न संशयः आगत्य देवतागारं देवं विज्ञापयेद् गुरुः

या अनुष्ठानात प्रत्येक पावलागणिक अश्वमेधयज्ञासमान पुण्य मिळते—यात संशय नाही। देवालयात येऊन गुरुने देवास विधिपूर्वक निवेदन करावे।

Verse 8

तीर्थयात्रा तु या देव श्वः कर्तव्या सुरोत्तम तस्यारम्भमनुज्ञातुमर्हसे देव सर्वथा

हे देव, देवांमध्ये श्रेष्ठ! उद्या करावयाची जी तीर्थयात्रा आहे, तिच्या आरंभास सर्वथा अनुमती द्यावी।

Verse 9

देवमेवन्तु विज्ञाप्य ततः कर्म समारभेत् प्ररोहघटिकाभ्यान्तु वेदिकां भूषितां व्रजेत्

देवास विधिपूर्वक निवेदन करून मग कर्म आरंभ करावे। नंतर अंकुर व कलश घेऊन अलंकृत वेदीकडे जावे।

Verse 10

शयनोत्थापने गृहे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शयनोत्थापने हरेरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः समाचरेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुःस्तम्भान्तु तन्मध्ये स्वस्तिके प्रतिमां न्यसेत् काम्यार्थां लेख्यचित्रेषु स्थाप्य तत्राधिवासयेत्

चार स्तंभांच्या मंडपात, मध्यभागी स्वस्तिकावर देवप्रतिमा ठेवावी। इच्छित फलसिद्धीसाठी लेख्य/चित्रित प्रतिमांमध्ये स्थापून तेथेच अधिवासन करावे।

Verse 11

वैष्णवैः सह कुर्वीत घृताभ्यङ्गन्तु मूलतः घृतधाराभिषेकं वा सकलां शर्वरीं बुधः

बुद्धिमानाने वैष्णवांसह मूलापासून घृत-अभ्यंग करावा. किंवा संपूर्ण रात्रभर अखंड घृतधारेने अभिषेक करावा.

Verse 12

दर्पणं दर्श्य नीराजं गीतवाद्यैश् च मङ्गलं व्यजनं पूजनं दीपं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत्

आरसा दाखवून नीराजन व गीत‑वाद्यांसह मंगलकर्म करावे. नंतर चवर ढाळणे, विधिवत् पूजन व दीप अर्पण करून गंध‑पुष्पादिंनी उपासना करावी.

Verse 13

हरिद्रामुद्गकाश्मीरशुक्लचूर्णादि मूर्ध्नि प्रतिमायाश् च भक्तानां सर्वतीर्थफलं धृते

देवप्रतिमेच्या मस्तकी हळद, मूगचूर्ण, केशर, शुभ्र चूर्ण इत्यादी ठेवले असता भक्तांना सर्व तीर्थस्नानासमान पुण्यफल प्राप्त होते.

Verse 14

स्नापयित्वा समभ्यर्च्य यात्राविम्बं रथे स्थितं नयेद्गुरुर् नदीर्नादैश्छत्राद्यै राष्ट्रपालिकाः

देवतेस स्नान घालून व सम्यक् अर्चन करून, रथावर स्थित यात्राविंब गुरुने मिरवणुकीत न्यावे. राष्ट्रपालक छत्रादी राजचिन्हांसह नदीगर्जनेसारख्या घोषध्वनीने पुढे चालावेत.

Verse 15

निम्नगायोजनादर्वाक् तत्र वेदीन्तु कारयेत् वाहनादवतार्यैनं तस्यां वेद्यान्निवेशयेत्

दोऱ्या‑खिळ्यांनी मोजलेल्या रेषेपेक्षा खालच्या ठिकाणी वेदी करवावी. नंतर वाहनावरून उतरवून त्यास त्या वेदीमंचावर स्थापित करावे.

Verse 16

चरुं वै श्रपयेत् तत्र पायसं होमयेत्ततः अब्लिङ्गैः वैदिकैर् मन्त्रैस्तीर्थानावाहयेत्ततः

तेथे चरु शिजवावा; नंतर पायसाची आहुती अग्नीत द्यावी. त्यानंतर अब्लिङ्ग (निरपेक्ष) वैदिक मंत्रांनी तीर्थांचे आवाहन करावे.

Verse 17

आपो हिष्ठोपनिषदैः पूजयेदर्घ्यमुख्यकैः पुनर्देवं समादाय तोये कृत्वाघमर्षणं

“आपो हिष्ठा…” या जलमंत्राने अर्घ्य इत्यादी मुख्य जलोपचारांनी देवाची पूजा करावी. नंतर देवाचे पुनः ध्यान/ग्रहण करून पाण्यात अघमर्षण विधी करावा, पापनाशासाठी.

Verse 18

स्नायान्महाजनैर् विप्रैर् वेद्यामुत्तार्य तं न्यसेत् पूजयित्वा तदह्ना च प्रासादं तु नयेत्ततः पूजयेत् पावकस्थन्तु गुरुः स्याद्भुक्तिमुक्तिकृत्

स्नानानंतर विद्वान विप्र व मान्य महाजन त्यास वेदीवर उचलून स्थापित करतील. त्याची पूजा करून त्याच दिवशी पुढे त्यास प्रासाद/मंदिरात नेईल. अग्नीत प्रतिष्ठित तत्त्वाची पूजा करावी; असा गुरु भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देणारा होतो.