Adhyaya 104

Verse 1

तद्द्रव्यं श्रेष्ठद्रव्यं वा तत् सकार्यं तत्प्रमाणकं इत्य् आग्नेये महपुराणे जीर्णोद्धारो नाम त्र्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ चतुरधिकशततमोध्यायः प्रासादलक्षणं ईश्वर उवाच वक्ष्ये प्रासादसामान्यलक्षणं ते शिखध्वज चतुर्भागीकृते क्षेत्रे भित्तेर्भागेन विस्तरात्

तेच द्रव्य किंवा त्याहून श्रेष्ठ द्रव्य घ्यावे; ते आवश्यक कार्यासाठी आणि योग्य प्रमाण व शास्त्रीय मानानुसार वापरावे. अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील ‘जीर्णोद्धार’ नावाचा १०३वा अध्याय समाप्त झाला. आता १०४वा अध्याय ‘प्रासादलक्षण’ सुरू होतो. ईश्वर म्हणाले—हे शिखध्वज, मी तुला प्रासादांची सामान्य लक्षणे सांगतो; क्षेत्र चार भागांत विभागल्यास भित्तीच्या भागानुसार विस्तार ठरवावा.

Verse 2

अद्रिभागेन गर्भः स्यात् पिण्डिका पादविस्तरात् पञ्चभागीकृते क्षेत्रेन्तर्भागे तु पिण्डिका

गर्भगृह ‘अद्रि’ मापाच्या भागाने ठरवावे; पिंडिका (पीठ/वेदी-आधार) एक पाद विस्तारावरून निश्चित होते. क्षेत्र पाच भागांत विभागल्यास पिंडिका अंतर्भागात स्थापावी.

Verse 3

सुषिरं भागविस्तीर्णं भित्तयो भागविस्तरात् भागौ द्वौ मध्यमे गर्भे ज्येष्ठभागद्वयेन तु

अंतर्गत सुषिर (रिक्त जागा) एक भाग विस्ताराची असावी; भिंतीही एक भाग जाडीच्या असाव्यात. मध्यभागी गर्भगृह दोन भागांचे असावे आणि ते ज्येष्ठ (प्रधान) दोन भागांनुसार प्रमाणित करावे.

Verse 4

अथा मग्नमिति ख तत्प्रमाणत इति घ अर्धभागेनेति ख , घ , छ , ज च पञ्चभागीकृते वापि मध्यभागे इति घ , छ , ज च भागौ द्वौ मध्यमो गर्भो ज्येष्ठो भागद्वयेन तु इति ङ , छ , ज च त्रिभिस्तु कन्यसागर्भः शेषो भित्तिरिति क्वचित् षोढाभक्येथवा क्षेत्रे भित्तिर्भागैकविस्तरात्

काही पाठभेदांनुसार—‘तत्प्रमाणत’ म्हणजे त्या प्रमाणानुसार. अर्धभाग एकक मानून, किंवा क्षेत्र पाच भागांत विभागले तरी गर्भ मध्यभागी ठेवतात. भागांपैकी दोन भाग ‘मध्यम’ गर्भ; ‘ज्येष्ठ’ गर्भ दोन भागांचा; आणि ‘कनिष्ठ’ गर्भ तीन भागांचा. काहींच्या मते उरलेला भाग भित्ती होय. किंवा क्षेत्र सोळा भागांत विभागल्यास भित्ती एक भाग विस्ताराची असते.

Verse 5

गर्भो भागेन विस्तीर्णो भागद्वयेन पिण्डिका विस्ताराद् द्विगुणो वापि सपादद्विगुणो ऽपि वा

गर्भ एक भागाने रुंदीने पसरतो; पिण्डिका (मांसपिंड) दोन भागांनी पसरते. तिची लांबी रुंदीच्या मानाने कधी दुप्पट, तर कधी सव्वादुप्पट असते.

Verse 6

अर्धार्धद्विगुणो वापि त्रिगुणः क्वचित्त्रिदुच्छ्रयः जगती विस्तरार्धेन त्रिभागेन क्वचिद्भवेत्

मात्रा कधी ‘अर्धार्धा’च्या दुप्पट होते, कधी त्रिगुण; आणि कधी त्रिविध उच्छ्रयाने वाढते. जगती छंद काही ठिकाणी विस्ताराच्या अर्ध्याने, तर काही ठिकाणी तृतीयांशाने ठरतो.

Verse 7

नेमिः पादोनविएस्तीर्णा प्रासादस्य समन्ततः परिधिस्त्रयं शको मध्ये रथकांस्तत्र कारयेत्

नेमि (परिवेष्टक पट्टी) प्रासादाच्या सर्व बाजूंनी पादाने कमी अशा नऊ एकक रुंदीने घालावी. परिघ तीन भागांत विभागून, मधल्या शक-भागात रथका (रथाकार प्रक्षेप) करावेत.

Verse 8

चामुण्डं भैरवं तेषु नाट्येशं च निवेशयेत् प्रासादार्धेन देवानामष्टौ वा चतुरो ऽपि वा

त्या (उपस्थापनां)मध्ये चामुण्डा, भैरव तसेच नाट्येश (नटराज-स्वरूप शिव) यांची स्थापना करावी. देवतांचा विन्यास प्रासादाच्या अर्धभागात—आठ किंवा चार—असा करता येतो.

Verse 9

प्रदक्षिणां वहिः कुर्यात् प्रासादादिषु वा नवा आदित्याः पूर्वतः स्थाप्याः स्कन्दोग्निर्वायुगोचरे

प्रदक्षिणा बाहेरून करावी; तसेच प्रासाद इत्यादी ठिकाणी नऊ आदित्यांची स्थापना करावी. आदित्य पूर्वेस स्थापावेत; स्कंद व अग्नी वायु-गोचर (वायव्य, उत्तर-पश्चिम) भागात ठेवावेत.

Verse 10

एवं यमादयो न्यस्याः स्वस्याः स्वस्यां दिशि स्थिताः चतुर्धा शिखरं कृत्वा शुकनासा द्विभागिका

अशा प्रकारे यम इत्यादी देवता आपापल्या दिशेत आपापल्या स्थानी स्थापावेत. नंतर शिखर चार भागांत करून शुकनासा दोन विभागांत करावी.

Verse 11

तृतीये वेदिका त्वग्नेः सकण्ठो मलसारकः वैराजः पुष्पकश्चान्यः कैलासो मणिकस् तथा

तिसऱ्या प्रकारात अग्नीची वेदिका ‘सकण्ठ’, ‘मलसारक’, ‘वैराज’ आणि ‘पुष्पक’ अशी म्हणतात; तसेच तिला ‘कैलास’ व ‘मणिक’ ही नावेही आहेत.

Verse 12

त्रिविष्ठपञ्च पञ्चैव मेरुमूर्धनि संस्थिताः चतुरस्रस्तु तत्राद्यो द्वितीयोपि तदायतः

मेरूच्या शिखरावर त्रिविष्टपाचे पाच विभाग आहेत आणि तसेच आणखी पाचही आहेत. त्यांतील पहिला चतुरस्र (चौकोनी) असून दुसराही त्याच (विस्तारित) मापाचा आहे.

Verse 13

अ , ज च प्रासादे दिक्षु इति ङ स्कन्दोग्निर्वामगोचरे इति क सकण्ठोमवसारक इति ङ सकण्ठोमवसाधक इति छ कैलास्य इति ङ , छ च चतुर्धेत्यादिः, मेरुमूर्ध्नि संस्थिता इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति वृत्तो वृत्तायतश्चान्यो ह्य् अष्टास्रश्चापि पञ्चमः एकैको नवधाभेदैश् चत्वारिंशच्च पञ्च च

‘प्रासादे दिक्षु’—हा ङ-पाठ आहे. ‘स्कंदोग्नी वामगोचरे’—हा क-पाठ आहे. ‘सकण्ठोमवसारक’—हा ङ-पाठ; तर ‘सकण्ठोमवसाधक’—हा छ-पाठ. ‘कैलास्य’—हा ङ व छ दोन्ही पाठांत आहे. ‘चतुर्धा…’ पुढे ‘मेरुमूर्ध्नि संस्थिता’ हा अंतःपाठ ग-पुस्तकात नाही. ‘वृत्त’ (गोल), दुसरा ‘वृत्तायत’ (गोल-दीर्घ) आणि पाचवा ‘अष्टास्र’ (अष्टकोनी) प्रकारही आहे. यांपैकी प्रत्येकाचे नऊ उपभेद होऊन एकूण पंचेचाळीस होतात.

Verse 14

प्रासादः प्रथमो मेरुर्द्वितियो मन्दरस् तथा विमानञ्च तथा भद्रः सर्वतोभद्र एव च

पहिला प्रकार ‘प्रासाद’, दुसरा ‘मेरु’ आणि तिसरा ‘मंदर’ आहे. तसेच ‘विमान’, ‘भद्र’ आणि ‘सर्वतोभद्र’ हेही प्रकार आहेत.

Verse 15

चरुको नन्दिको नन्दिर्वर्धमानस् तथापरः श्रीवत्सश्चेति वैराज्यान्ववाये च समुत्थिताः

‘चरुक’, ‘नंदिक’, ‘नंदी’, तसेच ‘वर्धमान’ आणि ‘श्रीवत्स’—ही नामे विराट्-सार्वभौमत्वाच्या अवस्थेतून व सृष्टीच्या तंतुविणी (ववाय) प्रक्रियेतून उद्भवली असे सांगितले आहे।

Verse 16

बलभी गृहराजश् च शालागृहञ्च मन्दिरं विशालश् च समो ब्रह्म मन्दिरं भुवनन्तथा

बलभी, गृहराज, शालागृह, मंदिर, विशाल, सम, ब्रह्म-मंदिर आणि भुवन—या इमारत/भवन-प्रकारांच्या मान्य संज्ञा आहेत।

Verse 17

प्रभवः शिविका वेश्म नवैते पुष्पकोद्भवाः बलयो दुन्दुभिः पद्मो महापद्मक एवच

प्रभव, शिविका, वेश्म, पुष्पकोद्भव, बलय, दुन्दुभी, पद्म आणि महापद्मक—या नऊ शुभ निधी (रत्नकोश) आहेत।

Verse 18

वर्धनी वान्य उष्णीषः शङ्खश् च कलसस् तथा स्ववृक्षश् च तथाप्येते वृत्ताः कैलाससम्भवाः

वर्धनी, वान्य, उष्णीष, शंख, कलश आणि स्ववृक्ष—हे सर्व कैलास-सम्भव आहेत असे वर्णिले आहे।

Verse 19

गजोथ वृषभो हंसो गरुत्मान्नृक्षनायकः भूषणो भूधरश्चान्न्ये श्रीजयः पृथवीधरः

तोच गज आहे, तोच वृषभ आहे, तोच हंस आहे, तोच गरुड आहे; तोच नरांचा व नृपांचा नायक, तोच भूषण, तोच भूधर आहे; आणि अन्य रूपांत तोच श्रीजय—पृथ्वीधारक आहे।

Verse 20

वृत्तायतात् समुद्भूता नवैते मणिकाह्वयात् वज्रं चक्रन्तथा चान्यत् स्वस्तिकं वज्रस्वस्तिकं

वर्तुळ व दीर्घाकार या दोन रूपांपासून ‘मणिका’ नावाचे हे नऊ प्रकार उत्पन्न होतात. त्यांत वज्र, चक्र, अन्य एक रूप, स्वस्तिक व वज्र‑स्वस्तिक आहेत.

Verse 21

ईत्यादिः, कैलाससम्भवा इत्य् अन्तः पाठो छ पुस्तके नास्ति वृषण इति ङ खवृक्षश्चेत्यादिः, पृथिवीधर इत्य् अन्तः पाठो ज पुस्तके नास्ति मणिकाक्षयात् इति ज वज्रहस्तिकमिति ख , ग , छ च वज्रमुष्टिकमिति ज चित्रं स्वस्तिकखड्गञ्च गदा श्रीकण्ठ एव च विजयो नामतश् चैते त्रिविष्टपसमुद्भवाः

“इत्यादी.” छ‑हस्तलिखितात ‘कैलाससम्भवा’ हा शेवटचा पाठ नाही; ङ‑हस्तलिखितात ‘वृषण’ असा पाठ आहे. तसेच ‘खवृक्ष’ इत्यादी; ज‑हस्तलिखितात ‘पृथिवीधर’ हा अंत्य पाठ नाही; ज मध्ये ‘मणिकाक्षयात्’ आहे. ख, ग व छ मध्ये ‘वज्रहस्तिक’ असा पाठ, तर ज मध्ये ‘वज्रमुष्टिक’ असा पाठ आहे. (नावाने) चित्र, स्वस्तिक‑खड्ग, गदा, श्रीकण्ठ आणि विजय—हे त्रिविष्टप (स्वर्ग)समुद्भव आहेत.

Verse 22

नगराणामिमाः सञ्ज्ञा लाटादीनामिमास् तथा ग्रीवार्धेनोन्नतञ्चूलम्पृथुलञ्च विभागतः

नगरांच्या या संज्ञा (तांत्रिक नामे) आहेत; तसेच लाट इत्यादी प्रकारांनाही त्या लागू होतात. विभागानुसार ग्रीवा (आधार/दंड) यांच्या अर्ध उंचीपर्यंत चूळ/शिखराची उन्नती व रुंदी यांवरून लक्षणे ठरतात.

Verse 23

दशधा वेदिकाङ्कृत्वा पञ्चभिः स्कन्धविस्तरः त्रिभिः कण्ठं तु कर्तव्यं चतुर्भिस्तु प्रचण्डकं

वेदिका (आधार‑पीठ) दहा भागांत विभागून स्कंधाचा विस्तार पाच भागांचा करावा. कंठ तीन भागांचा आणि प्रचंडक भाग चार भागांचा करावा असे ठरविले आहे.

Verse 24

दिक्षु द्वाराणि कार्याणि न विदिक्षु कदाचन पिण्डिका कोणविस्तीर्णा मध्यमान्ता ह्य् उदाहृता

द्वारे मुख्य दिशांत करावीत, विदिशांत (कोनांत) कधीही नाहीत. पिंडिका (उंबरठा/प्लिन्थ‑पट्टी) कोपऱ्यांत रुंद आणि मध्य व टोक भाग यथाविधि घडविलेली असे सांगितले आहे.

Verse 25

क्वचित् पञ्चमभागेन महताङ्गर्भपादतः उच्छ्राया द्विगुणास्तेषामन्यथा वा निगद्यते

काही परंपरांत महत् (मानक) अङ्गुलादी व गर्भ-मान यांपासून एक-पंचमांश माप धरून, त्यानुसार उंची दुहेरी सांगितली आहे; अन्य आचार्यांच्या मताने ती वेगळ्या प्रकारेही वर्णिली जाते।

Verse 26

षष्ट्याधिकात् समारभ्य अङ्गुलानां शतादिह उत्तमान्यपि चत्वारि द्वाराणि दशहानितः

साठ अङ्गुलांपासून सुरू करून येथे शंभर अङ्गुलांपर्यंत, ‘उत्तम’ प्रकारचीही चार द्वारमाने सांगितली आहेत; प्रत्येक पुढील द्वार दहा अङ्गुलांनी क्रमशः कमी होते।

Verse 27

त्रीण्येव मध्यमानि स्युस्त्रीण्येव कन्यसान्यतः उच्छ्रायार्धेन विस्तारो ह्य् उच्छ्रायो ऽभ्यधिकस्त्रिधा

मध्यम (मानक) प्रकार नेमके तीन असतात आणि कनिष्ठ (लहान) प्रकारही तीनच असतात। रुंदी उंचीच्या अर्धी असावी; आणि उंची त्या (मान) पेक्षा त्रिगुण अधिक ठरविली जाते।

Verse 28

चतुर्भिरष्टभिर्वापि दशभिरङ्गुलैस्ततः उच्छ्रायात् पादविस्तीर्णा विशाखास्तदुदुंवरे

यानंतर त्या उदुम्बर (गूलर) वृक्षावर, उंचीच्या मानापासून चार, आठ किंवा दहा अङ्गुल मोजून, उपशाखा एक पाद (एक फूट) इतक्या पसराव्यात।

Verse 29

विस्तरार्धेन बाहुल्यं सर्वेषामेव कीर्तितम् शताधिकमिति ज उत्तमान्यपि चत्वारि चत्वारि दशहानित इति ज दशभिर्वा गुणैः शुभ इति छ विशाखास्थे त्वडुम्बरे इति छ च विशुद्धेन तु वाहुल्यमिति ख विस्तरार्धेन वा हन्यादिति झ विस्तरार्धेन बहुल्यमिति ज द्विपञ्चसप्तनवभिः शाखाभिर्द्वारमिष्टदं

सर्व द्वारांसाठी ‘बाहुल्य’ (विस्तार/जाडी) हे रुंदीच्या अर्धे असे सांगितले आहे। काही पाठांत ‘शताधिक’ असे म्हटले आहे; तसेच ‘उत्तम’ प्रकारांतही चार माने असून प्रत्येक पुढील मान दहा-दहा अङ्गुलांनी कमी होते। अन्यत्र ‘दहा गुणांनी युक्त असेल तर शुभ’ असे आहे; आणि ‘विशाखा नक्षत्री अडुम्बराखाली’ असा पाठही आढळतो। कुठे ‘विशुद्ध (अचूक) बाहुल्य’ म्हटले आहे; तर कुठे ‘रुंदीच्या अर्ध्याने कमी करावे’ असे. एकूण, दोन, पाच, सात किंवा नऊ शाखा (विभाग) असलेले द्वार इष्ट व शुभ मानले जाते।

Verse 30

अधःशाखाचतुर्थांशे प्रतीहारौ निवेशयेत् मिथुनैः पादवर्णाभिः शाखाशेषं विभूषयेत्

अधःशाखेच्या चतुर्थांश भागात द्वारपालांची जोडी स्थापावी; आणि उरलेला शाखाभाग मिथुन-आकृती व पादवर्ण (पदचिन्ह/पादप्रकार) अलंकारांनी सजवावा।

Verse 31

स्तम्भबिद्धे भृत्यता स्यात् वृक्षबिद्धे त्वभूतिता कूपबिद्धे भयं द्वारे क्षेत्रबिद्धे धनक्षयः

स्तंभात बेध/क्षती झाल्यास भृत्यता (परावलंबन/दास्यता) सूचित होते; वृक्षात क्षती झाल्यास समृद्धी-हानी; कूपात क्षती झाल्यास भय; द्वार किंवा क्षेत्रात क्षती झाल्यास धनक्षय होतो।

Verse 32

प्रासादगृहशिलादिमार्गविद्धेषु बन्धनं सभाबिद्धे न दारिद्र्यं वर्णबिद्धे निराकृतिः

प्रासाद, गृह, शिलाकाम किंवा मार्ग यांत बेध/दोष आढळल्यास बंधन (आवरोध/कैद) सूचित होते; सभेत असा दोष असला तरी दारिद्र्य सूचित होत नाही; आणि वर्णात (देहकांती/रंग) दोष असल्यास निराकृती (अस्वीकृती) होते।

Verse 33

उलूखलेन दारिद्र्यं शिलाबिद्धेन शत्रुता छायाबिद्धेन दारिद्र्यं बेधदोषो न जायते

उलूखल (ओखळी) बिद्ध झाल्यास दारिद्र्य; शिला बिद्ध झाल्यास शत्रुता; छाया बिद्ध झाल्यासही दारिद्र्य सूचित म्हणतात—परंतु केवळ छायाभेदनाने बेधदोष उत्पन्न होत नाही।

Verse 34

छेदादुत्पाटनाद्वापि तथा प्राकारलक्षणात् सीमाया द्विगुणत्यागाद् बेधदोषो न जायते

छेदनाने किंवा उपटून काढण्यानेही, तसेच प्राकार (परकोटा/मेढ) यांच्या लक्षणांवरून, आणि सीमारेषेपासून वादग्रस्त मापाच्या दुप्पट पट्टा सोडून दिल्यास—बेधदोष उत्पन्न होत नाही।