Adhyaya 53

Verse 1

अः स्कन्दगणा दश विनायका इति ख, चिहिनितपुस्तकपाठः अत्र चण्डिकादशहस्तेषु खड्गशूलारिशक्तिधृगिति युक्तः पाठः अस्मल्लब्धपुस्तकपञ्चकेषु नायं पाठः अथ त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गलक्षणं भगवानुवाच लिङ्गादिलक्षणं वक्ष्ये कमलोद्भव तच्छृणु दैर्घ्यार्धं वसुभिर्भक्त्वा त्यक्त्वा भागत्रयं ततः

[पाठांतर-टीप] ‘स्कंदगण दहा विनायक’ असा पाठ ‘ख’ चिन्हित हस्तलिखितात आहे. येथे चण्डिकेच्या दहाहस्त-वर्णनात ‘खड्ग, शूल, अरिनाशक शक्ती’ इत्यादी पाठ योग्य आहे; परंतु आमच्याकडे उपलब्ध पाच प्रतींमध्ये तो आढळत नाही. आता त्रेपन्नावा अध्याय—लिंगलक्षण. भगवान म्हणाले—हे कमलोद्भव (ब्रह्मा), लिंगादींची लक्षणे सांगतो; ऐक. लांबीच्या अर्धभागाचे आठ भाग कर, नंतर त्यातील तीन भाग वगळ.

Verse 2

विष्कम्भं भूतभागैस्तु चतुरस्रन्तु कारयेत् आयामं मूर्तिभिर्भक्त्वा एकद्वित्रिक्रमान् न्यसेत्

विष्कंभ (रुंदी) भूत-भागांच्या विभागानुसार ठरवून चतुरस्र (चौकोनी) करावा. नंतर आयाम (लांबी) मूर्ति-मानांनी विभागून एक, दोन किंवा तीन क्रमांप्रमाणे मापे न्यासावीत.

Verse 3

ब्रह्मविष्णुशिवांशेषु वर्धमानोयमुच्यते चतुरस्रेस्य वर्णार्धं गुह्यकोणेषु लाञ्छयेत्

ब्रह्मा-विष्णु-शिव यांच्या अंशांवर याचा उपयोग केल्यास यास ‘वर्धमान’ असे म्हणतात. चतुरस्र (चौकोन) आकृतीत गुप्त कोपऱ्यांत वर्ण/अक्षरांचा अर्धभाग लाञ्छित (चिन्हांकित) करावा.

Verse 4

अष्टाग्रं वैष्णवं भागं सिध्यत्येव न संशयः षोडशास्रं ततः कुर्याद्द्वात्रिंशास्रं ततः पुनः

आठ अग्र (बिंदू) असलेला वैष्णव भाग निःसंशय सिद्ध होतो. त्यानंतर षोडशास्र (सोळा-कोनी) आकृती करावी, आणि पुन्हा त्यानंतर द्वात्रिंशास्र (बत्तीस-कोनी) आकृती करावी.

Verse 5

चतुःषष्ट्यस्रकं कृत्वा वर्तुलं साधयेत्ततः कर्तयेदथ लिङ्गस्य शिरो वै देशिकोत्तमः

प्रथम चौंसष्ट कडा/पैलू करून, नंतर त्यास वर्तुळाकार रूपात घडवावे. त्यानंतर श्रेष्ठ देशिक आचार्याने लिंगाचा शिरोभाग घडवावा.

Verse 6

विस्तारमथ लिङ्गस्य अष्टधा संविभाजयेत् भागार्धार्धन्तु सन्त्यज्य च्छत्राकारं शिरो भवेत्

नंतर लिंगाचा विस्तार (व्यास) आठ भागांत विभागावा. एका भागाच्या अर्धाच्या अर्धाइतका भाग सोडून, शिरोभाग छत्राकार करावा.

Verse 7

त्रिषु भागेषु सदृशमायामं यस्य चिस्तरः तद्विभागसमं लिङ्गं सर्वकामफलप्रदं

ज्या लिंगाची लांबी व रुंदी तीन समान भागांच्या प्रमाणात—म्हणजे त्या तीन विभागांशी सममित मापाने—घडविली जाते, ते लिंग सर्व कामनांचे फल देणारे मानले जाते.

Verse 8

दैर्घ्यस्य तु चतुर्थेन विष्कम्भं देवपूजिते सर्वेषामेव लिङ्गानां लक्षणं शृणु साम्प्रतं

हे देवपूजित! एकूण लांबीच्या चतुर्थांशाएवढा विष्कंभ (व्यास/जाडी) असावा. आता सर्व प्रकारच्या लिंगांची लक्षणे ऐक.

Verse 9

मध्यसूत्रं समासाद्य ब्रह्मरुद्रान्तिकं बुधः षोडशाङ्गुललिङ्गस्य षड्भागैर् भाजितो यथा

मध्यसूत्र (केंद्रीय रेषा) निश्चित करून, बुद्धिमान आचार्य ब्रह्मा व रुद्र-प्रदेशांची खूण करील; जसे सोळा अंगुळ लिंग सहा समान भागांत विभागले जाते.

Verse 10

तद्वैयमनसूत्राभ्यां मानमन्तरमुच्यते यवाष्टमुत्तरे कार्यं शेषाणां यवहानितः

दंड व मापन-सूत्र यांच्या आधारे ठरविलेले हेच ‘मध्य’ मान सांगितले आहे. पुढील (उच्च) मानासाठी यवाचा अष्टमांश वाढवावा; उरलेल्या मानांत यवांप्रमाणे घट करण्याचा नियम आहे.

Verse 11

अधोभागं त्रिधा कृत्वा त्वर्धमेकं परित्यजेत् व्रजेदात्यन्तिकमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टधा तद्द्वयं कृत्वा ऊर्ध्वभागत्र्यं त्यजेत्

खालचा भाग तीन भागांत विभागून त्यातील एक अर्धभाग टाकून द्यावा; असे केल्याने ‘आत्यन्तिक’ (अत्यंत सूक्ष्म/अंतिम) मान प्राप्त होते—असा चिह्नित हस्तलिखितातील ‘ग’ पाठ आहे. (किंवा) त्या द्वयास आठ भाग करून वरच्या भागातील तीन भाग त्यागावेत.

Verse 12

ऊर्ध्वञ्च पञ्चमाद्भागाद् भ्राम्य रेखां प्रलम्बयेत् भागमेकं परित्यज्य सङ्गं कारयेत्तयोः

पाचव्या विभागापासून वर वळून एक लंब रेषा उतरवावी. एक विभाग सोडून त्या दोन्ही रेषांचा संयोग (जोड) करावा.

Verse 13

एतत् साधारणं प्रोक्तं लिङ्गानां लक्षणं मया सर्वसाधारणं वक्ष्ये पिण्डिकान्तान्निबोध मे

अशा रीतीने मी लिंगांची सामान्य लक्षणे सांगितली. आता पिंडिका (आधार) यांच्या शेवटपर्यंत जे सर्वसाधारण नियम आहेत ते सांगतो; माझे ऐका.

Verse 14

ब्रह्मभागप्रवेशञ्च ज्ञात्वा लिङ्गस्य चोच्छ्रयं न्यसेद् ब्रह्मशिलां विद्वान् सम्यक्कर्मशिलोपरि

ब्रह्म-भागाचा प्रवेश (निश्चित ब्रह्म-बिंदू/माप) आणि लिंगाची उंची ठरवून, विद्वान आचार्याने विधिपूर्वक सिद्ध केलेल्या कर्मशिलेवर ब्रह्मशिला योग्य रीतीने ठेवावी.

Verse 15

तथा सुमुच्छ्रयं ज्ञात्वा पिण्डिकां प्रविभाजयेत् द्विभागमुच्छ्रितं पीठं विस्तारं लिङ्गसम्मितम्

तसेच योग्य उच्छ्रय (उंची/उभार) जाणून पिण्डिकेचे सम्यक् विभाजन करावे। पीठ दोन भाग उंच करावे आणि त्याचा विस्तार लिंगाच्या प्रमाणानुसार ठेवावा।

Verse 16

त्रिभागं मध्यतः खातं कृत्वा पीठं विभाजयेत् स्वमानार्धत्रिभागेण बाहुल्यं परिकल्पयेत्

मध्यभागी एक-तृतीयांश खात (खाच) करून पीठाचे सम्यक् विभाजन करावे. आणि स्वतःच्या मापाच्या अर्ध्याच्या एक-तृतीयांश इतके बाहुल्य (उभार/रुंदी) ठरवावे.

Verse 17

बाहुल्यस्य त्रिभागेण मेखलामथ कल्पयेत् खातं स्यान्मेखलातुल्यं क्रमान्निम्नन्तु कारयेत्

नंतर बाहुल्याच्या एक-तृतीयांशाने मेखला (परिवेष्टन पट्टी) करावी. खात मेखलेइतकेच असावे आणि ते क्रमाने उतार देत खाली जाणारे करावे.

Verse 18

मेखलाषोडशांशेन खातं वा तत्प्रमाणज्ञः उच्छ्रायं तस्य पीठस्य विकाराङ्गं तु कारयेत्

प्रमाण जाणणाऱ्याने मेखलेच्या सोळाव्या अंशाइतका खात (कटाव/खाच) करावा. तसेच त्या पीठाचा उच्छ्रय आणि त्याची विकाराङ्गे (अलंकारिक अवयव) घडवावीत.

Verse 19

भूमौ प्रविष्टमेकं तु भागैकेन पिण्डिका कण्ठं भागैस्त्रिभिः कार्यं भागेनैकेन पट्टिका

भागांपैकी एक भाग भूमीत घालून पिण्डिका करावी. कण्ठ तीन भागांचा करावा आणि पट्टिका एक भागाची करावी.

Verse 20

द्यंगेन चोर्ध्वपट्टन्तु एकांशाः शेषपट्टिका भागं भागं प्रविष्टन्तु यावत् कण्ठं ततः पुनः

मग अवयव उंच करून वरची पट्टी नीट बसवावी. तिचा एक अंश स्थिर करावा आणि उरलेली पट्टिका भागोभागाने आत घालून कंठापर्यंत न्यावी; नंतर पुन्हा तसाच विन्यास करावा.

Verse 21

निर्गमं भागमेकं तु यावद्वै शेषपट्टिका प्रणालस्य त्रिभागेन निर्गमस्तु त्रिभागतः

निर्गम (बाहेर येणारा प्रक्षेप) याचे प्रमाण एक भाग ठेवावे, ते शेष पट्टिकेच्या मर्यादेपर्यंत. प्रणाल (जलनळी) साठी निर्गम तीन भाग करून, म्हणजे एक-तृतीयांश प्रमाणाने बसवावा.

Verse 22

मध्यतः कृत्वा ततः पीठमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विकारांशांश्चेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः भागेनैकेनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः चार्धपट्टन्तु इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मूलेङ्गुल्यग्रविस्तारमग्रे त्र्यंशेन चार्धतः ईषन्निम्नन्तु कुर्वीत खातं तच्चोत्तरेण वै पिण्डिकासहितं लिङ्गमेतत् साधारणं स्मृतम्

मूळभागी रुंदी बोटाच्या टोकाएवढी ठेवावी; पुढील बाजूस एक-तृतीयांशाने कमी करून आणि अर्धप्रमाणाने समतोल टेपर करावा. किंचित खोलगट भाग करून, उत्तरेकडे प्रणाल/निःसरणमार्ग करावा. पिंडिकेसह असे लिंग ‘साधारण’ मानले आहे.