Adhyaya 72
Chapter 72 — स्नानविशेषादिकथनम् (Special Rules of Bathing, Mantra-Purification, and Sandhyā)
या अध्यायात वास्तु-प्रतिष्ठा व ईशान-कल्पाच्या प्रवाहात उपासना व प्रतिष्ठेसाठी आवश्यक अशी शुद्धी ही मूलाधार मानून तिचे विधिनियम सांगितले आहेत. भगवान स्कंदाला नित्य-नैमित्तिक स्नान—मृदा/माती ग्रहण व अस्त्र-मंत्राने तिचे शोधन, कुश-विभागांनी देहप्रक्षालन, प्राणायाम व निमज्जन, हृद्यास्त्र-स्मरण, स्नानोत्तर शुद्धी, त्यानंतर अस्त्र-संध्या व विधिस्नान—अशी क्रमवार प्रक्रिया शिकवतात. पुढे मुद्रा-नियंत्रित क्रिया (अंकुश, संहार), दिशांकडे मंत्र-प्रक्षेप, शिवकेंद्रित शीतल-मंगल जप शिरापासून पायापर्यंत लावणे आणि इंद्रिय-छिद्रांचे सम्मुखीकरण वर्णिले आहे. आग्नेय, माहेंद्र, मंत्र-स्नान, मानस-स्नान अशी विशेष स्नाने व झोप, भोजन, स्पर्श इत्यादींनंतरची शुद्धीही सांगितली आहे. नंतर संध्या-विधी—आचमन, प्राणायाम, मानसिक जप, प्रातः/मध्याह्न/सायं देवता-ध्यान, जाणकारांसाठी चौथी ‘साक्षी’ संध्या व गूढ अंतःसंध्या। शेवटी हस्त-तीर्थ, मार्जन, अघमर्षण, अर्घ्य, गायत्री-जप आणि देव-ऋषि-पितृ-दिक्पाल-रक्षक यांना क्रमबद्ध तर्पण—यामुळे प्रतिष्ठा व ईशानोपासनेच्या यशासाठी शुद्धीचे द्वार दृढ होते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये विनायकपूजाकथनं नाम एकसप्ततितमो ऽध्यायः अथ द्विसप्ततितमो ऽध्यायः स्नानविशेषादिकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्यामि स्कन्द नित्याद्यं स्नानं पूजां प्रतिष्ठया खात्वासिना समुद्धृत्य मृदमष्टाङ्गुलां ततः
अशा प्रकारे आदिमहापुराण आग्नेयपुराणातील “विनायकपूजाकथन” नावाचा एकाहत्तरावा अध्याय संपला. आता “स्नानविशेषादिकथन” नावाचा बहात्तरावा अध्याय सुरू होतो. ईश्वर म्हणाले—हे स्कंदा, मी नित्यादी स्नानविधी, पूजा व प्रतिष्ठाक्रम सांगतो; मग कुदळीने खोदून शुद्ध माती उचलून आठ बोटे एवढी मृदा घ्यावी।
Verse 2
सर्वात्मना समुद्धृत्य पुनस्तेनैव पूरयेत् शिरसा पयसस्तीरे निधायास्त्रेण शोधयेत्
ते सर्वथा उचलून काढून पुन्हा त्याच मातीने (खड्डा) भरावा. पाण्याच्या तीरावर मस्तक नमवून ठेवून अस्त्र-मंत्राने शुद्ध करावे।
Verse 3
तृणानि शिखयोद्धृत्य वर्मणा विभजेत्त्रिधा एकया नाभिपादान्तं प्रक्षाल्य पुनरन्यया
तृणांची शिखा धरून उपटून, वर्म (आवरण/पट्टी) ने तीन भाग करावेत. एका भागाने नाभीपासून पायांच्या टोकापर्यंत धुवावे, मग दुसऱ्या भागाने पुन्हा (धुवावे)।
Verse 4
अस्त्राभिलब्धयालभ्य दीप्तया सर्वविग्रहं निरुद्धाक्षाणि पाणिभ्यां प्राणान् संयम्य वारिणि
अस्त्र-मंत्रसिद्धीने प्राप्त झालेल्या दीप्त शक्तीने सर्व देह स्पर्श करून, दोन्ही हातांनी डोळे बंद करावेत; प्राण संयमून पाण्यात (अवगाहन करावे)।
Verse 5
निमज्यासीत हृद्यस्त्रं स्मरन् कालानलप्रभं विघ्नराजक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः निजास्त्रेण विशोधयेदिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मलस्नानं विशोधयेत्थं समुत्थाय जलान्तरात्
पाण्यात निमज्जून कालानलासारख्या तेजस्वी हृद्यास्त्राचे स्मरण करीत तेथेच स्थिर राहावे; (काही पाठांत ‘विघ्नराजक’ असा उच्चारही आहे)। नंतर पाण्यातून वर येऊन, मलनिवारणासाठी केलेले स्नान स्वतःच्या अस्त्रमंत्राने शुद्ध करावे।
Verse 6
अस्त्रसन्ध्यामुपास्याथ विधिस्नानं समाचरेत् सारस्वतादितीर्थानां एकमङ्कुशमुद्रया
अस्त्र-संध्येची उपासना करून मग विधिस्नान करावे; आणि एकाच अङ्कुश-मुद्रेने सारस्वत इत्यादी तीर्थांचे फळ प्राप्त करावे।
Verse 7
हृदाकृष्य तथा स्नाप्य पुनः संहारमुद्रया शेषं मृद्भागमादाय प्रविश्य नाभिवारिणि
ते हृदयात आकृष्ट करून तसेच स्नान घडवून, पुन्हा संहार-मुद्रेने; उरलेला मातीचा भाग घेऊन नाभीप्रदेशातील पाण्यात प्रविष्ट करून ठेवावा।
Verse 8
वामपाणितले कुर्याद्भागत्रयमुदङ्मुखः अङ्गैर् दक्षिणमेकाद्यं पूर्वमस्त्रेण सप्तधा
उत्तराभिमुख होऊन डाव्या हाताच्या तळहातावर तीन भाग करावेत. मग उजव्या बाजूस पहिल्या अङ्गापासून आरंभ करून न्यास करावा; आणि पूर्व (समोरच्या) भागात अस्त्रमंत्राचा सातवार विन्यास करावा।
Verse 9
शिवेन दशधा सौम्यं जपेद्भागत्रयं क्रमात् सर्वदिक्षु क्षिपेत् पूर्वं हूं फडन्तशरात्मना
शिवमंत्राने अभिमंत्रित करून सौम्य मंत्राचा दहा वेळा जप करावा, नंतर त्याचे तीन भाग क्रमाने विन्यस्त करावेत. प्रथम ‘हूं’ व ‘फट्’ अंत्य शररूप मंत्राने सर्व दिशांना क्षेप करावा।
Verse 10
कुर्याच्छिवेन सौम्येन शिवतीर्थं भुजक्रमात् सर्वाङ्गमङ्गजप्तेन मूर्धादिचरणावधि
शीतल व सौम्य शिवमंत्राने भुजांच्या क्रमाने शिवतीर्थविधी करावी. नंतर सर्वांगमंगलासाठी मंत्रजप करीत मस्तकापासून पायांपर्यंत न्यास/लेपन करावे.
Verse 11
दक्षिणेन समालभ्य पठन्नङ्गचतुष्टयम् पिधाय खानि सर्वाणि सम्मुखीकरणेन च
उजव्या हाताने स्पर्श करून अङ्गचतुष्टय (चार अंगसूत्र) पठण करावे. तसेच सम्मुखीकरण क्रियेद्वारे सर्व इंद्रियछिद्रे बंद करावीत.
Verse 12
शिवं स्मरन्निमज्जेत हरिं गङ्गेति वा स्मरन् वौषडन्तषडङ्गेन के कुर्यादभिषेचनं
शिवाचे स्मरण करीत पाण्यात निमज्जन करावे; किंवा हरि अथवा ‘गंगा’ असे स्मरण करावे. ‘वौषट्’ अंत असलेल्या षडंग मंत्राने अभिषेचन करावे.
Verse 13
कुम्भमात्रेण रक्षार्थं पूर्वादौ निक्षिपेज्जलं स्नात्वा रजोपचारेण सुगन्धामलकादिभिः
रक्षणासाठी फक्त एका कुम्भातील जलाने पूर्व इत्यादी दिशांना जलनिक्षेप/शिंपडण करावे. स्नानानंतर सुगंधी आवळा इत्यादी रजोपचार (चूर्णोपचार)ांनी पूजा करावी.
Verse 14
स्नात्वा चोत्तीर्य तत्तीर्थं संहारिण्योपसंहरेत् अथातो विधिशुद्धेन संहितामन्त्रितेन च
स्नान करून त्या तीर्थातून बाहेर येऊन संहारिणी (उपसंहारसूत्र)ने उपसंहार करावा. त्यानंतर विधिशुद्ध व संहिता-मंत्रांनी मंत्रित कर्मास प्रवृत्त व्हावे.
Verse 15
निवृत्यादिविशुद्धेन भस्मना स्नानमाचरेत् शिरस्तः पादपर्यन्तं ह्रूं फडन्तशरात्मना
निवृत्ती इत्यादी तत्त्वांनी शुद्ध केलेल्या पवित्र भस्माने स्नान करावे. शिरापासून पायांपर्यंत ‘ह्रूं’ व ‘फट्’युक्त शर-स्वरूप रक्षक मंत्रभावाने लेपन करावे.
Verse 16
तेन कृत्वा मलस्नानं विधिस्नानं समाचरेत् क्रूं फडन्तशरात्मना इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः क्रूं फडन्तशरात्मना इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ईशतत्पुरुषाघोरगुह्यकाजातसञ्चरैः
त्याने मलस्नान करून नंतर विधिस्नान करावे. ‘क्रूं फट्’—शर-आयुध-स्वरूप मंत्राने (असा ‘ख’ व ‘ङ’ चिन्हित हस्तलिखितांत पाठ आहे) तसेच ईश, तत्पुरुष, अघोर, गुह्यक व आजात यांच्याशी संबंधित मंत्र-प्रवाहांनी.
Verse 17
क्रमेणोद्धूनयेन्मूर्ध्नि वक्त्रहृद्गुह्यविग्रहात् सन्ध्यात्रये निशीथे च वर्षापूर्वावसानयोः
क्रमाने मुख, हृदय, गुह्यस्थान व देह येथून (अशुद्धी) झटकून ती मस्तकावर उडवावी. हे त्रिसंध्येला, मध्यरात्री, तसेच वर्षाऋतूच्या आरंभी व शेवटी करावे.
Verse 18
सुप्त्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा कृत्वा चावश्यकादिकम् स्त्रीपुन्नपुंसकं शूद्रं विडालशशमूषिकम्
झोपून, भोजन करून, दूध पिऊन, तसेच मल-मूत्रादी आवश्यक कर्म करून—शुद्धी (आचमन इ.) करावी; तसेच स्त्री, पुरुष, नपुंसक, शूद्र, मांजर, ससा किंवा उंदीर यांचा स्पर्श झाल्यासही.
Verse 19
स्नानमाग्नेयकं स्पृष्ट्वा शुचा वुद्धूलकं चरेत् सूर्यांशुवर्षसम्पर्कैः प्राङ्मुखेनोर्ध्वबाहुना
आग्नेय स्नानाचा स्पर्श/अनुष्ठान करून, शुचिर्भावाने ‘वुद्धूलक’ (धूळ-स्नान) करावे; सूर्यकिरण व वर्षाजल यांच्या स्पर्शाने, पूर्वाभिमुख होऊन व बाहू उंचावून.
Verse 20
माहेन्द्रं स्नानमैशेन कार्यं सप्तपदावधि गोसङ्घमध्यगः कुर्यात् खुरोत्खातकरेणुभिः
माहेन्द्र स्नान ईश-विधीने करावे. गायींच्या कळपाच्या मध्यभागी उभे राहून, त्यांच्या खुरांनी उडविलेल्या धुळीने सात पावले चालत स्नान करावे.
Verse 21
पावनं नवमन्त्रेण स्नानन्तद्वर्मणाथवा सद्योजातादिभिर्मन्त्रैर् अम्भोभिरभिषेचनम्
शुद्धी नव-मंत्रांनी स्नान करून होते, किंवा त्या ‘वर्म’ (रक्षक-कवच) मंत्राने. अथवा ‘सद्योजात’ इत्यादी मंत्रांनी संस्कारित जलाने अभिषेक करावा.
Verse 22
मन्त्रस्नानं भवेदेवं वारुणाग्नेययोरपि मनसा मूलमन्त्रेण प्राणायामपुरःसरम्
याच प्रकारे वरुण व अग्नि-संबंधी कर्मांतही मंत्र-स्नान करावे. प्राणायामपूर्वक, मूलमंत्र मनाने जपत हे करावे.
Verse 23
कुर्वीत मानसं स्नानं सर्वत्र विहितं च यत् वैष्णवादौ च तन्मन्त्रैर् एवं स्नानादि कारयेत्
सर्वत्र विहित असे मानसी स्नान करावे. तसेच वैष्णव इत्यादी कर्मांतही त्यांच्या त्यांच्या मंत्रांनी याच प्रकारे स्नानादी शुद्धी करावी.
Verse 24
सन्ध्याविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रैर् भिन्नैः समं गुह संवीक्ष्य त्रिः पिवेदम्बु ब्रह्मतीर्थेन शङ्करैः
हे गुह! मी भिन्न मंत्रांसह संध्या-विधी सांगतो. जोडलेल्या तळहाताच्या पोकळीत पाहून, ब्रह्मतीर्थाने (अंगठ्याच्या मुळाशी) तीनदा जल आचमन करावे.
Verse 25
स्वधान्तैर् आत्मतत्त्वाद्यैस्ततः खानि स्पृशेद्धृदा शकलीकरणं कृत्वा प्राणायामेन संस्थितः
त्यानंतर ‘स्वधा’ अंत असलेल्या, आत्मतत्त्वादि आरंभ मंत्रांनी दृढ निश्चयाने देहातील द्वारे/रंध्रे स्पर्शावीत. शकलीकरण विधी करून प्राणायामात स्थिर व्हावे.
Verse 26
त्रिः समावर्तयेन् मन्त्री मनसा शिवसंहितां आचम्य न्यस्य सन्ध्याञ्च ब्राह्मीं प्रातः स्मरेन्नरः
मंत्रसाधकाने मनाने शिवमंत्रसंहिता तीनदा आवर्तावी. नंतर आचमन करून न्यास करावा आणि प्रातःकाळी ब्राह्मी संध्या स्मरावी.
Verse 27
हंसपद्मासनां रक्तां चतुर्वक्त्रां चतुर्भुजां गुह्यकाजातसंरवैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्खरोत्खातरेणुभिरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्मरेत्तत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रस्कन्दमालिनीं दक्षे वामे दण्डकमण्डलुं
हंस व पद्मासनावर विराजमान, रक्तवर्णा, चतुर्मुखी, चतुर्भुजा, वक्षस्थळी लोंबणारी माळ धारण करणाऱ्या देवीचे ध्यान करावे. उजव्या हातात जपमाळ, डाव्या हातात दंड व कमंडलू धारण केलेले आहेत.
Verse 28
तार्क्ष्यपद्मासनां ध्यायेन्मध्याह्ने वैष्णवीं सितां शङ्खचक्रधरां वामे दक्षिणे सगदाभयं
मध्याह्नी श्वेतवर्णा वैष्णवीचे ध्यान करावे, जी तार्क्ष्य (गरुड) व पद्मासनावर विराजमान आहे. डाव्या हातांत शंख-चक्र, उजव्या हातांत गदा व अभयमुद्रा धारण करते.
Verse 29
रौद्रीं ध्यायेद् वृषाब्जस्थां त्रिनेत्रां शशिभूषितां त्रिशूलाक्षधरां दक्षे वामे साभयशक्तिकां
रौद्रीचे ध्यान करावे—जी वृषभ व पद्मासनावर स्थित, त्रिनेत्री व चंद्रभूषिता आहे. उजव्या हातांत त्रिशूल व परशु धारण करते, डाव्या हातांत शक्ती (भाला) घेऊन अभय प्रदान करते.
Verse 30
साक्षिणीं कर्मणां सन्ध्यां आत्मानंतत्प्रभानुगं चतुर्थी ज्ञानिनः सन्ध्या निशीथादौ विभाव्यते
कर्मांची साक्षिणी अशी जी संध्या—म्हणजे त्या प्रभेचा अनुगामी आत्मा—ती ज्ञान्यांची चौथी संध्या; निशीथाच्या आरंभी तिचे चिंतन करावे।
Verse 31
हृद्बिन्दुब्रह्मरन्ध्रेषु अरूपा तु परे स्थिता शिवबोधपरा या तु सा सन्ध्या मरमोच्यते
जी साधना अरूप आहे, हृदय, बिंदू व ब्रह्मरंध्र येथे परम तत्त्वात स्थित आहे, आणि शिवबोधपर आहे—तीच रहस्य-संध्या म्हणतात।
Verse 32
पैत्र्यं मूले प्रदेशिन्याः कनिष्ठायाः प्रजापतेः ब्राह्म्यमङ्गुष्ठमूलस्थं तीर्थं दैवं कराग्रतः
तर्जनीच्या मुळाशी पैत्र्य तीर्थ, कनिष्ठेच्या मुळाशी प्रजापती तीर्थ. अंगठ्याच्या मुळाशी ब्राह्म्य तीर्थ, आणि हाताच्या अग्रभागी म्हणजे बोटांच्या टोकांवर दैव तीर्थ आहे।
Verse 33
सव्यपाणितले वह्नेस्तीर्थं सोमस्य वामतः ऋषीणां तु समग्रेषु अङ्गुलीपर्वसन्धिषु
डाव्या हाताच्या तळहातात अग्नितीर्थ, त्याच्या डाव्या बाजूस सोमतीर्थ. ऋषींची तीर्थे समग्रपणे बोटांच्या पर्वसंधींमध्ये (सांध्यांत) स्थित आहेत।
Verse 34
ततः शिवात्मकैर् मन्त्रैः कृत्वा तीर्थं शिवात्मकं मार्जनं संहितामन्त्रैस्तत्तोयेन समाचरेत्
त्यानंतर शिवात्मक मंत्रांनी तीर्थजल शिवमय करून, संहिता-मंत्रांनी त्याच जलाने मार्जन (शुद्धि-प्रोक्षण) करावे।
Verse 35
वामपाणिपतत्तोययोजनं सव्यपाणिना उत्तमाङ्गे क्रमान्मन्त्रैर् मार्जनं समुदाहृतं
डाव्या तळहातात पडलेले जल घेऊन, उजव्या हाताने मंत्रांच्या क्रमाने मस्तकावर लावणे—यास ‘मार्जन’ (शुद्धीकरिता शिंपडणे) असे म्हटले आहे।
Verse 36
नीत्वा तदुपनासाग्रं दक्षपाणिपुटस्थितं बोधरूपं सितं तोयं वाममाकृष्य स्तम्भयेत्
उजव्या हाताच्या पुटात धरलेले, प्रभावयुक्त शुभ्र जल नाकाच्या अग्रभागी नेऊन, डाव्या नाकपुडीतून आत ओढून (विकार/प्रवाह) स्तंभित करावे।
Verse 37
तत्पापं कज्जलाभासम्पिङ्गयारिच्य मुष्टिना क्षिपेद्वज्रशिलायान्तु तद्भवेदघमर्षणं
काजळासारखे भासणारे ते पाप पिंगळ (पिङ्गा) साधनाने खरवडून काढून, मुठीने कठीण वज्रशिळेवर फेकावे; हाच ‘अघमर्षण’—पापनिवारण विधी होय।
Verse 38
स्वाहान्तशिवमन्त्रेण कुशपुष्पाक्षतान्वितं शिवायार्घ्याञ्जलिन्दत्वा गायत्रीं शक्तितो जपेत्
‘स्वाहा’ने समाप्त होणाऱ्या शिवमंत्राने, कुश-फुले-अक्षत यांसह शिवाला अंजलीत अर्घ्य अर्पण करून, शक्तीनुसार गायत्रीचा जप करावा।
Verse 39
दाक्षिण्यः कर्मणां सन्ध्या इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कुम्भयेदिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तर्पणं सम्प्रवक्ष्यामि देवतीर्थेन मन्त्रकात् तर्पयेद्धौं शिवायेति स्वाहान्यान् स्वाहया युतान्
आता मी देवतीर्थ-मुद्रा व मंत्रांसह तर्पणविधी सांगतो. ‘धौं शिवाय’ या मंत्राने तर्पण करावे, तसेच ‘स्वाहा’युक्त इतर अर्पणेही करावीत।
Verse 40
ह्रां हृद्याय ह्रीं शिरसे ह्रूं शिखायै ह्रैं कवचाय अस्त्रायाष्टौ देवगणान् हृदादित्येभ्य एव च
‘ह्रां’ हृदयावर, ‘ह्रीं’ शिरावर, ‘ह्रूं’ शिखेवर, ‘ह्रैं’ कवचभावे न्यास करावा; नंतर अस्त्र-मंत्राचा विन्यास करावा. अशा रीतीने हृदयदेवतांपासून आदित्यांपर्यंत आठ देवगणांचे आवाहन/न्यास करावा।
Verse 41
हां वसुभ्यो ऽथ रुद्रेभ्यो विश्वेभ्यश् चैव मरुद्भ्यः भृगुभ्यो हामङ्गिरोभ्य ऋषीन् कण्ठोपवीत्यथ
नंतर ‘हां’ हा आहुती-मंत्र वसूंना, मग रुद्रांना; तसेच विश्वेदेव व मरुद्गणांना अर्पण करावा. पुढे भृगूंना व आंगिरसांना, आणि नंतर कंठोपवीत धारण करून ऋषींचे पूजन करावे।
Verse 42
अत्रेये ऽथ वसिष्ठाय नमश्चाथ पुलस्तये कृतवे भारद्वजाय विश्वामित्राय वै नमः
आत्रेयांना नमस्कार, वसिष्ठांना नमस्कार; पुलस्त्यांना नमस्कार; क्रतूंना नमस्कार; भारद्वाजांना नमस्कार; आणि निश्चयच विश्वामित्रांना नमस्कार।
Verse 43
प्रचेतसे मनुष्यांश् च सनकाय वषट् तथा हां सनन्दाय वषट् सनातनाय वै वषट्
प्रचेतस व मनुष्यांस—वषट्; तसेच सनकास—वषट्; ‘हां’ सहित सनन्दनास—वषट्; आणि निश्चयच सनातनास—वषट्।
Verse 44
सनत्कुमाराय वषट् कपिलाय तथा वषट् पञ्चशिखाय द्युभवे संलग्नकरमूलतः
सनत्कुमारास—वषट्; कपिलास तसेच—वषट्; पञ्चशिखास—वषट्; आणि द्युभवास—वषट्—ही क्रिया बोटांच्या मुळभागांना एकत्र लावून (संलग्नकरमूलतः) करावी।
Verse 45
सर्वेभ्यो भूतेभ्यो वौषट् भूतान् देवपितॄनथ दक्षस्कन्धोपवीती च कुशमूलाग्रतस्तिलैः
“सर्वभूतांना वौषट्” असे म्हणत, नंतर भूत, देव आणि पितरांना आहुती द्यावी। उपवीत उजव्या खांद्यावर ठेवून, मुळ-टोकासह कुश व तीळ घेऊन विधी करावा।
Verse 46
कव्यबालानलायाथ सोमाय च यमाय च अर्यम्णे चाग्निसोमाय वर्हिषद्भ्यः स्वधायुतान्
त्यानंतर स्वधा-युक्त आहुती कव्यवाहन, अनल, सोम, यम, अर्यमा, अग्नि-सोम आणि वर्हिषद् पितरांना अर्पण करावी।
Verse 47
आज्यपाय च सोमाय विशेषसुरवत् पितॄन् ॐ हां ईशानाय पित्रे स्वधा दद्यात् पितामहे
पितरांना देवांसारखा विशेष मान देऊन, आज्यपा व सोम यांनाही आहुती द्यावी। “ॐ हां ईशानाय पित्रे स्वधा” या मंत्राने पितामहाला स्वधा-आहुती अर्पण करावी।
Verse 48
शान्तप्रपितामहाय तथाप्रेतपितॄंस् तथा पितृभ्यः पितामहेभ्यः स्वधाथ प्रपितामहे
“शांत प्रपितामहांना स्वधा” अर्पण करावी; तसेच प्रेत पितरांनाही। पितर व पितामहांना “स्वधा” म्हणत, प्रपितामहांनाही स्वधा द्यावी।
Verse 49
वृद्धप्रपितामहेभ्यो मातृभ्यश् च स्वधा तथा हां मातामहेभ्यः स्वधा हां प्रमातामहेभ्यश् च
वृद्ध प्रपितामहांना व मातांना “स्वधा” तसेच “हां” म्हणत अर्पण करावी। मातामहांना “स्वधा हां” आणि प्रमातामहांनाही त्याचप्रमाणे अर्पण करावी।
Verse 50
वृद्धप्रमातामहेभ्यः सर्वेभ्यः पितृभ्यस् तथा मरीचये पुलस्त्यायेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हां ईशानाय पित्रे च सदाज्याय पितामहायेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्भेभ्यः स्वधा ज्ञातिभ्यः सर्वाचार्येभ्य एव च दिशां दिक्पतिसिद्धानां मातॄणां ग्रहरक्षसां
(आहुती) वृद्धांना व मातामहांना, तसेच सर्व पितरांना; आणि (चिन्हित पाठांतरानुसार) मरीची व पुलस्त्य यांना—असा पाठ आढळतो. दुसऱ्या चिन्हित पाठात—“हां—ईशानास पितृरूपे आणि सदाज्यास पितामहरूपे” असे आहे. पुढे स्वधा-मंत्रासह सर्व ज्ञातींना, तसेच सर्व आचार्यांना; आणि दिशांचे दिक्पती, सिद्ध, मातृगण, ग्रह व राक्षसरूप रक्षक यांनाही अर्पण करावे।
Frequently Asked Questions
A tightly ordered purification protocol: ritual clay extraction and re-filling, astra-mantra śodhana, mudrā-regulated applications, directional mantra-projection, and graded baths (malasnāna → vidhisnāna), culminating in Sandhyā, mārjana/aghamarṣaṇa, and tarpaṇa sequences.
It frames bodily and environmental purity as a sādhana: mantra, prāṇāyāma, and sandhyā-meditations convert routine cleansing into inner alignment with Śiva-consciousness, making external ritual readiness (for worship/pratiṣṭhā) inseparable from inner discipline aimed at purification of karma and realization.
Brāhmī in the morning (red, four-faced, four-armed), Vaiṣṇavī at midday (white, Garuḍa-seat, conch/discus), and Raudrī in the evening (three-eyed, moon-adorned, trident/axe), plus a fourth ‘witness’ Sandhyā for knowers and an inner formless Sandhyā focused on Śiva-realization.
Pitṛ-tīrtha at the base of the forefinger, Prajāpati-tīrtha at the base of the little finger, Brāhma-tīrtha at the base of the thumb, Daiva-tīrtha at the fingertips; additionally Agni-tīrtha on the left palm, Soma-tīrtha to its left side, and Ṛṣi-tīrthas at finger-joint junctions.