Adhyaya 67
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
पूर्वीच्या सामूहिक प्रतिष्ठेच्या चर्चेनंतर भगवान अग्नी वसिष्ठांना जीर्णोद्धार-विधान सांगतात—जीर्ण, दोषयुक्त किंवा तुटलेल्या पवित्र प्रतिष्ठांची योग्य हाताळणी. अलंकृत मूर्तीचे स्नान करून ती स्थिर व सेवायोग्य असल्यास ठेवावी, आणि अतिशय जीर्ण असल्यास त्यागावी. बदल आवश्यक असल्यास आचार्य पूर्ववत नवी मूर्ती स्थापून संहार-विधीने जुन्या रूपातून तत्त्वांचे आवाहन-विसर्जन करून त्यांना मूळात लीन करतो. पदार्थानुसार विसर्जन—लाकडी रूप फाडून अग्नीत दहन, दगडी रूप जलात टाकणे, धातू/रत्नरूप वस्त्राने झाकून वाहनावरून सन्मानाने नेणे. शेवटी नारसिंह-मंत्राने होम, जलार्पणास वाद्य, गुरूस दक्षिणा; माप व साहित्य त्याच दिवशी निश्चित करण्यावर भर आहे. विहीर, तलाव, सरोवर इ. सार्वजनिक जलरचनांचा जीर्णोद्धार महापुण्यदायक मानला आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समुदायप्रतिष्ठाकथनं नाम षट्षष्टितमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्टितमो ऽध्यायः जीर्णोद्धारविधानं भगवानुवाच जीर्णाद्धारविधिं वक्ष्ये भूषितां स्नपयेद्गुरुः अचलां विन्यसेद्गेहे अतिजीर्णां परित्यजेत्
अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील ‘समुदाय-प्रतिष्ठा-कथन’ नावाचा छयासष्टावा अध्याय समाप्त झाला. आता सडसष्टावा अध्याय—‘जीर्णोद्धार-विधान’ सुरू होतो. भगवान म्हणाले: “मी जीर्णोद्धाराची विधी सांगतो. गुरु अलंकृत मूर्तीला स्नान घालेल; अचल मूर्तीला गृह/मंदिरात स्थापित करेल; आणि अतिशय जीर्ण मूर्तीचा त्याग करेल (नवी मूर्ती स्थापील).”
Verse 2
व्यङ्गां भग्नां च शैलाढ्यां न्यसेदन्यां च पूर्ववत् संहारविधिना तत्र तत्त्वान् संहृत्य देशिकः
जर (रचना/मूर्ती) व्यंग, भग्न किंवा शैलभाराने जड असेल, तर आचार्य पूर्ववत दुसरी स्थापना करावी; आणि तेथे संहारविधीने तत्त्वांचे संहरण करून त्यांना मूळात लीन करावे।
Verse 3
सहस्रं नारसिंहेन हुत्वा तामुद्धरेद् गुरुः दारवीं दारयेद्वह्नौ शैलजां प्रक्षिपेज्जले
नारसिंह मंत्राने सहस्र आहुती देऊन गुरु ते (प्रतिष्ठावस्तू) बाहेर काढावे। लाकडी वस्तू अग्नीत फोडावी/चिरावी, आणि शैलज (दगडी) वस्तू पाण्यात टाकावी।
Verse 4
धातुजां रत्नजां वापि अगाधे वा जले ऽम्बुधौ यानमारोप्य जीर्णाङ्गं छाद्य वस्त्रादिना नयेत्
ते धातूचे असो वा रत्नाचे, किंवा समुद्राच्या अगाध पाण्यात (मिळालेले) असो—जीर्ण देह/अंग वाहनावर ठेवून, वस्त्रादिने झाकून, ते नेऊन टाकावे।
Verse 5
वादित्रैः प्रक्षिपेत्तोये गुरवे दक्षिणां ददेत् यत्प्रमाणा च यद्द्रव्या तन्मानां स्थापयेद्दिने कूपवापीतडागादेर्जीर्णोद्धारे महाफलं
वाद्यांच्या साथीनं (विधिनिर्दिष्ट वस्तू) पाण्यात अर्पण/टाकावी आणि गुरूस दक्षिणा द्यावी। जे प्रमाण व जे द्रव्य आवश्यक, त्यांचे मान त्या दिवशीच ठरवावे। कूप, वापी, तळे इत्यादींच्या जीर्णोद्धारात महाफळ मिळते।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes saṃhāra-vidhi with tattva-saṃhāra (ritual withdrawal of constitutive principles) before removal, plus material-specific disposal (wood to fire, stone to water, metal/gem carried away respectfully) and the requirement that measurements and materials be fixed on the same day.
It frames renovation as dharmic stewardship: preserving sanctity through correct rites (saṃhāra and re-installation), honoring the guru through dakṣiṇā, and treating civic waterworks renovation as high merit—integrating disciplined action (karma) with purity of worship and social welfare.