Adhyaya 86

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां प्रतिष्ठाकलाशोधनं नाम पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः अथ षडशीतितमो ऽध्यायः विद्याविशोधनविधानं ईश्वर उवाच सन्धानमथ विद्यायाः प्राचीनकलया सह कुर्वीत पूर्ववत् कृत्वा तत्त्वं वर्णय तद्यथा

अशा प्रकारे आदिमहापुराण आग्नेयात निर्वाण-दीक्षेतील ‘प्रतिष्ठा-कलशोधन’ नावाचा पंच्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘विद्याविशोधनविधान’ हा शहाऐंशीवा अध्याय आरंभ होतो. ईश्वर म्हणाले—आता प्राचीन कलासह विद्येचे सन्धान पूर्ववत् करावे; करून तिचे तत्त्व यथाविधी वर्णन कर, असे—

Verse 2

ॐ हों क्षीमिति सन्धानं राग्श् च शुद्धविद्या च नियतिः कलया सह कालो मया तथाविद्या तत्त्वानामिति सप्तकं

‘ॐ हों क्षीम्’—ही सन्धानाची संज्ञा आहे. तसेच राग व शुद्धविद्या; कलासहित नियती; काळ; माया; आणि अविद्या—असे तत्त्वांचे सप्तक सांगितले आहे।

Verse 3

रलवाः शषसाः वर्णाः षड् विद्यायां प्रकीर्तिताः पदानि प्रणवादीनि एकविंशतिसङ्ख्यया

षड्विद्या-प्रणालीत ‘र, ल, व’ इत्यादी वर्ण तसेच ‘श, ष, स’ गटातील वर्ण सांगितले आहेत; आणि प्रणव (ॐ) आदी पवित्र पदे एकवीस संख्येने निर्दिष्ट आहेत।

Verse 4

पूर्ववत् धृत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः इं शिवाय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वचोगुह्याय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सद्योजाताय मूर्तये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ निधाय सर्वाधिपतय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ रुद्राणां भुवनानाञ्च स्वरूपमथ कश्यपे प्रथमो वामदेवः स्यात्ततः सर्वभवोद्भवः

‘पूर्ववत् धृत्वा’—असा चिह्नित हस्तलिखितात पाठ आहे; ‘इं शिवाय’, ‘वचोगुह्याय’, ‘सद्योजाताय मूर्तये’ आणि ‘अथ निधाय सर्वाधिपतये’—हेही तदनुसार पाठ आहेत. हे कश्यप, आता रुद्रांचे व भुवनांचे स्वरूप सांगतो—प्रथम वामदेव; त्याच्यापासून सर्व भावांचा उद्भव होतो.

Verse 5

वज्रदेहः प्रभुर्धाता क्रविक्रमसुप्रभाः वटुः प्रशान्तनामा च परमाक्षरसञ्ज्ञकः

तो वज्रासारखा देहधारी, प्रभु आणि धाता आहे; ज्याचा पराक्रम प्रचंड व प्रभा अतिशय तेजस्वी आहे; तो दिव्य वटु आहे; ‘प्रशान्त’ या नावाने ओळखला जातो; आणि ‘परमाक्षर’ या संज्ञेनेही अभिहित होतो.

Verse 6

शिवश् च सशिवो बभ्रुरक्षयः शम्भुरेव च अदृष्टरूपनामानौ तथान्यो रूपवर्धनः

आणि तो ‘शिव’, ‘सशिव’, ‘बभ्रु’, ‘अक्षय’ तसेच ‘शम्भु’ आहे; ‘अदृष्ट-रूप-नामा’—ज्याचे रूप व नाव अप्रकट—असेही त्याचे नाम आहे; आणि दुसरे नाम ‘रूपवर्धन’—रूप/तेज वाढविणारा—असेही आहे.

Verse 7

मनोन्मनो महावीर्यश्चित्राङ्गस्तदनन्तरं कल्याण इति विज्ञेयाः पञ्चविंशतिसङ्ख्यया

‘मनोन्मन’, ‘महावीर्य’, ‘चित्राङ्ग’ आणि त्यानंतर ‘कल्याण’—ही नावे जाणण्यास योग्य आहेत; यांद्वारे पंचवीसची संख्या पूर्ण होते.

Verse 8

मन्त्रो घोरामरौ वीजे नाड्यौ द्वे तत्र ते यथा पूषा च हस्तिजिह्वा च व्याननागौ प्रभञ्जनौ

त्या (विधानात) मंत्राची दोन बीजे ‘घोर’ आणि ‘अमर’ आहेत; आणि तेथे दोन नाड्या—‘पूषा’ व ‘हस्तिजिह्वा’; तसेच (वायू) ‘व्यान’, ‘नाग’ आणि ‘प्रभञ्जन’ आहेत.

Verse 9

विषयो रूपमेवैकमिन्द्रिये पादचक्षुषी शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च त्रय एते गुणाः स्मृताः

पाद व नेत्र—या दोन इंद्रियांचा विषय केवळ रूपच आहे. शब्द, स्पर्श आणि रूप—हे तीन गुण (इंद्रियग्राह्य) म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 10

अवस्थात्र षुप्तिश् च रुद्रो देवस्तु कारणं विद्यामध्यगतं सर्वं भावयेद्भवनादिकं

सुप्ति या अवस्थेतही देव रुद्रच कारणतत्त्व आहे. विद्यामध्ये स्थित सर्व काही देहादि पासून आरंभ होणाऱ्या प्रकट जगत्‌रूपाने भावावे.

Verse 11

ताडनं छेदनं तत्र प्रवेशञ्चापि योजनं आकृष्य ग्रहणं कुर्याद्विद्यया हृत्प्रदेशतः

तेथे विद्येच्या द्वारा ताडन व छेदन करावे; तसेच प्रवेश व योजन (स्थापन)ही करावे. मग हृदयप्रदेशातून (लक्ष्य) आकृष्य करून ग्रहण करावे.

Verse 12

आत्मन्यारोप्य सङ्गृह्य कलां कुण्डे निवेशयेत् रुद्रं कारणमावाह्य विज्ञाप्य च शिशुं प्रति

प्रथम ते आत्म्यात आरोपून, कला संकलित करून कुंडात स्थापित करावे. नंतर रुद्रास कारणतत्त्व म्हणून आवाहन करून, शिशुप्रति विधिवत् विज्ञापन/उपदेश करावा.

Verse 13

पित्रोरावहनं कृत्वा हृदये ताडयेच्छिशुं प्रविश्य पूर्वमन्त्रेण तदात्मनि नियोजयेत्

पिता व माता—या दोघांचे आवाहन करून, शिशूच्या हृदयप्रदेशी ताडन करावे. नंतर पूर्वमंत्राने प्रविष्ट होऊन, त्या (आहूत तत्त्वास) शिशूच्या आत्मस्वरूपात नियोजित/प्रतिष्ठित करावे.

Verse 14

आकृष्यादाय पूर्वोक्तविधिनाअत्मनि योजयेत् वामया योजयेत् योनौ गृहीत्वा द्वादशान्ततः

ते आकृषून घेऊन, पूर्वोक्त विधीनुसार स्वतःमध्ये योजावे. वाम नाडी/हाताने द्वादशान्त येथून प्रवाह धरून योनिस्थानी त्याचे नियोजन करावे.

Verse 15

बुद्ध इति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आवाहनं कुर्यादिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुर्वीत देहसम्पत्तिं जन्माधिकारमेव च भोगं लयन्तथा श्रोतःशुद्धितत्त्वविशोधनं

काही हस्तलिखितांत ‘बुद्ध’ असा पाठ आहे, तर काहींत ‘आवाहन करावे’ असा पाठ आढळतो. या विधीत देहसम्पत्ती, जन्माधिकाराची पुष्टी, भोग व लय, तसेच श्रोतःशुद्धी आणि तत्त्वविशोधन करावे.

Verse 16

निःशेषमलकर्मादिपाशबन्धनिवृत्तये निष्कृत्यैव विधानेन यजेत शतमाहुतीः

मलिन कर्म इत्यादी पाशरूप बंधनाची पूर्ण निवृत्ती व्हावी म्हणून, ठरलेल्या विधीनुसार प्रायश्चित्त करून अग्नीत शंभर आहुती अर्पण कराव्यात.

Verse 17

अस्त्रेण पाशशैथिल्यं मलशक्तिं तिरोहितां छेदनं मर्दनं तेषां वर्तुलीकरणं तथा

अस्त्र-मंत्राने पाश शिथिल होतात; मलशक्ती निष्प्रभ व तिरोहित होते; तसेच त्यांचे छेदन, मर्दन आणि वर्तुलीकरणही केले जाते.

Verse 18

दाहं तदक्षराभावं प्रायश्चित्तमथोदितं रुद्राण्यावाहनं पूजा रूपगन्धसमर्पणं

यानंतर प्रायश्चित्त सांगितले आहे—अक्षराभाव (अक्षरलोप/अपूर्णता) यासाठी दाह (होम) करावा; मग रुद्राणीचे आवाहन, पूजा आणि रूप व गंध यांचे समर्पण करावे.

Verse 19

ॐ ह्रीं रूपगन्धौ शुल्कं रुद्र गृहाण स्वाहा संश्राव्य शाम्भवीमाज्ञां रुद्रं विसृज्य कारणं विधायात्मनि चैतन्यं पाशसूत्रे निवेशयेत्

“ॐ ह्रीं—रूप व गंध हे शुल्करूपे अर्पण; हे रुद्र, ग्रहण कर; स्वाहा।” अशी शाम्भवीची आज्ञा उच्चारून रुद्राचे विसर्जन करावे, आत्म्यात कारणतत्त्व स्थापन करावे आणि नंतर पाशसूत्रात (अनुष्ठान-रज्जूत) चैतन्याचा न्यास करावा।

Verse 20

विन्दुं शिरसि विन्यस्य विसृजेत् पितरौ ततः दद्यात् पूर्णां विधानेन समस्तविधिपूरणीं

(अनुष्ठान) बिंदू शिरावर न्यास करून, नंतर दोन्ही पितरांचे (पितृदेवतांचे) विसर्जन करावे। त्यानंतर विधिपूर्वक सर्व विधी पूर्ण करणारी ‘पूर्णा’ आहुती द्यावी।

Verse 21

पूर्वोक्तविधिना कार्यं विद्यायां ताडनादिकं स्ववीजन्तु विशेषः स्यादिति विद्या विशोधिता

पूर्वोक्त विधीनुसार विद्येवर (मंत्रावर) ताडन इत्यादी क्रिया कराव्यात; विशेष असे की त्या स्वबीजाक्षरासह संयुक्त करून केल्या जातात. अशा रीतीने विद्या शुद्ध होते।