Vrata & Dharma-shastra
Ritual Vows & Sacred Observances
Prescriptions for vratas (religious vows), fasting observances, festival rites, and their spiritual merit according to dharma-shastra.
Adhyayas in Vrata & Dharma-shastra
Adhyaya 175
Chapter 175 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni: Expiations)
या अध्यायात प्रायश्चित्त-उपदेशचक्राचा समारोप करून ते अग्निपुराणातील धर्म-रक्षणाच्या व्यापक कार्यक्रमात अंतर्भूत केले आहे. आग्नेय पद्धतीत प्रायश्चित्त केवळ दंड नसून, अपराधानंतर साधकाला शास्त्रीय मर्यादेत पुन्हा स्थिर करणारे पुनर्स्थापनात्मक कर्म-विज्ञान आहे. व्रताची औपचारिक व्याख्या येण्याच्या अगोदरच प्रायश्चित्त समाप्त केल्याने सातत्य सूचित होते—संयम ढासळला तर प्रायश्चित्त दुरुस्ती करते, आणि संयम स्वीकारला तर व्रत प्रतिबंध व रूपांतरण घडवते. अग्नि वसिष्ठांना उपदेश देताना नीत्याशय, विधिकर्म आणि सामाजिक जबाबदारी यांना अचूक, पुनरावर्तनीय प्रक्रियांशी जोडून आध्यात्मिक प्रगतीचा मार्ग दाखवतो. हा संक्रमण पुढील अध्यायातील काल-निर्णय व नियमन-रचनेची तयारी करतो; वेळ, आहार, शुद्धता, मंत्र आणि दान यांचे नियम—शुद्धीकरण व व्रतपालन यांची समान तांत्रिक कणा—लोकस्थैर्य व मोक्ष या दोन्ही उद्दिष्टांकडे उन्मुख आहेत.
Adhyaya 176
Pratipadā-vratāni (Vows Observed on the Lunar First Day)
भगवान अग्नी प्रतिपदा-आधारित व्रतांचे शिस्तबद्ध निरूपण सुरू करतात आणि चंद्रमासातील प्रतिपदा ही वर्षभराच्या अनुशासनांची पवित्र सुरुवात मानतात. कार्तिक, आश्वयुज व चैत्र या महिन्यांतील प्रतिपदा ब्रह्माची तिथी असल्याचे सांगून काळाला देवता-केन्द्रित उपासनेशी जोडले आहे. पुढे व्रत-तंत्र दिले आहे—उपवासाचे नियम (दीर्घ अन्नत्याग व नियंत्रित भोजनक्रम), मंत्रजप ‘ॐ तत् सत् ब्रह्मणे नमः’ गायत्रीसह, तसेच ब्रह्माचे ध्यान: सुवर्णवर्ण, जटाधारी, अक्षसूत्र व स्रुव धारण करणारे, कमंडलुसहित. दान हे मोजता येणारे नैतिक फल म्हणून—शक्तीनुसार दूधदान—आणि फळे: शुद्धी, स्वर्गभोग व ब्राह्मणास लौकिक समृद्धी. पुढे मार्गशीर्षातील धन्य-व्रत नक्त-नियम व होमसहित, नंतर एक वर्ष अग्निपूजन आणि शेवटी कपिला गायीचे दान सांगितले आहे. अध्यायाच्या शेवटी शिखी-व्रत व त्याचे फल—वैश्वानर पद/धामप्राप्ती—म्हणून भुक्ती व उच्च गती दोन्ही साध्य होतात असे दर्शविले आहे।
Adhyaya 177
Adhyāya 177 — Dvitīyā-vratāni (Observances for the Lunar Second Day)
भगवान अग्नी द्वितीया-तिथीवर आधारलेल्या व्रतांचा क्रम सांगतात; येथे मास–पक्ष–तिथीची अचूकता भुक्ती व मुक्ती—दोन्हींसाठी विधीचा चौकट ठरते. प्रथम द्वितीया-व्रत: पुष्पाहार (फुलांचा आहार) करून अश्विनीकुमारांचे पूजन केल्यास समृद्धी, सौंदर्य व स्वर्ग्य पुण्य मिळते; कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला यमपूजनाचा एक भेदही आहे. पुढे श्रावण कृष्ण द्वितीयेला अशून्य-शयन व्रत—गृहपरंपरा टिकवण्यासाठी अग्नी, देवता, पितर व दांपत्य-ऐक्य यांचे रक्षण; श्री (लक्ष्मी) सहित विष्णूचे आवाहन, पूजन, दरमहा सोमाला मंत्रयुक्त अर्घ्य, घृत-होम, रात्रिनियम आणि दानविधी (विशेषतः शय्या, दीप, भांडी, छत्री, पादुका, आसन, कलश, प्रतिमा, पात्र). कार्तिक शुक्लपक्षातील कान्ती-व्रत—रात्रीच भोजन व बल–केशव पूजनाने तेज, आयुष्य व आरोग्य. शेवटी पौष शुक्ल द्वितीयापासून चार दिवसांचे शिष्णु-व्रत—क्रमाने स्नान (मोहरी, काळे तीळ, वचा, सर्वौषधी), कृष्ण/अच्युत/अनंत/हृषीकेश नामांनी पुष्पन्याससहित पूजन, चंद्र-अर्घ्य व दीर्घ शुद्धीचे फल; तसेच पाठभेद व राजे, स्त्रिया, देव यांनी केलेल्या आचरणाचा उल्लेख आहे।
Adhyaya 178
Tṛtīyā-vratāni (Vows for the Third Lunar Day): Lalitā Tṛtīyā, Mūla-Gaurī Vrata, and Saubhāgya Observances
भगवान अग्नी द्वितीया-व्रतांपासून तृतीया-व्रतांकडे वळतात व ती भुक्ती व मुक्ती देणारी आहेत असे सांगतात. चैत्र शुक्ल तृतीयेला मूलागौरी-व्रत—गौरीचा हर (शिव) यांच्याशी विवाहस्मरण—तिळस्नानाने शुद्धी करून सुरू होते; नंतर गौरीसह शंभूचे संयुक्त पूजन ‘सुवर्णफळ’ इत्यादी मंगल अर्पणांनी करावे. पुढे मंत्र-न्यास/अंगपूजेचा विस्तृत भाग येतो—पायापासून मस्तकापर्यंत विविध अंगांवर दिव्य नाम-शक्तींची स्थापना करून देहपूजेत शिव-शक्ती तत्त्वाचा समन्वय केला आहे. पुष्पे, सुगंधी द्रव्ये, महिन्यानुसार अर्पण-क्रम आणि शेवटी दानविधी—ब्राह्मण दांपत्याचा सत्कार, वस्तूंचे संच, तसेच गाईंसह सुवर्ण उमा–महेश्वर प्रतिमेचे महादान—वर्णिले आहे. वैशाख, भाद्रपद/नाभस्य व मार्गशीर्ष हे पर्यायी काळ, आणि दुसऱ्या पद्धतीत पुनःपुन्हा पूजन व मृत्युञ्जय-जप सांगितला आहे. अखेरीस सौभाग्य-व्रत (विशेषतः फाल्गुन तृतीयेला मीठत्याग) व तृतीयांवरील देवीरूपांची मालिका देऊन सौभाग्य व स्वर्गफल प्रतिपादिले आहे।
Adhyaya 179
Caturthī-vratāni (Vows of the Fourth Lunar Day)
भगवान अग्नी चतुर्थी-आधारित व्रतांचे शिस्तबद्ध निरूपण करतात व ही व्रते भुक्ती आणि मुक्ती—दोन्ही फल देणारी साधना आहे असे सांगतात. आरंभी पाठ/हस्तलिखित-भेदाची सूचनाही येते; नंतर मास व तिथीनुसार विधी. माघ शुक्ल चतुर्थीस उपवास व पूजन, ज्यात देवाचा ‘गुण’ हा पूजेचा केंद्रबिंदू मानला आहे. पंचमीपर्यंत तीळ-भाताचा नैवेद्य देऊन वर्षभर निर्विघ्न कल्याणाची प्राप्ती; ‘गं स्वाहा’ हा मूलमंत्र आणि ‘गाम्’ इत्यादींनी हृदय-आदि अङ्गन्यास. ‘आगच्छ उल्का’ने आवाहन व ‘गच्छ उल्का’ने विसर्जन, गुग्गुळ-सुगंध व मोदक नैवेद्य, तसेच गणेश-गायत्रीसदृश अतिरिक्त मंत्र. शेवटी भाद्रपद चतुर्थीचा कृच्छ्र, फाल्गुन चतुर्थीची रात्र-उपवास ‘अविघ्ना’, आणि चैत्र चतुर्थीस दमन/दूर्वा अर्पून गणपूजा—अशी विशेष व्रते मंगळ व शुद्धीची साधने म्हणून मांडली आहेत।
Adhyaya 180
Chapter 180 — Pañcamī-vratāni (The Pañcamī Observances)
व्रतखण्डात भगवान अग्नी पञ्चमी-व्रतांचे नेमके विधान सांगतात; यामुळे तात्काळ व परम फल—आरोग्य, स्वर्गफल आणि मोक्ष—प्राप्त होतात. आरंभी मंत्र/पाठातील पाठांतराची नोंद देऊन शुद्ध उच्चार व विधी-शुद्धीचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे. शुक्लपक्षात नभस्, नभस्य, आश्विन व कार्त्तिक या महिन्यांत हे व्रत करावे असा कालधर्म सांगितला आहे. वासुकी, तक्षक, पूज्य, कालिय, मणिभद्र, ऐरावत, धृतराष्ट्र, कर्कोटक व धनंजय या नागांचे स्मरण-जप रक्षणकारी व मंगलदायक मानला आहे. फल म्हणून निर्भयता, दीर्घायुष्य, ज्ञान, कीर्ती व समृद्धी मिळते असे वर्णन आहे।
Adhyaya 181
Vows of the Sixth Lunar Day (Ṣaṣṭhī-vratāni)
अग्निदेव व्रतखण्डातील तिथिनिष्ठ शिक्षेत पंचमी-व्रतांपासून षष्ठी-व्रतांकडे वळतात आणि षष्ठी तिथीला भुक्ती व मुक्ती देणारा साधनाबिंदू म्हणून सांगतात। अध्यायाच्या आरंभी ते षष्ठी-आचरणांचे निरूपण करण्याची प्रतिज्ञा करतात; एका पाठात कार्तिकापासून आरंभ म्हटला आहे, तर हस्तलिखितांत भिन्न आरंभ/वाचनभेद आढळतात। मुख्य विधीत संयमित आहार (कुठे फलाहार, कुठे एक वेळ शुद्ध साधे भोजन) आणि अर्घ्यादी अर्पण यांचा समावेश आहे। पुढे भाद्रपदातील षष्ठीला केलेले ‘स्कंद-षष्ठी’ व्रत अक्षयफलदायक सांगितले आहे, आणि त्यानंतर मार्गशीर्षात ‘कृष्ण-षष्ठी’ व्रताचे विधान येते। शेवटी वर्षभर अन्नत्याग केल्यास भोग व मोक्ष—दोन्ही पुरुषार्थ मिळतात असे सांगून, कठोर नियमांचे परमार्थाशी नाते अधोरेखित केले आहे।
Adhyaya 182
Saptamī-vratāni (Vows of the Seventh Lunar Day)
षष्ठी-व्रत संपल्यानंतर अग्निदेव सप्तमी-व्रतांचे निरूपण करतात आणि व्रत-खंडातील तिथीनुसार धर्म-नकाशा पुढे नेतात. सप्तमीचे केंद्र सूर्य/अर्क-पूजन असून त्यातून भुक्ती व मुक्ती दोन्ही मिळतात; विशेषतः माघ शुक्ल पक्षात विधिपूर्वक उपासनेने शोकनाश होतो असे स्पष्ट सांगितले आहे. भाद्रपदात अर्कपूजेमुळे इच्छित फल लवकर मिळते; पौष शुक्ल पक्षात उपवास करून अर्काराधना करणे पापनाशक तप मानले आहे. माघ कृष्ण सप्तमी सर्वसिद्धिदायिनी, फाल्गुन शुक्ल सप्तमी नंदा-संबंधित सूर्यव्रत, तसेच मार्गशीर्ष शुक्ल पक्षात अपराजिता सप्तमी व स्त्रियांसाठी वार्षिक पुत्रीया सप्तमीचे विधान—अशा रीतीने कालविधान, सूर्यदेवता-केंद्रितता आणि व्रत-रचना यांचा संगम साधकासाठी व्यावहारिक मोक्षमार्ग ठरतो।
Adhyaya 183
Aṣṭamī-vratāni — Jayantī (Janmāṣṭamī) Vrata with Rohiṇī in Bhādrapada
अग्निदेव अष्टमी-व्रतचक्राची सुरुवात भाद्रपद कृष्णपक्षातील रोहिणी नक्षत्रयुक्त अष्टमीच्या श्रेष्ठ व्रताने करतात; श्रीकृष्णाचा जन्म या योगावर झाल्याने तिला ‘जयन्ती’ म्हणतात. हे व्रत मध्यरात्री-केंद्रित पूजाक्रम आहे: उपवासाने अंतःशुद्धी करून देवप्रतिष्ठा करावी आणि कृष्णासह बलभद्र तसेच देवकी, वसुदेव, यशोदा, नंद इत्यादींचे आवाहन करावे. मंत्रोच्चारपूर्वक स्नान, अर्घ्य, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य आदी उपचार अर्पून गोविंदाला योग, यज्ञ, धर्म व विश्वाचा कारणभूत मानून स्तुती करावी. विशेषतः रोहिणीसह चंद्रपूजन व शशांकाला अर्घ्य देणे सांगितले आहे. मध्यरात्री घृतमिश्रित गूळ धारारूपाने पवित्र नामोच्चारासह अर्पण करतात. शेवटी वस्त्र व सुवर्णदान आणि ब्राह्मणभोजन. फल—सात जन्मांचे पापक्षय, संततीलाभ, वार्षिक आचरणाने निर्भयता व विष्णुलोकप्राप्ती; भुक्ती व मुक्तीचा स्पष्ट संगम।
Adhyaya 184
Chapter 184 — अष्टमीव्रतानि (Aṣṭamī Observances: Kṛṣṇāṣṭamī, Budhāṣṭamī/Svargati-vrata, and Mātṛgaṇa-Aṣṭamī)
अग्नी वसिष्ठांना अष्टमी-केंद्रित व्रतांचे उपदेश करतात; यात तिथीची अचूकता, देहसंयम, शैवभक्ती आणि सामाजिक यज्ञ-दान यांचा संगम आहे. अध्यायाची सुरुवात चैत्र कृष्णाष्टमीच्या मातृगण-अष्टमीने होते—ब्रह्माणी आदि मातृकांची पूजा केल्यास समृद्धी व कृष्णलोक-प्राप्ती सांगितली आहे. पुढे मार्गशीर्षापासून वर्षभरचे कृष्णाष्टमी-व्रत: नक्त-उपवास, शुद्धाचार, भूमिशयन, आणि महिन्यानुसार शिवपूजेचा क्रम (शंकर, शंभू, महेश्वर, महादेव, स्थाणू, पशुपती, त्र्यंबक, ईश) तसेच कठोर आहारनियम (गोमूत्र, तूप, दूध, तीळ, जव, बिल्वपत्र, तांदूळ इ.). शेवटी होम, मंडलपूजा, ब्राह्मणभोजन व गो/वस्त्र/सुवर्णदान—भुक्ती व मुक्ती देणारे फल. बुधवारी येणारी अष्टमी ‘स्वर्गतिव्रत’ इंद्रपद देणारी; आंब्याच्या पानांच्या पात्रात कुशासह ठरावीक मापाचा तांदूळ अर्पण, सात्त्विक पूजा, कथाश्रवण व दक्षिणा सांगितली आहे. धीराचे कुटुंब, वृष नावाचा बैल, हानी-प्राप्ती, यमलोक व बुधाष्टमी दोनदा पाळल्याने पितरांचे नरकातून स्वर्गारोहण—हा दृष्टांत व्रताची तारक शक्ती दाखवतो. शेवटी पुनर्वसू नक्षत्री अशोककळी-पानविधी, अष्टमीची शोकनिवारक प्रार्थना, आणि चैत्रापासून मातृपूजेमुळे शत्रुजय पुनः प्रतिपादित आहे।
Adhyaya 185
Chapter 185 — नवमीव्रतानि (The Observances for Navamī)
भगवान अग्नी वसिष्ठांना गौरी/दुर्गेशी संबंधित नवमी-व्रत सांगतात व भुक्ती आणि मुक्ती—दोन्ही प्रकारची सिद्धी देण्याचे स्पष्ट आश्वासन देतात. नवमीला ‘पिष्टका’ म्हटले आहे; आश्विन शुक्ल नवमीचा अचूक काळ, नक्षत्र-नियम आणि देवपूजेनंतर पीठ/पिष्टापासून बनलेल्या अन्नाचे सेवन-विधान दिले आहे. पुढे महिषमर्दिनी दुर्गेच्या राजरक्षणार्थ पूजा-विधी—देवी नऊ स्थानांत किंवा एका देवळात अधिष्ठित मानून, बहुभुज मूर्तीचे विशिष्ट आयुधांसह ध्यान. दशाक्षरी दुर्गा-रक्षा मंत्र, इतर मंत्र, अंगठ्यापासून कनिष्ठेपर्यंत न्यास, गोपनीयता व अविघ्न साधना यांवर भर आहे. आयुधपूजा, उग्र देवी-नाम, दिशांना बळी (काही पाठांत रक्त/मांस), पीठाची शत्रु-प्रतिमा निष्प्रभ करणे, रात्री मातृका व उग्ररूपांची आराधना, पंचामृत स्नान, बळी तसेच ध्वज-स्थापन व रथयात्रा—भक्ती, मूर्ती-ध्यान आणि राजधर्मरक्षण यांचे एकत्रीकरण करते।
Adhyaya 186
Daśamī-vrata (Observance for the Tenth Lunar Day)
नवमी-व्रतांनंतर व्रतखण्डाच्या क्रमिक वर्णनात भगवान अग्नी दशमी-व्रत सांगतात. या व्रताची फळे पुरुषार्थांच्या भाषेत—धर्म, काम व संबंधित उद्दिष्टे—अशी दिली असून, विधिनियम हे नैतिक-आध्यात्मिक पुण्याबरोबरच सुव्यवस्थित लौकिक समृद्धीचे साधन आहे असे प्रतिपादन केले आहे. दशमीला एकभक्त (एक वेळ भोजन) करावे; संयमित आहार हा शुद्धीचा उपाय मानला आहे. व्रताचा शेवट दानाने होतो—दहा गायींचे दान—म्हणून वैयक्तिक तप सार्वजनिक हिताने पूर्ण होते. आणखी प्रतिष्ठावर्धक दान सांगितले आहे: सुवर्णनिर्मित अष्टदिशांचे अर्पण; यामुळे दात्यास ब्राह्मणांमध्ये प्रभुत्वसदृश मान मिळतो असे म्हटले आहे. अशा रीतीने तिथी, नियम आणि दान एकाच धर्मकार्यक्रमात जोडले जातात।
Adhyaya 187
Ekādaśī-vrata (Observance of Ekādaśī)
दशमी-व्रतानंतर लगेचच अग्निदेव एकादशी-व्रताचे उपदेश करतात आणि हा उपवास भुक्ती व मुक्ती देणारे सूक्ष्म आध्यात्मिक साधन आहे असे सांगतात. व्रताची सुरुवात दशमीपासून—नियत आहार, मांसत्याग आणि ब्रह्मचर्य पाळून—देह-मन तयार करण्याने होते. शुक्ल व कृष्ण दोन्ही पक्षातील एकादशीला अन्नसेवन निषिद्ध आहे; विशेषतः एकादशी द्वादशीशी संयोग पावल्यास हरिसान्निध्य वाढते आणि पारणाचा काळ निर्णायक ठरतो. काही तिथी-भागाच्या अटींमध्ये त्रयोदशीला पारण करता येते; त्याचे पुण्य शंभर वैदिक यज्ञांइतके मानले आहे. मात्र दशमी-मिश्र एकादशीचे व्रत करू नये, ते विपरीत फल देते. कमलनयन अच्युताच्या शरण जाऊन भक्तिपूर्वक संकल्प केला जातो. शुक्ल एकादशीला पुष्य नक्षत्र, तसेच श्रवणयुक्त एकादशी/द्वादशी (विजया तिथी) शुभ मानली आहे; फाल्गुन-पुष्य-विजयेत मधु व मांस वर्ज्य केल्यास कोटीगुण पुण्य सांगितले आहे. शेवटी विष्णुपूजा सर्वोपकाररूप असून समृद्धी, संतती आणि विष्णुलोकी मान देते।
Adhyaya 188
Chapter 188: द्वादशीव्रतानि (The Dvādaśī-vows)
भगवान अग्नी द्वादशी-व्रतांची शिस्तबद्ध सूची मांडतात व ती भुक्ती आणि मुक्ती—दोन्हींसाठी साधन आहेत असे स्पष्ट करतात. एकभुक्त (एक वेळ भोजन), भक्ती आणि अयाचित (न मागता मिळालेले) अन्न स्वीकारून व्रत करावे. चैत्र शुक्ल द्वादशीला कामदमनकर्ता हरि ‘मदन-द्वादशी’ म्हणून पूज्य; माघ शुक्ल द्वादशीला ‘भीम-द्वादशिका’; फाल्गुन शुक्ल द्वादशीला ‘गोविंद-द्वादशी’ व संबंधित विधी सांगितले आहेत. आश्वयुजात ‘विशोक-द्वादशी’ आणि भाद्रपदात ‘गोवत्स-द्वादशी’—गाय-वासराची पूजा करून प्रायश्चित्त व पुण्यवृद्धीचा विशेष आहे. ‘तिल-द्वादशी’चे नेमके काललक्षण—कृष्णपक्ष द्वादशी, मध्यान्हानंतर, श्रवण नक्षत्रयुक्त—दिले असून तिलस्नान, तिलहोम, तिलनैवेद्य, तिळतेलाचा दीप, तिलोदक व तिलदान अशी तिळप्रधान साधने सांगितली आहेत; शेवटी “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” मंत्राने वासुदेवपूजा. पुढे षट्-तिल द्वादशी (स्वर्गफल), नामद्वादशी (केशव-नामक्रमाने वर्षभर पूजा), सुमती व अनंत द्वादशी, तसेच कृष्णजय-नमस्कारयुक्त सुगती द्वादशीचा उल्लेख आहे. अखेरीस पौष शुक्ल द्वादशीला सम्प्राप्ति-संबंधी व्रताचा काळ सांगून, मोक्षाभिमुख धर्माला विधिनिष्ठ ‘कर्मविज्ञान’ म्हणून प्रतिपादित केले आहे।
Adhyaya 189
Śravaṇa Dvādaśī Vrata (श्रवणद्वादशीव्रतम्)
भगवान् अग्नी वसिष्ठांना भाद्रपद शुक्ल पक्षात श्रवण नक्षत्रयोग असलेल्या द्वादशीस ‘श्रवण द्वादशी व्रत’ सांगतात. उपवास, पवित्र श्रवण व विद्वत्संग यांमुळे हे व्रत अत्यंत फलदायी मानले आहे. द्वादशीला निराहार राहून त्रयोदशीला सामान्य निषेध असला तरी पारण करण्याची आज्ञा आहे. सुवर्ण यंत्रावर ठेवलेल्या जलकलशात विष्णु-वामनाचे आवाहन करून पूजन, शुद्ध जल व पंचामृताने अभिषेक, श्वेत वस्त्र, छत्र, पादुका इत्यादींसह विधिवत पूजा व विष्णूच्या अंगांवर मंत्र-न्यासाचा क्रम वर्णिला आहे. घृतपाक अन्नाचा नैवेद्य, दही-भाताचे कलशदान, रात्र जागरण, पहाटे संगमस्नान व गोविंद (बुधश्रवण) यास पुष्पांजली प्रार्थना केली जाते. शेवटी दक्षिणा व ब्राह्मणभोजन; वामनच अर्पणात व्याप्त होऊन ते स्वीकारतो व भुक्ती, कीर्ती, संतती, ऐश्वर्य आणि मुक्ती प्रदान करतो।
Adhyaya 190
Chapter 190: Akhaṇḍa-dvādaśī-vrata (The Unbroken Dvādaśī Vow)
भगवान अग्नी वसिष्ठांना अखंड-द्वादशी-व्रत सांगतात—व्रतांची ‘सम्पूर्णता’ करून त्यांत भंग येऊ नये असा हा उपाय आहे. मार्गशीर्ष शुक्ल द्वादशीला विष्णुपूजन करून पंचगव्य-जळाने स्नान करावे व शुद्धिद्रव्य विधिपूर्वक प्राशन करून उपवास करावा. द्वादशीला दान हे मुख्य अंग—जव व तांदूळ भरलेले पात्र ब्राह्मणास द्यावे. व्रती विष्णूस प्रार्थना करतो की सात जन्मांत साचलेल्या व्रतांच्या अपूर्णता-दोषांना तू पूर्ण कर; पुरुषोत्तमात विश्व अखंड स्थित आहे या तत्त्वावर ही विनंती आधारलेली आहे. पुढे मासिक नियम व चातुर्मास्याचे विधान, तसेच महिन्यानुसार शक्तु (भाजलेल्या ज्वारी/जवाचे पीठ) इत्यादी दान सांगितले आहे. श्रावणापासून कार्त्तिकांत पारणापर्यंत योग्य काळ पाळण्याचा आग्रह असून त्रुटी सात जन्मांपर्यंत परिणाम देऊ शकते; योग्य अनुष्ठानाने आयुष्य, आरोग्य, संपत्ती, राज्य व भोग प्राप्त होतात।
Adhyaya 191
Trayodaśī-vratāni — Anaṅga-Trayodaśī and Kāma-Trayodaśī (Chapter 191)
भगवान अग्नी त्रयोदशीच्या व्रतांचे शिस्तबद्ध निरूपण करतात. प्रथम अनंग-त्रयोदशी सांगितली आहे, ज्यात अनंग (कामदेव) व हर (शिव) यांची संयुक्त पूजा होते. मार्गशीर्षापासून महिन्यानुसार देवतावाहन, ठराविक संयमी आहार/उपवास, आणि रात्री तूप, तीळ व तांदूळ यांसह होम करण्याची विधी दिली आहे. शेवटी दानविधी स्पष्ट—वस्त्र, गाय, शय्या, छत्र, घडे, पादुका, आसन व पात्र इत्यादी—यांद्वारे व्रत दानाने पूर्ण होते. पुढे चैत्रात रतीसह कामस्मरण, शुभ रंगांनी अशोकवृक्षाचे चित्रण, आणि पंधरा दिवसांची पूजा करून इच्छापूर्तीचा उपाय सांगितला आहे. काळनियम, इंद्रियनिग्रह, प्रतीकात्मक कर्मकांड व दान यांचे एकत्रित साधन म्हणून हा अध्याय समृद्धी, मंगलता व उच्च पुण्य देतो असे दर्शवतो.
Adhyaya 192
Chapter 192: चतुर्दशीव्रतानि (Vows of the Fourteenth Lunar Day)
अग्नी चतुर्दशी-व्रतांचे उपदेश देतात व चतुर्दशीचे व्रत भुक्ति-मुक्ति देणारे आहे असे सांगतात; विशेषतः कार्तिकात उपवास करून शिवपूजा केल्यास फलप्राप्ती होते. पुढे प्रकार सांगितले आहेत—(१) शिव-चतुर्दशी: विशिष्ट तिथी-योगांमध्ये केल्यास आयुष्य, धन व भोग देते; (२) फल-चतुर्दशी (द्वादशी/चतुर्दशी): फलाहार, मद्यत्याग आणि दानात फळे देणे; (३) उभय-चतुर्दशी: शुक्ल व कृष्ण दोन्ही पक्षांत चतुर्दशी (तसेच अष्टमी)ला शंभूची उपवास-पूजा, स्वर्गप्राप्ती. तसेच कृष्ण अष्टमी व कृष्ण चतुर्दशीला नक्त-व्रत (रात्री भोजन) केल्यास लौकिक सुख व शुभ परलोकगती मिळते. विधीभागात कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीला स्नान, ध्वजाकार दंडांसह इंद्रपूजा, आणि शुक्ल चतुर्दशीला अनंत-व्रत—दर्भविन्यास व जलकलशासह हरि ‘अनंत’ची पूजा, तांदळाच्या पिठाचा पूप अर्पून अर्धा ब्राह्मणाला देणे, नदीसंगमावर हरिकथा वाचन, व अभिमंत्रित दोरा हात/गळ्यात बांधणे—समृद्धी व सुखासाठी।
Adhyaya 193
Śivarātri-vrata (The Observance of Śivarātri)
या अध्यायात अग्नि वसिष्ठांना शिवरात्रि-व्रताचे विधान सांगतात; हे व्रत भुक्ती व मोक्ष दोन्ही देणारे आहे. माघ व फाल्गुन यांच्या मधील कृष्ण-चतुर्दशीला याचे निश्चित आचरण करावे. चतुर्दशीला उपवास आणि रात्रभर जागरण हे मुख्य उपासना-कर्म आहे. व्रती शंभूला भोग व मुक्तीचा दाता म्हणून आवाहन करून, शिवाला ‘नरक-सागर’ पार नेणारी नौका मानून स्तुती करतो; संतती, राज्य, सौभाग्य, आरोग्य, विद्या, धर्म, धन आणि अखेरीस स्वर्ग व मोक्ष यांची याचना करतो. शेवटी शिकारी किंवा पापी सुंदरसेनसारखे लोकही या व्रताने पुण्य मिळवून उन्नत होतात, असे व्रताची सुलभता व परिवर्तनशक्ती सांगितली आहे.
Adhyaya 194
Aśoka-Pūrṇimā and Related Vows (अशोकपूर्णिमादिव्रत)
व्रतखण्डातील कालानुशासन पुढे नेत अग्नि ऋषी वसिष्ठांना अनेक व्रतांचे विधान सांगतात. आधी शिवरात्रि-व्रत भुक्ति–मुक्तिदायक आहे असे सांगून, फाल्गुन शुक्ल पक्षातील अशोकपूर्णिमेला भूधर व भुव यांची पूजा करावी; वर्षभर व्रत पाळल्यास भोग व मोक्ष मिळतो. पुढे कार्तिकात वृषोत्सर्ग (बैलाचा उत्सर्ग/दान) व नक्तभोजन (रात्री एकदाच भोजन) यांसह परम वृष-व्रत वर्णिले असून त्याने शिवलोकप्राप्ती होते. पितृ-अमावास्येला पितरांना अक्षय दान, वर्षभर संयम व पितृपूजा केल्याने पाप नष्ट होऊन स्वर्ग मिळतो. शेवटी ज्येष्ठ अमावास्येचे सावित्री-व्रत—स्त्रिया तीन रात्री उपवास करून वटमुळाशी महापतिव्रता देवीची सप्तधान्ये व अलंकारांनी पूजा, रात्रजागरण गीत-नृत्य, ब्राह्मणाला नैवेद्य, ब्राह्मणभोजन व विसर्जन करून सौभाग्य व शुभ समृद्धीची याचना करतात।
Adhyaya 195
Chapter 195 — तिथिव्रतानि (Tithi-vratāni) — Vows according to lunar days (closing colophon)
हा विभाग मुख्यतः संक्रमण-सूचक आहे; व्रतखण्डातील तिथी-व्रतांवरील पूर्वीची उपदेश-परंपरा येथे समाप्त होते. उपसंहार (कोलोफन) चंद्रतिथींना धर्मानुष्ठानाचे काल-निर्देशक मानून उभारलेल्या कॅलेंडर-शिस्तीची पूर्णता दर्शवितो. तिथीचक्र इथे संपवून साधकाला चंद्रगणनेतून सौर/वारगणनेकडे नेण्याची तयारी केली जाते, ज्यामुळे अग्निपुराणाची भुक्ती (सुसंवादी लौकिक जीवन) व मुक्ती (आध्यात्मिक ध्येय) समर्थ करणारी विधी-तंत्रपद्धती अखंड राहते।
Adhyaya 196
Chapter 196 — Nakṣatra-vratāni (Observances of the Lunar Mansions)
अग्निदेव वसिष्ठांना नक्षत्र-व्रतांची पद्धती सांगतात—चैत्र महिन्यात नक्षत्र-पुरुषाचे आवाहन करून आरंभ. हरि (विष्णू)ची पूजा नक्षत्रांना विराट्-देहाच्या अवयवांवर क्रमाने न्यास करून होते—पाय, पोटऱ्या, गुडघे, मांड्या, गुप्तांग, कटी, पार्श्व, उदर, स्तन, पाठ, बाहू, बोटे, नखे, कंठ, कान, मुख, दात, नाक, डोळे व ललाट—अशा रीतीने कालाचे देहात्मक अनुष्ठान-क्रमात रूपांतर. चित्रा/आर्द्रा व वर्षाअखेरीस विशेष पूजा; गूळभरलेल्या कलशात सुवर्ण हरि-प्रतिष्ठा, दक्षिणेची द्रव्ये पाठभेदानुसार बदलतात. पुढे कार्तिक-कृत्तिका-केंद्रित शाम्भवायनीय व्रत—केशव-नामांनी किंवा अच्युत-मंत्राने, महिन्यानुसार नैवेद्य, पंचगव्य-शुद्धी, आणि विसर्जनानंतर नैवेद्य व निर्माल्य यांचा तात्त्विक भेद. शेवटी पापनाश, पुण्यवृद्धी, अक्षय समृद्धी व वंशपरंपरेची प्रार्थना; सात वर्षे पाळल्यास भुक्ति-मुक्ति. नंतर अनंत-व्रत (मार्गशीर्ष/मृगशीर्ष)—रात्रीचे भोजन, तेलत्याग, चार महिन्यांचा होम-क्रम, अनंत पुण्य व मंधात्याच्या जन्माचा दृष्टांत।
Adhyaya 197
Chapter 197 — दिवसव्रतानि (Day-based Vows): Dhenu-vrata, Payo-vrata, Trirātra-vrata, Kārttika-vrata, and Kṛcchra Observances
अग्नी दिवसा-आधारित व्रतांचे नवे प्रकरण सुरू करतात. प्रथम धेनु-व्रत—गो-संबंधित दानविधी व दान-यज्ञाची चौकट—सांगितली आहे. पुढे पयो-व्रत हे मोजके तप म्हणून: एक दिवस केल्यास ‘परम समृद्धी’, आणि दीर्घ अनुष्ठानासोबत मौल्यवान प्रतीकात्मक दाने (सुवर्ण कल्पवृक्ष, पला-मानाने मोजलेली ‘सुवर्ण पृथ्वी’ इ.) दिली आहेत. त्यानंतर त्रिरात्र-व्रत—पक्षातून किंवा मासातून पुनरावृत्ती, एकभक्त आहार-नियम, आणि जनार्दन/विष्णूभक्तीवर एकाग्रता—धनलाभापासून हरिधाम-प्राप्तीपर्यंत, तसेच वंशोद्धारापर्यंत फलदायी म्हटले आहे. मार्गशीर्ष शुक्लपक्ष, अष्टमी/द्वादशी अशी कालचिन्हे, “ॐ नमो वासुदेवाय” जप, ब्राह्मणभोजन, वस्त्र-शय्या-आसन-छत्र-यज्ञोपवीत-पात्र इ. दाने, आणि विधीतील त्रुटीसाठी क्षमायाचना दिली आहे. पुढे कार्त्तिक-व्रत ‘भुक्ति-मुक्ति-प्रद’ म्हणून स्पष्ट केले आहे. शेवटी माहेन्द्र, भास्कर, शान्तपन इ. कৃच्छ्र तप—दूध/दही/उपवासाच्या क्रमाने व तिथी-वाराच्या नियमांनी—धर्माची परिणामाभिमुख तप-विद्या म्हणून मांडली आहेत.
Adhyaya 198
Monthly Vows (Māsa-vratāni) and Cāturmāsya Disciplines; Introduction of Kaumudī-vrata
या अध्यायात भगवान अग्नी मास-व्रतांना भुक्ती व मुक्ती देणारा शिस्तबद्ध साधनमार्ग सांगतात. प्रारंभी चातुर्मास्याचे नियम—विशेषतः पवित्र चार महिन्यांत तेल-अभ्यंगाचा त्याग—आणि पुढे महिन्यानुसार त्याग व दान (उदा. वैशाखात गोदान; माघ किंवा चैत्रात गूळ-गाय दान) वर्णिले आहे. नक्तभोजन, एकभक्त, फलव्रत, आडदिवशी उपवास, मौन, चांद्रायण व प्राजापत्य इत्यादी आहार-आचरण तपांमुळे स्वर्ग, विष्णुलोक आणि अखेरीस मोक्षाभिमुख पुण्य अशी क्रमिक फलश्रुती सांगितली आहे. संकल्प व काल-निश्चितीने व्रत पूर्ण होते—चातुर्मास्याची तयारी, सूर्य कर्क राशीत प्रवेशताना हरिपूजन, आणि मध्ये मृत्यू आला तरी व्रत पूर्ण मानावे अशी प्रार्थना। शेवटी आश्विनातील कौमुदी-व्रत: द्वादशीला विष्णुपूजा पुष्प, दीप, तूप व तीळतेल अर्पण करून ‘ॐ नमो वासुदेवाय’ मंत्रजप; चारही पुरुषार्थ प्राप्त होतात।
Adhyaya 199
Adhyāya 199 — Nāna-vratāni (Various Vows): Ṛtu-vrata, Saṅkrānti-vrata, Viṣṇu/Devī/Umā Observances
अग्नि व्रतखण्डात भुक्ती व मुक्ती—दोन्ही फल देणारी नानाव्रते सांगतात. प्रथम चार ऋतूंतील ऋतुव्रते—समिधा-अर्पणासह होम, संध्याकाळी मौन, आणि शेवटी घृतधेनू व घृतकुंभ दान—अशी रचना दिली आहे. पुढे सारस्वत साधनेत पंचामृतस्नान व वर्षाअखेरीस गोदान; चैत्रातील विष्णु-एकादशीचे नक्ताशी व्रत, विष्णुलोकप्राप्ती फल; तसेच श्री/देवी-व्रतात पायसाहार, जोडी गायींचे दान आणि पितृ-देवांना अर्पण केल्यावरच भोजन करण्याचा नियम सांगितला आहे. नंतर संक्रांती-व्रतात रात्रिजागरण स्वर्गदायक मानले असून अमावस्या-संक्रांती, उत्तरायण व विषुवकाळी विशेष तीव्रता; प्रस्थ-परिमित तुपाने स्नान व ३२ पल परिमाण द्रव्यांनी पापनाश असा विधी आहे. शेवटी स्त्रियांसाठी तृतीया व अष्टमीला उमा–महेश्वर व्रत, सौभाग्य व अवियोगासाठी, आणि सूर्यभक्तीने लिंगानुसार पुनर्जन्माची फलश्रुती सांगितली आहे.
Adhyaya 200
Dīpadāna-vrata (The Vow of Offering Lamps)
भगवान अग्नी दीपदान-व्रत भुक्ती व मुक्ती देणारे सांगतात. देवालयात किंवा ब्राह्मणाच्या घरी वर्षभर दीप लावल्यास सर्वसमृद्धी मिळते; विशेषतः चातुर्मास्य व कार्तिकात याचे पुण्य सर्वोच्च असून विष्णुलोकप्राप्ती व स्वर्गीय भोग देणारे आहे. पुढे ललितेच्या कथेत विष्णुमंदिरातील दीपाशी संबंधित एक अनाहूत कृतीही महाफळदायी ठरून तिला राजकुळात पुनर्जन्म व दाम्पत्यसमृद्धी मिळाली. दीपचोरीची तीव्र निंदा—मूक/जड जन्म व अंधकार-नरकात पतन. इंद्रियभोग, दुष्काम व परस्त्रीगमन टाळून हरिनामजप व साधे अर्पण, विशेषतः दीपदान, करण्याचा उपदेश आहे. शेवटी दीपदान सर्व व्रतांचे फल वाढवते आणि हे श्रवण-अनुष्ठान केल्यास ऊर्ध्वगती होते असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 201
Worship of the Nine Vyūhas (Nava-vyūha-arcana)
या अध्यायात पूर्वीच्या दीपदान-व्रताची समाप्ती सांगून तत्क्षणी हरिप्रणीत नवव्यूह-आराधनेची तांत्रिक विधी सुरू होते. अग्नि कमळ-मंडलाची रचना शिकवतात—मध्यभागी वासुदेव, दिशांना संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध व नारायण; प्रत्येकासाठी विशिष्ट बीजाक्षरे, तत्त्व/कर्मस्थान आणि जल-स्थापन इत्यादी निर्देश आहेत. पुढे सद्ब्रह्मा, विष्णु, नृसिंह, भूर-वराह आदी रूपांचे मंत्र-बीज-विन्यास, द्वारस्थानी व पश्चिम दिशेत सहाय्यक न्यास, गरुड व गदा-मंत्रांचे विशेष प्रयोग येतात. नंतर बाह्य मंडलातून अंतर्मुख साधना—दशांग-क्रम पूजा, दिक्पालांसाठी घट-स्थापन, तोरण-वितान कल्पना आणि चंद्रामृत ध्यान. शेवटी बारा बीजांनी न्यास करून ‘दैवी देह’ निर्माण, पुष्पक्षेपाने शिष्य-ओळख, शुद्धीसाठी होमसंख्या व दीक्षा-दक्षिणा सांगितली आहे—दीक्षेला या कर्मविज्ञानाची सामाजिक व आध्यात्मिक मुद्रा मानले आहे।
Adhyaya 202
Puṣpādhyāya-kathana (Account of Flowers in Worship)
व्रतखण्डातील पूजाविधीच्या मार्गदर्शनात या अध्यायात भगवान अग्नी वसिष्ठांना सांगतात की पुष्प, सुगंधी द्रव्ये, चंदन इत्यादी अर्पण हे शिस्तबद्ध भक्तीचे माध्यम असून हरि (विष्णु) प्रसन्न होतो आणि पापहानी, भुक्ती, मुक्ती व विष्णुलोकप्राप्ती अशी क्रमवार फळे देतो. प्रथम ‘देवयोग्य’ पुष्प-पत्रांची यादी व अनेक उपहारांचे विशिष्ट फल सांगितले आहे; नंतर मर्यादा—कोमेजलेले, तुटलेले, दोषयुक्त किंवा अमंगल द्रव्यांनी पूजा करू नये। संप्रदायभेदाने काही फुले विष्णूस योग्य, शिवासाठी वेगळी, तसेच काही शिवपूजेत निषिद्ध अशी भेदरेषा दिली आहे. शेवटी सर्वोच्च ‘पुष्प’ म्हणून आंतरिक सद्गुण—अहिंसा, इंद्रियजय, क्षमा, दया, शम, तप, ध्यान, सत्य (काही पाठांत श्रद्धाही)—प्रतिष्ठित करून बाह्य विधीची पूर्णता अंतःकरणशुद्धीत आहे असे दर्शविले आहे. उपसंहारात आसन, मूर्तिपंचांग, अष्टपुष्पिका आणि देव-नामक्रम (विष्णूस वासुदेव-आदि, शिवास ईशान-आदि) यांत अर्पणांची रचना सांगितली आहे।
Adhyaya 203
Chapter 203 — नरकस्वरूपम् (Naraka-svarūpa: The Nature of Hell)
भगवान अग्नी वसिष्ठांना मृत्यूवेळी व मृत्यूनंतर कर्मकारणभाव कसा उलगडतो ते सांगतात. पुष्पादी अर्पण करून विष्णूची भक्तिपूर्वक पूजा केल्यास नरकपतन टळते; आणि जल, अग्नी, विष, शस्त्र, उपासमार, रोग किंवा पडणे अशा निकट कारणांमुळे देहधाऱ्याचा मृत्यू होतो. त्यानंतर जीव कर्मानुसार दुसरे शरीर धारण करतो—पापासाठी यातना, धर्मासाठी सुख. यमाचे भयानक दूत पाप्यांना दक्षिणद्वाराने ‘कुमार्गा’ने नेतात, तर धर्मात्मे अन्य मार्गांनी जातात. अध्यायात विविध नरकांची व दंडांची यादी देऊन हिंसा, चोरी, लैंगिक दुराचार, यज्ञ/विधीभ्रंश, कर्तव्यदुर्लक्ष इत्यादी पापांनुसार ठराविक यातना वर्णिल्या आहेत. शेवटी उपाय म्हणून व्रतपालन—विशेषतः मासोपवास, एकादशी-व्रत व भीष्म-पंचक—नरकगतीपासून रक्षण करणारे धर्मरक्षक साधन आहे असे सांगितले आहे।
Adhyaya 204
Chapter 204 — मासोपवासव्रतम् (The Vow of Month-long Fasting)
भगवान अग्नी वसिष्ठांना मासोपवास-व्रत हे सर्वांत श्रेष्ठ व्रत म्हणून सांगतात। वैष्णव यज्ञानंतर गुरूंच्या अनुमतीने हे करावे; कृच्छ्र इत्यादी तपांनी क्षमता तपासून वानप्रस्थ, संन्यासी आणि स्त्रिया (विशेषतः विधवा) यांनाही अधिकार दिला आहे. आश्विन शुक्लपक्षात एकादशीचा उपवास करून आरंभ होऊन विष्णूच्या उत्थानापर्यंत तीस दिवस विष्णुपूजारूपाने व्रत चालते। व्रती त्रिकाळ त्रिस्नानपूर्वक विष्णुपूजा, अर्पण/नैवेद्य, जप व ध्यान करतो; वाणीसंयम, आसक्तित्याग आणि स्पर्श-आचरणनियम पाळतो। द्वादशीला पूजा, ब्राह्मणभोजन, दक्षिणा व योग्य पारणा करून समाप्ती; तेराच्या संचात दानविधी सांगितले आहेत। फल—शुद्धी, कुलोन्नती व विष्णुलोकप्राप्ती; मूर्च्छा आल्यास दूध-तूप ब्राह्मणमान्य हवि म्हणून अनुमत आहे।
Adhyaya 205
Bhīṣma-pañcaka-vrata (The Bhishma Five-Day Vow)
भगवान अग्नी कार्तिक शुक्ल एकादशीपासून सुरू होणारे भीष्म-पंचक हे परम वैष्णव व्रत सांगतात. पाच दिवसांचा नियम—त्रिकाळ स्नान, देव व पितरांचे तर्पण, मौन/संयम—आणि शेवटी हरिची पूर्ण पूजा. देवतेचा पंचगव्य व पंचामृत अभिषेक, चंदनलेपन, तुपासह गुग्गुळ धूप, दिवस-रात्र दीपदान, उत्तम नैवेद्य आणि “ॐ नमो वासुदेवाय” १०८ जप हे मुख्य आहे. होमात यव, व्रीही, तीळ यांच्या आहुती, अक्षर-जप व षडाक्षर मंत्रासह “स्वाहा”चा विधी दिला आहे. फुल-पानांनी अंगपूजा, भूमिशयन व पंचगव्यसहित नियत आहार अशी तपश्चर्या सांगितली आहे. शेवटी भीष्माच्या हरिप्राप्तीचा संदर्भ देऊन व्रतीला भुक्ती व मुक्तीचे फळ प्रतिपादिले आहे.
Adhyaya 206
Agastyārghyadāna-kathana (On the Giving of the Agastya Honor-Offering)
या अध्यायात भगवान अग्नी अगस्त्यांना विष्णुरूप मानून अगस्त्य-केंद्रित व्रतपूजेची विधी सांगतात, ज्यातून हरिप्राप्तीचा संबंध जोडला आहे. तीन दिवस सूर्योदयापूर्वी उपवास, पूजन व अगस्त्याला अर्घ्य द्यावे. प्रदोषकाळी काशफुलांची प्रतिमा जलकुंभ/घटात स्थापून रात्रजागरण करावे. नंतर सकाळी जलाशयाजवळ अर्घ्य देऊन समुद्र शोषणे व आतापी–वातापी संहार इत्यादी पराक्रमांचे स्तवन करून वर व शुभ परलोकाची प्रार्थना करावी. चंदन, माळा, धूप, वस्त्र, धान्य/तांदूळ, फळे, सुवर्ण इ. द्रव्ये, ब्राह्मणाला घटदान, भोजन व दक्षिणा (गाय, वस्त्र, सुवर्ण) यांचे विधान आहे. मंत्रपाठभेद दिले आहेत; स्त्रिया व शूद्रांसाठी वेदमंत्रांशिवाय विधी सांगितली आहे. सात वर्षे अर्घ्यव्रत केल्यास सर्वसमृद्धी, अपुत्राला पुत्रलाभ व कन्येला राजपती लाभ असे फळ कथिले आहे।
Adhyaya 207
Chapter 207: कौमुदव्रतं (Kaumuda-vrata)
व्रतखंडातील क्रमवार वर्णनात भगवान अग्नी कौमुद-व्रत सांगतात—आश्विन शुक्लपक्षात एक महिना चालणारे वैष्णव व्रत. साधक भुक्ती व मुक्ती यांसाठी संकल्प करून एकवेळ भोजन, एकादशी उपवास, हरिनाम-जप आणि द्वादशीला विष्णुकेंद्रित पूजाक्रम करतो. इंद्रियशुद्धीसाठी चंदन, अगरू, केशर लेपन व कमळ-नीलकमळ पुष्पार्पण केले जाते. वाणीसंयम राखून तेलाचा दीप अखंड ठेवावा आणि पायस, आपूप, मोदक इत्यादींचा दिवस-रात्र नैवेद्य द्यावा. "ॐ नमो वासुदेवाय" मंत्राने नमस्कार करून क्षमा मागावी; देव जागृत झाला असे मानेपर्यंत ब्राह्मणभोजन करून व्रत पूर्ण होते, आणि मासभर तपाने फल वाढते।
Adhyaya 208
A Compendium of Vows and Gifts (Vrata-Dāna-Ādi-Samuccaya)
भगवान अग्नी व्रत व दान यांचा संक्षिप्त पण शिस्तबद्ध आराखडा सांगतात. तिथी, वार, नक्षत्र, संक्रांती, योग तसेच ग्रहण व मन्वादी दिवसांसारख्या विशेष प्रसंगांनुसार आचारांचे वर्गीकरण केले आहे. ‘काळ’ आणि ‘द्रव्य’ यांचे अधिष्ठाता विष्णू आहेत, आणि सूर्य, ईश, ब्रह्मा, लक्ष्मी इत्यादी हे विष्णूच्या विभूती आहेत—अशी तात्त्विक एकसूत्रता प्रस्थापित करून विविध विधी सुसंगत ठरवले आहेत. पूजाक्रम—आसन, पाद्य, अर्घ्य, मधुपर्क, आचमन, स्नान, वस्त्र, गंध, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य—दिला आहे; तसेच दानवाक्यात ग्राही ब्राह्मण व गोत्रनाव घेऊन प्रमाणित दानविधी सांगितला आहे. दात्याचे संकल्प—पापनिवारण, आरोग्य, वंशवृद्धी, विजय, धनसमृद्धी आणि अखेरीस संसारमुक्ती—उल्लेखिले आहेत. नियमित पाठ/श्रवणाने भुक्ती-मुक्तीचे फल सांगून वासुदेवपूजेत मिश्र पद्धती न करता एकाच नियमाचे पालन करण्याचा इशारा दिला आहे.