Yoga & Brahma-vidya
Yoga & the Knowledge of Brahman
The culminating section on yoga practices, meditation, Brahma-vidya (knowledge of the Absolute), and the path to final liberation.
Adhyayas in Yoga & Brahma-vidya
Adhyaya 368
Explanation of the Final Dissolution (Ātyantika Laya) and the Arising of Hiraṇyagarbha — Subtle Body, Post-Death Transit, Rebirth, and Embodied Constituents
भगवान अग्नी सांगतात की ‘आत्यंतिक लय’ हा केवळ विश्वप्रलय नसून, ज्ञानाने बंधनाचे पूर्ण निवर्तन होय—अंतःक्लेशांचे दर्शन झाल्यावर वैराग्य उत्पन्न होऊन मुक्तीचा मार्ग उघडतो. पुढे ते जीवाची मरणोत्तर यात्रा सांगतात: स्थूल भोगदेहाचा त्याग, आत्यवाहिक (प्रवास) देह धारण, यममार्गाने नेले जाणे, चित्रगुप्ताकडून धर्म-अधर्माचा निर्णय, आणि सपिंडीकरण होईपर्यंत श्राद्ध/पिंडदानावर अवलंबित्व, ज्यामुळे पितृपरंपरेत समावेश होतो. शुभ-अशुभ भोगदेहांद्वारे कर्मफलभोग, स्वर्गातून अवतरण व नरकातून सुटका होऊन नीच योन्यांत जन्म, गर्भाचा महिन्यानुसार विकास, गर्भदुःख व प्रसूतीची वेदना वर्णिली आहे. शेवटी देहाधारित विश्वरचना: आकाश-अग्नी-जळ-पृथ्वीपासून इंद्रिये व धातूंची उत्पत्ती, तम-रज-सत्त्व गुणांनी मनोवृत्ती व आचरण, तसेच आयुर्वेदातील दोष-रस-ओज व त्वचेच्या कला इत्यादींनी जीवनशक्तीचे स्पष्टीकरण—योग व ब्रह्मविद्येस सहाय्यक ज्ञान म्हणून देहशास्त्राची प्रतिष्ठा।
Adhyaya 369
Chapter 369 — शरीरावयवाः (The Limbs/Organs and Constituents of the Body)
भगवान अग्नी मानवदेहाला वैद्यक-समज आणि आध्यात्मिक विवेक यांसाठी सुव्यवस्थित क्षेत्र म्हणून मांडतात. ते पाच ज्ञानेन्द्रिये—कान, त्वचा, डोळे, जीभ, नाक—आणि त्यांचे विषय—शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध—तसेच पाच कर्मेन्द्रिये—गुद, उपस्थ, हात, पाय, वाणी—आणि त्यांची कार्ये सांगतात. मन हे इन्द्रिये, विषय आणि पंचमहाभूतांचे अधिपती आहे असे वर्णन करून पुढे सांख्यपद्धतीने आत्मा, अव्यक्त प्रकृती, चोवीस तत्त्वे आणि परम पुरुष—मासा व पाण्यासारखे संयोगात असूनही भिन्न—यांचे निरूपण होते. आशय, स्रोत/शिरा, अवयवोत्पत्ती, दोष-गुण संबंध, गर्भधारणेवर परिणाम करणाऱ्या प्रजननस्थिती, कमळासारख्या हृदयात जीवाचे स्थान, तसेच अस्थी-संधी-स्नायु-पेशी-जाळे-कूर्च इत्यादींची संख्या दिली आहे. द्रवांचे अंजली-प्रमाण सांगून शेवटी देह हा मल-दोषांचा पुंज आहे हे जाणून आत्म्यात देहाभिमान सोडण्याचा उपदेश केला आहे.
Adhyaya 370
Chapter 370: नरकनिरूपणम् (Naraka-nirūpaṇa) — Description of Hell (with the physiology of dying and the subtle transition)
अग्नी पूर्वी यममार्गाच्या वर्णनानंतर मरणप्रक्रिया व मृत्यूनंतरची सूक्ष्म गती सांगतो. देहातील उष्णता व वायूच्या विक्षोभाने दोष अडतात, प्राणस्थाने व मर्म शिथिल होतात; वायू बाहेर पडण्यासाठी मार्ग शोधतो. डोळे-कान-नाक-तोंड इत्यादी ‘ऊर्ध्व’ निर्गमन शुभकर्माचे, तर गुद व जननेंद्रियातून ‘अधो’ निर्गमन अशुभकर्माचे; योगीचे स्वाधीन प्रस्थान मस्तकातील ब्रह्मरंध्रातून होते. प्राण-अपान एकत्र येताना चेतना झाकली जाते; नाभीप्रदेशातील जीव अतीवाहिक सूक्ष्म देह धारण करतो, देव-सिद्ध दिव्यदृष्टीने ही गती पाहतात. पुढे यमदूत भयाण यममार्गाने नेतात; नातेवाईकांचे पिंड-जल इत्यादी त्याला आधार देतात आणि शेवटी यम व चित्रगुप्तापुढे कर्मनिर्णय होतो. अनेक नरक, त्यांचे अधिपती व कठोर दंड यांचे वर्णन आहे; महापातकांच्या फलस्वरूप पुनर्जन्मगती सांगितली आहे. शेवटी त्रिविध दुःख (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) दर्शवून ज्ञानयोग, व्रत, दान व विष्णुपूजा हे उपाय सांगितले आहेत।
Adhyaya 371
Chapter 371 — Yama-Niyama and Praṇava-Upāsanā (Oṅkāra) as Brahma-vidyā
अग्नी योगाची व्याख्या एकचित्तता अशी करून चित्तवृत्ति-निरोध हाच जीव–ब्रह्म संबंध साक्षात्कारी करण्याचा परम उपाय सांगतो. या अध्यायात पाच यम—अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह—आणि पाच नियम—शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय, ईश्वर-पूजन—यांना ब्रह्मविद्येचा अनिवार पाया मानले आहे. अहिंसा सर्वोच्च धर्म; सत्य म्हणजे अखेरीस हितकारक वचन, ‘सत्य व प्रिय’ या मर्यादेने शुद्ध केलेले. ब्रह्मचर्य विचारापासून कृतीपर्यंत अष्टविध संयम म्हणून, तर अपरिग्रह देह-निर्वाहापुरता अल्प ठेवावा असे सांगितले. पुढे शुद्धी व तपानंतर प्रणवकेंद्रित स्वाध्याय: ओंकार अ-उ-म् व सूक्ष्म अर्धमात्रेसह विश्लेषित करून वेद, लोक, गुण, चैतन्य-अवस्था व देवत्रयाशी जोडला आहे. हृदयकमळात तुरीय ध्यान—प्रणव धनुष्य, आत्मा बाण, ब्रह्म लक्ष्य—हा दृष्टांत दिला. नंतर गायत्रीछंद-अधिकार, भुक्ति-मुक्तीसाठी विनियोग, कवच/न्यास, विष्णुपूजा, होम व नियमयुक्त जपाने ब्रह्मप्रकटि होते; शेवटी ईश्वरावर पराभक्ती व गुरूप्रती समश्रद्धा असणाऱ्यास अर्थ पूर्ण उलगडतात असे प्रतिपादन।
Adhyaya 372
Āsana–Prāṇāyāma–Pratyāhāra (Posture, Breath-control, and Withdrawal of the Senses)
या अध्यायात भगवान् अग्नी योगाचे तांत्रिक तसेच मोक्षदायी शिक्षण देतात. साधकाने शुद्ध स्थानी, न फार उंच न फार नीच आसनावर वस्त्र‑अजिन‑कुश पसरून स्थिर बसावे; धड‑शिर‑ग्रीवा सरळ ठेवून नासाग्र‑दृष्टीने चित्त स्थिर करावे. टाच व हातांचे रक्षक/स्थैर्यदायी विन्यास सांगून निश्चलता व एकाग्रता ही परम तत्त्वचिंतनाची पूर्वअट मानली आहे. प्राणायाम म्हणजे प्राणाचा नियत विस्तार‑निग्रह; रेचक‑पूरक‑कुंभक त्रयी व काळमापनानुसार कन्यक, मध्यम, उत्तम भेद दिले आहेत. लाभ—आरोग्य, बल, स्वर, कांती, दोषशमन; पण अपक्व प्राणायामाने व्याधी वाढू शकतात अशी सूचना आहे. जप‑ध्यान ‘गर्भ’ (अंतर्बीज‑एकाग्रता) साधण्यासाठी आवश्यक मानून इंद्रियजयाचा सिद्धांत मांडला—इंद्रिये स्वर्ग‑नरकाचे कारण; देह रथ, इंद्रिये अश्व, मन सारथी, प्राणायाम चाबूक. शेवटी प्रत्याहार म्हणजे विषयसागरातून इंद्रियांची परतफेड, आणि ज्ञानवृक्षाच्या आश्रयाने आत्मोद्धाराचा उपदेश आहे।
Adhyaya 373
Chapter 373 — ध्यानम् (Dhyāna / Meditation)
भगवान अग्नी ध्यानाची व्याख्या अखंड, अविक्षिप्त चिंतन अशी करतात—पुन्हापुन्हा मन विष्णू/हरीवर स्थिर करून आणि पराकाष्ठेला ब्रह्मातच एकरूप होणे. ध्यान हे मधे इतर विचार न येणारा एकधारा ‘प्रत्यय’ असून ते कोणत्याही देशकाळात—चालताना, उभे असताना, झोपेत, जागेपणी—साध्य आहे. साधनेची चौघडी रचना सांगितली आहे: ध्याता, ध्यान, ध्येय आणि प्रयोजन; योगाभ्यासाने मुक्ती तसेच अणिमा इत्यादी अष्टऐश्वर्यही मिळते. ‘ध्यान-यज्ञ’ हा शुद्ध, अहिंसक अंतर्मुख यज्ञ बाह्य कर्मकांडापेक्षा श्रेष्ठ मानला आहे; तो मन शुद्ध करून अपवर्ग देतो. क्रमशः गुणत्रयाचा विन्यास, तीन रंगांची मंडले, हृदयकमळातील प्रतीक (पाकळ्या सिद्धी; देठ/कर्णिका ज्ञान-वैराग्य) आणि अंगठ्याएवढा ओंकार किंवा प्रधान-पुरुषातीत तेजस्वी पद्मासनस्थ प्रभूचे ध्यान शिकविले आहे. शेवटी वैष्णव मूर्तिध्यान, ‘मी ब्रह्म आहे… मी वासुदेव आहे’ असा निश्चय जपासह; जप-यज्ञाला रक्षण, समृद्धी, मोक्ष व मृत्युञ्जयासाठी अनुपम म्हटले आहे।
Adhyaya 374
Chapter 374 — ध्यान (Dhyāna) — Colophon & Transition to Dhāraṇā
हा विभाग ध्यानावरील पूर्वोपदेशाचा उपसंहार करतो आणि स्पष्टपणे पुढील, अधिक तांत्रिक योगांग—धारणा (एकाग्र स्थैर्य)—याकडे संक्रमण घडवतो. अध्यायांत कोलोफन साधनेचे मोक्षलक्ष्य—हरि (विष्णु) प्राप्ती व शिस्तबद्ध चिंतनाचे ‘फळ’—ठळक करतो; तसेच परंपरेतील विविध हस्तलिखित-पाठांचे संकेत जतन करून जीवंत परंपरेचे दर्शन घडवतो. प्रथम ध्यानाने मनाला दीर्घकाळ ध्यानाभिमुख ठेवण्याचा सराव, आणि नंतर धारणेद्वारे निवडलेल्या देश-तत्त्वांवर सूक्ष्म स्थिरीकरण—अशी क्रमबद्ध योग-शिक्षणपद्धती येथे सूचित आहे. अग्नीने वसिष्ठासाठी दिलेल्या दिव्य उपदेशात, पुराण अंतःयोग-विधीला शास्त्रीय विज्ञानासारखे परिभाषा, सीमा व प्रगती-क्रमासह मांडते, ज्यामुळे साधकांना चित्तप्रसाद व मुक्तीचा मार्ग स्पष्ट होतो।
Adhyaya 375
Adhyāya 375 — समाधिः (Samādhi)
भगवान अग्नी समाधीची व्याख्या अशी करतात की ज्या ध्यानात केवळ आत्माच प्रकाशतो—अचल समुद्रासारखा व निर्वात दीपकासारखा—जिथे इंद्रियव्यापार आणि मनोविकल्प थांबतात. योगी बाह्य विषयांबाबत जडासारखा दिसतो, ईश्वरात तल्लीन होतो, आणि शकुनासारखी चिन्हे व प्रलोभने येतात—दिव्य भोग, राजदान, आपोआप विद्या, काव्यप्रतिभा, औषधे, रसायन, कला—ही सर्व विष्णुकृपेकरिता काडीकचऱ्यासारखी टाकून द्यावीत असे सांगितले आहे. पुढे ब्रह्मविद्येत शुद्धी ही आत्मज्ञानाची पूर्वअट; एक आत्मा घटाकाश वा पाण्यातील सूर्यप्रतिबिंबाप्रमाणे अनेक भासतो; बुद्धी-अहंकार, तन्मात्रा, भूत व गुणांद्वारे सृष्टीक्रम; कर्म व कामना बंधन, ज्ञान मोक्ष. अर्चिरादी उज्ज्वल मार्गाने परमगती व धूमादी मार्गाने पुनरावृत्ती यांचे वर्णन आहे. शेवटी सत्य, न्यायार्जित धन, अतिथिसत्कार, श्राद्ध व तत्त्वज्ञानाने धर्मनिष्ठ गृहस्थालाही मुक्ती मिळते असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 376
Chapter 376 — ब्रह्मज्ञानम् (Knowledge of Brahman)
भगवान अग्नी ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश आरंभ करतात—संसारजन्य अज्ञानावर थेट औषध म्हणजे ‘अयम् आत्मा परं ब्रह्म—अहम् अस्मि’ ही मुक्तिदायी ओळख. विवेकाने देह दृश्य असल्याने अनात्मा ठरतो; इंद्रिये, मन व प्राणही साधने आहेत, साक्षी नाहीत. आत्मा सर्व हृदयांत अंतर्ज्योती—अंधारात दीपकासारखा प्रकाशमान, द्रष्टा-भोक्ता म्हणून प्रतिपादित होतो. पुढे समाधी-प्रवेशाचे ध्यान—ब्रह्मापासून तत्त्वांची उत्पत्ती-क्रमानुसरण व लयाने स्थूलाचे ब्रह्मात विलयन; विराट (स्थूल समष्टी), लिंग/हिरण्यगर्भ (सतरा घटकांचा सूक्ष्म देह), तसेच जागृत-स्वप्न-सुषुप्ती व त्यांचे विश्व-तैजस-प्राज्ञ संबंध सांगितले आहेत. तत्त्व अनिर्वचनीय, ‘नेति-नेति’ने ग्राह्य; कर्माने नव्हे, साक्षात्कारज्ञानानेच प्राप्त. शेवटी महावाक्यवत् साक्षीचैतन्याची अज्ञानरहित घोषणा आणि फल—ब्रह्मज्ञानी मुक्त होऊन ब्रह्मच होतो।
Adhyaya 377
Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
या योग–ब्रह्मविद्या विभागात अग्निदेव संक्षिप्त अद्वैत-घोष करतात—“मी ब्रह्म आहे, परम प्रकाश.” अपवाद-क्रमाने ते सर्व उपाधींचा निषेध करतात: पृथ्वी, अग्नी, वायू, आकाश या स्थूल तत्त्वांपासून विराट्, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ती, तैजस-प्राज्ञ इत्यादी अभिमानांपर्यंत; कर्मेंद्रिये-ज्ञानेंद्रिये, अंतःकरण (मन, बुद्धी, चित्त, अहंकार) तसेच प्राण व त्याचे विभाग यांचेही निरसन करतात. मान-मेय, कारण-कार्य, सत्-असत्, भेद-अभेद आणि ‘साक्षीभाव’ यांसारख्या संकल्पनाही नाकारून ब्रह्म तुरीय—तीन अवस्थांपलीकडे—असे प्रतिपादित होते. शेवटी ब्रह्माचे स्वरूप नित्य शुद्धता, चैतन्य, स्वातंत्र्य, सत्य, आनंद व अद्वैत असे सांगून, हे साक्षात्कार-ज्ञान परम समाधीद्वारे प्रत्यक्ष मोक्ष देणारे आहे असे निष्कर्ष काढला आहे।
Adhyaya 378
Chapter 378: Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
भगवान अग्नी साधनांची क्रमवार फलप्राप्ती सांगतात—यज्ञाने दिव्य/लोकिक पदे, तपाने ब्रह्मपद, वैराग्ययुक्त संन्यासाने प्रकृती-लय, आणि ज्ञानाने कैवल्य। ज्ञान म्हणजे चेतन-अचेतन विवेक; परमात्मा सर्वाधार असून विष्णु व यज्ञेश्वर म्हणून स्तुत—प्रवृत्तीमार्गी कर्मकांडी त्यांची पूजा करतात, निवृत्तीमार्गी ज्ञानयोगी त्यांचे साक्षात्कार करतात। शाब्द-ब्रह्म वेद/आगमाधिष्ठित, पर-ब्रह्म विवेकाने अनुभूत; ‘भगवान’ या शब्दाची व्युत्पत्ती व सहा भग—ऐश्वर्य, वीर्य, यश, श्री, ज्ञान, वैराग्य—समजावले आहेत। बंधनाचे कारण अविद्या—आत्म्यावर अनात्म्याचा अध्यास; जल-अग्नी-घट दृष्टांताने आत्मा प्रकृतीच्या अधर्मापासून वेगळा दाखविला आहे। साधनेत विषयांपासून मन परत घेऊन हरि ब्रह्मरूप स्मरण, आणि यम-नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, समाधी यांनी ब्रह्माशी मनाचा योग स्थिर करावा असे सांगितले आहे। निराकार कठीण असल्याने प्रथम साकार ध्यान, शेवटी अभेदबोध; भेद अज्ञानजन्य आहे।
Adhyaya 379
Adhyāya 379 — अद्वैतब्रह्मविज्ञानम् (Advaita-brahma-vijñāna)
अग्नी अद्वैत-ब्रह्मविज्ञानाचा संक्षिप्त पण नेमका उपदेश करतो—शालग्राम येथे तप व वासुदेव-पूजनाने साधकाची भूमिका, मग आसक्तीमुळे पुनर्जन्म घडतो याचा मृग-आसक्तीचा दृष्टान्त, आणि योगाने खरे स्वरूप पुन्हा प्रकटते. पुढे एका सामाजिक प्रसंगात अवधूतसदृश ज्ञानीला पालखी उचलण्यास जबरदस्ती केली असता तो राजाला कर्तेपणा व अहंकार यांचे विश्लेषण करून शिकवतो: ‘वाहक’, ‘वाह्य’ आणि ‘पालखी’ ही देह-अवयव, पंचभूत व व्यवहारातील नामनिर्देश आहेत; ‘मी-तू’ हे कर्म-अविद्येने चालणाऱ्या गुणप्रवाहावर भाषेचे आरोप आहेत, तर आत्मा शुद्ध, निर्गुण व प्रकृतीपलीकडे आहे. नंतर निदाघ–ऋतु संवादात भूक-तृप्तीने देहाच्या मर्यादा दाखवून आत्मा आकाशासारखा सर्वव्यापी, न येणारा न जाणारा सांगितला आहे. शेवटी अखंड विश्व वासुदेवस्वरूप मानून ज्ञानजन्य मोक्षाला संसार-अविद्या-वृक्ष पाडणारा ‘शत्रू’ म्हटले आहे.
Adhyaya 380
अध्याय ३८० — गीतासारः (The Essence of the Gītā)
या अध्यायात पूर्वीच्या अद्वैत-ब्रह्मविज्ञानानंतर अग्नि ‘गीतासार’ म्हणून कृष्णाने अर्जुनाला दिलेल्या उपदेशाचा संक्षिप्त, सारगर्भ आविष्कार करतात; तो भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देणारा आहे. अजन्मा आत्मतत्त्वाने शोकनिवारण, तसेच बंधनाची मानसश्रेणी—इंद्रिय-संपर्कातून आसक्ती, मग काम, क्रोध, मोह आणि विनाश—दाखवून सत्संग व कामत्याग हे स्थितप्रज्ञतेचे केंद्र मानले आहे. ब्रह्मार्पणबुद्धीने कर्म करणे, आसक्ती सोडणे—हा कर्मयोग, आणि सर्वभूतांत आत्मदर्शन प्रतिपादिले आहे. भक्ती व प्रभु-शरणागतीने माया तरणे, अध्यात्म/अधिभूत/अधिदैवत/अधियज्ञ यांची नेमकी व्याख्या, तसेच मृत्युकाळी ‘ॐ’ स्मरणाने परमगतीचा सिद्धांत सांगितला आहे. क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ, ज्ञानसाधने (अमानित्व, अहिंसा, शौच, वैराग्य इ.), ब्रह्माची सर्वव्यापकता, आणि गुणांनुसार ज्ञान-कर्म-कर्ता-तप-दान-आहार यांचे वर्गीकरण येते. शेवटी स्वधर्माला विष्णुपूजा मानून कर्तव्य व आध्यात्मिक सिद्धी यांचा पवित्र संबंध जोडला आहे।
Adhyaya 381
Chapter 381 — यमगीता (Yama-gītā)
अग्नी यमगीतेचा परिचय करून देतात—नचिकेताला पूर्वी सांगितलेला हा मोक्षोपदेश; याचे पठण व श्रवण केल्याने भुक्ती व मुक्ती दोन्ही फल मिळते. यम मानवाचा मोह उघड करतात: अनित्य जीव स्थिर संपत्ती व भोगांची आस धरतो. पुढे श्रेयसाचे अधिकारयुक्त “गीते” गुंफतात—कपिलाचे इंद्रियनिग्रह व आत्मचिंतन, पञ्चशिखाचे समदर्शन व अपरिग्रह, गंगा–विष्णूचे आश्रम-विवेक, आणि जनकाचे दुःखनिवारण उपाय. उपदेश वेदान्तप्रधान होतो: अभेद परमात्म्यात भेदकल्पना शांत करावी; कामत्यागाने साक्षात् ज्ञान होते (सनक). विष्णूच ब्रह्म—परात्पर व अंतर्यामी, अनेक दिव्य नामांनी ज्ञेय. ध्यान, व्रत, पूजा, धर्मश्रवण, दान व तीर्थसेवा ही साधने. नचिकेताच्या रथ-दृष्टांताने मन-बुद्धीच्या साहाय्याने इंद्रियजय व पुरुषापर्यंत तत्त्वक्रम. शेवटी योगांग—यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधी—सांगून निष्कर्ष: अज्ञाननिवृत्तीने जीव ब्रह्मरूप, अद्वैत होतो।
Adhyaya 382
Āgneya-Purāṇa-māhātmya (The Greatness and Self-Testimony of the Agni Purāṇa)
अध्याय पूर्वीची “यम-गीता” समाप्त करून तत्क्षणी अग्नि-पुराणाला ब्रह्मरूप व महान ठरवतो; ते सप्रपंच (व्यवहार) आणि निष्प्रपंच (परमार्थ) अशा विद्या-द्वयाचे उपदेशक आहे. अग्नि पुराणाचा विश्वकोशीय विस्तार सांगतात—वेद व वेदांग, धर्मशास्त्र, न्याय–मीमांसा, आयुर्वेद, राजधर्म-नीती, धनुर्वेद, नाट्य-गीतादी कला—आणि अपराविद्या (शास्त्रसमूह) व पराविद्या (परम अक्षराची अनुभूती) यांचा भेद स्पष्ट करतात. पुढे विष्णुभक्तीच व्यवहारातील सार मानली आहे—गोविंद/केशवाचे ध्यान, भक्ती, कथा व कर्म पापहर, कलिदोष-शामक आणि खऱ्या ध्यानाची लक्षणे ठरतात. माहात्म्य भागात श्रवण, पठण, लेखन, पूजन, दान तसेच ग्रंथ घरात ठेवण्यानेही रक्षण व पावन फल, ऋतु/मासानुसार पुण्य, आणि पुराणपाठकांचा विधिवत सत्कार सांगितला आहे. अग्नि→वसिष्ठ→व्यास→सूत परंपरेने वेदानुकूलता, प्रवृत्ती-निवृत्ती धर्माचा समन्वय व भुक्ति-मुक्तीचे वचन दृढ होते; निष्कर्ष उपनिषद्वाक्य—“सर्वं ब्रह्म” असे जाणावे।