Adhyaya 97

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अधिवासनविधिर्नाम षण्णवतितमो ऽध्यायः अथ सप्तनवतितमो ऽध्यायः शिवप्रतिष्ठाकथनं ईश्वर उवाच प्रातर् नित्पविधिं कृत्वा द्वारपालप्रपूजनं प्रविश्य प्रग्विधानेन देहशुद्ध्यादिमाचरेत्

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘अधिवासनविधी’ नावाचा शहाण्णवावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘शिवप्रतिष्ठाकथन’ हा सत्त्याण्णवावा अध्याय आरंभ होतो. ईश्वर म्हणाले—प्रातः नित्यविधी करून, द्वारपालांची विधिपूर्वक पूजा करून, आत प्रवेश करून पूर्वविधानाप्रमाणे देहशुद्धी इत्यादी प्रारंभिक कर्मे करावीत।

Verse 2

दिक्पतींश् च समभ्यर्च्य शिवकुम्भञ्च वर्धनीं सत्याधिवासनमिति ज दीक्षान्तञ्च समभ्यर्च्येति ज वासुदेव दयाशील लीलया मां समुद्धर घरोद्धारे समर्थोसि ममोद्धारे कियञ्छ्रमः इति श्लोको ख , छ पुस्तकेधिकोत्रास्ति अष्टमुष्टिकया लिङ्गं वह्निं सन्पर्प्य च क्रमात्

दिक्पतींची विधिपूर्वक अर्चना करून, शिवकुंभ व वर्धनी यांचेही पूजन करावे आणि ‘सत्याधिवासन’ नावाची विधी करावी; तसेच दीक्षेचा अंत (दीक्षांत) याचेही पूजन करावे। पुढे प्रार्थना—“हे वासुदेवा, दयाशील! लीलया माझा उद्धार कर. घर उचलण्यास तू समर्थ आहेस; माझा उद्धार करण्यास किती श्रम?”—हा श्लोक ‘ख’ व ‘छ’ हस्तलिखितांत अधिक आढळतो। नंतर क्रमाने अष्टमुष्टिकेने लिंगास अर्पण करून आणि अग्नीसही आहुती देऊन संतर्पित करावे।

Verse 3

शिवाज्ञातस्ततो गच्छेत् प्रासादं शस्त्रमुच्चरन् तद्गतान् प्रक्षिपेद्विघ्नान् हुम्फडन्तशराणुना

त्यानंतर शिवाची आज्ञा घेऊन, शस्त्र-मंत्र उच्चारत प्रासादात (मंदिरगर्भगृहात) जावे। तेथे प्रवेश केलेले विघ्न ‘हुम् फट्’ अंत असलेल्या शर-शस्त्राने हाकलून द्यावेत।

Verse 4

न मध्ये स्थापयेल्लिङ्गं बेधदोषविशङ्कया तस्मान् मध्यं परित्यज्य यवार्धेन यवेन वा

‘बेध’ नावाच्या दोषाची भीती असल्याने लिंग नेमके मध्यभागी स्थापू नये। म्हणून मध्य टाळून अर्धा यव किंवा एक यव इतके थोडेसे बाजूला करून स्थापावे।

Verse 5

किञ्चिदीशानमाश्रित्य शिलां मध्ये निवेशयेत् मूलेन तामनन्ताख्यां सर्वाधारस्वरूपिणीं

प्रथम ईशानाचे आश्रय घेऊन, मध्यभागी एक शिला स्थापावी। मूल-मंत्राने तेथे ‘अनंता’ नावाची, सर्वाधारस्वरूपिणी शक्तीची प्रतिष्ठा करावी।

Verse 6

सर्वगां सृष्टियोगेन विन्यसेदचलां शिलां अथवानेन मन्त्रेण शिवस्यासनरूपिणीं

सृष्टियोगविधीने सर्वव्यापी आसनरूपाने स्थिर, अचल शिळापट्ट विन्यसे; किंवा या मंत्राने शिवाच्या आसनस्वरूपाची प्रतिष्ठा करावी।

Verse 7

ॐ नमो व्यापिनि भगवति स्थिरे ऽचले ध्रुवे ह्रं लं ह्रीं स्वाहा त्वया शिवाज्ञया शक्ते स्थातव्यमिह सन्ततं

ॐ—हे सर्वव्यापिनी भगवती, स्थिर, अचल, ध्रुव—तुला नमस्कार। ह्रं लं ह्रीं स्वाहा। हे शक्ती, शिवाज्ञेने तू येथे सदैव प्रतिष्ठित राहा।

Verse 8

इत्युक्त्वा च समभ्यर्च्य निरुध्याद्रौद्रमुद्रया वज्रादीनि च रत्नानि तथोशीरादिकौषधीः

असे म्हणून विधिपूर्वक पूजन करून रौद्रमुद्रेने निरुद्ध/सुरक्षित करावे; तसेच वज्रादी रत्ने आणि उशीर (खस) इत्यादी औषधी द्रव्ये वापरावीत।

Verse 9

लोहान् हेमादिकांस्यन्तान् हरितालादिकांस् तथा धान्यप्रभृतिशस्त्रांश् च पूर्वमुक्ताननुक्रमात्

पूर्वी सांगितलेल्या क्रमाने, सोन्यापासून कांस्य (घंटाधातू) पर्यंतची धातू, हरितालादी खनिजे, तसेच धान्य इत्यादी व पूर्वोक्त विविध शस्त्रे/उपकरणे (परीक्षित/वर्गीकृत) करावीत।

Verse 10

प्रभारागत्वदेहत्ववीर्यशक्तिमयानिमान् भावयेन्नेकचित्तस्तु लोकपालेशसंवरैः

एकचित्ताने, लोकपालेशांच्या संवर (रक्षणबंध) सहित, यांना प्रभा, वर्ण, देहत्व, वीर्य व शक्तिमय स्वरूपाचे म्हणून ध्यान करावे।

Verse 11

पूर्वादिषु च गर्तेषु न्यसेदेकैकशः क्रमात् समभ्यर्च्येति ङ विरुन्ध्याद्रोधमुद्रयेति ख , ग , ङ च वीर्याशक्तिमनुक्रमादिति घ लोकपालेशसञ्चरैर् इति घ पूर्वादिवत्स्वगर्तेषु इति ङ प्रभारागेत्यादिः न्यसेदेकैकशः क्रमादिति पाठः, छपुस्तके नास्ति हेमजं तारजं कूर्मं वृषं वा द्वारसम्मुखं

पूर्वादी दिशांच्या गर्तांत विधिपूर्वक एकेक करून क्रमाने न्यास करावा. सम्यक् अर्चन करून ‘रोध-मुद्रा’ने दिशांचा अवरोध (सील) करावा. नंतर पूर्ववत् आपल्या-आपल्या गर्तांत लोकपालांच्या सঞ্চार/परिकरांसह क्रमाने वीर्य व शक्तीची स्थापना करावी. द्वारासमोर हेमज, तारज, कूर्म किंवा वृष यांपैकी एक ठेवावा.

Verse 12

सरित्तटमृदा युक्तं पर्वताग्रमृदाथवा प्रक्षिपेन्मध्यगर्तादौ यद्वा मेरुं सुवर्णजं

नदीकाठची माती किंवा पर्वतशिखराची माती घेऊन ती मध्य गर्तात प्रथम टाकावी; किंवा त्याऐवजी तेथे सुवर्णनिर्मित मेरु (शंकुरूप प्रतिकृती) स्थापावी.

Verse 13

मधूकाक्षतसंयुक्तमञ्जनेन समन्वितं पृथिवीं राजतीं यद्वा यद्वा हेमसमुद्भवां

मधूक व अक्षत (अखंड तांदूळ) युक्त आणि अंजनाने समन्वित असा अंजनलेप शुद्ध मृत्तिका व रजत यांसह किंवा सुवर्णोत्पन्न द्रव्यांसह मिश्रित करावा.

Verse 14

सर्ववीजसुवर्णाभ्यां समायुक्तां विनिक्षिपेत् स्वर्णजं राजतं वापि सर्वलोहसमुद्भवं

सर्व बीज व सुवर्ण यांसह सम्यक् संयुक्त करून ते निक्षेप करावे—ते सुवर्णज असो, रजत असो, किंवा सर्व लोहमधून उत्पन्न मिश्रधातू असो.

Verse 15

सुवर्णं कृशरायुक्तं पद्मनालं ततो न्यसेत् देवदेवस्य शक्त्यादिमूर्तिपर्यन्तमासनं

त्यानंतर कृशरा (खिचडी) युक्त सुवर्ण व कमळनाळ ठेवावी. हे देवदेवासाठी शक्तीपासून मुख्य मूर्तीपर्यंतचे आसन-समर्पण (आसन-न्यास) आहे.

Verse 16

प्रकल्प्य पायसेनाथ लिप्त्वा गुग्गुलुनाथवा श्वभ्रमाच्छाद्य वस्त्रेण तनुत्रेणास्त्ररक्षितं

त्यानंतर पायस (दूध-भात) नैवेद्य तयार करून त्यास गुग्गुळूचा लेप द्यावा (किंवा स्थान/वस्तूला गुग्गुळू लावावा), खड्डा वस्त्राने झाकावा आणि कवच व अस्त्र-रक्षा मंत्रांनी सुरक्षित करावा।

Verse 17

दिक्पतिभ्यो बलिं दत्वा समाचान्तो ऽथ देशिकः शेवेन वा शिलाश्वभ्रसङ्गदोषनिवृत्तये

दिक्पालांना बळी अर्पण करून आणि आचमन करून शुद्ध झाल्यावर देशिक (आचार्य) नंतर शिला व खड्ड्यांच्या संसर्गातून होणारा ‘सङ्ग’ दोष दूर करण्यासाठी शेव-क्रिया करावी।

Verse 18

शस्त्रेण वा शतं सम्यग् जुहुयात् पूर्णया सह तमिति ख , ङ च यन्त्रमाच्छाद्य शस्त्रेण तनुत्रेण स्वरक्षितमिति ज श्वभ्रेत्त्यादिपाठो छ पुस्तके नास्ति दिक्पालादिभ्यो बलिमिति ड शिलास्तत्र सङ्गदोषनिवृत्तये इति घ , ज च शिलाश्वभ्रमङ्गदोषवृत्तये इति ख , छ च एकैकाहुतिदानेन सन्तर्प्य वास्तुदेवताः

किंवा पूर्णाहुतीच्या पात्रासह शस्त्र-मंत्राने विधिपूर्वक शंभर आहुती द्याव्यात। (काही पाठांमध्ये) यंत्र झाकून, शस्त्र व कवचाने स्वतःचे रक्षण करावे। दिक्पाल इत्यादी देवांना बळीही द्यावा। तेथे शिला, खड्डा इत्यादींच्या संसर्गातून होणारा ‘सङ्ग’ (आणि अन्य) दोष दूर करण्यासाठी, एकेक आहुती देऊन वास्तुदेवतांना तृप्त करावे।

Verse 19

समुत्थाप्य हृदादेवमासनं मङ्गलादिभिः गुरुर्देवाग्रतो गच्छेन्मूर्तिपैश् च दिशि स्थितैः

हृदयकमळातून देवतेचे आवाहन करून, मङ्गल इत्यादी विधींनी त्यांना आसनावर प्रतिष्ठित करून, गुरु देवतेच्या अग्रभागी जावा; आणि दिशांमध्ये उभे असलेले मूर्तिप (प्रतिमा-वाहक) त्याच्यासह असावेत।

Verse 20

चतुर्भिः सह कर्तव्या देवयज्ञस्य पृष्ठतः प्रासादादि परिभ्रम्य भद्राख्यद्वारसम्मुखं

चार सहाय्यकांसह देवयज्ञाच्या पाठीमागे (निर्दिष्ट) क्रिया करावी; प्रासाद इत्यादींची प्रदक्षिणा करून ‘भद्र’ नावाच्या द्वारासमोर येऊन (स्थिर होऊन) कर्म करावे।

Verse 21

लिङ्गं संस्थाप्य दत्वार्घ्यं प्रासादं सन्निवेशयेत् द्वारेण द्वारबन्धेन द्वारदेशेन तच्छिला

लिंगाची स्थापना करून अर्घ्य अर्पण केल्यावर प्रासाद (मंदिर-भवन) याचा सन्निवेश करावा. द्वार, द्वारबंध (कपाटबंध/लिंटेल) आणि योग्य द्वारदेश यांनुसार ती शिळा-रचना स्थापावी.

Verse 22

द्वारबन्धे शिखाशून्ये तदर्धेनाथ तदृते वर्जयन् द्वारसंस्पर्शं द्वारेणैव महेश्वरं

द्वारबंध शिखाशून्य असेल तर अर्धविधीने किंवा त्याविना देखील, द्वाराचा स्पर्श टाळून, द्वाराजवळच उभे राहून महेश्वराची पूजा करावी.

Verse 23

देवगृहसमारम्भे कोणेनापि प्रवेशयेत् अयमेव विधिर्ज्ञेयो व्यक्तलिङ्गे ऽपि सर्वतः

देवगृहाच्या आरंभी (देवता/मंगलतत्त्व) कोपऱ्यातूनही प्रवेश करावा. हाच विधी सर्वत्र जाणावा—व्यक्त (प्रत्यक्ष) लिंगातही.

Verse 24

गृहे प्रवेशनं द्वारे लोकैर् अपि समीरितं अपद्वारप्रवेशेन विदुर्गोत्रक्षयं गृहं

घरात प्रवेश द्वारातूनच करावा—हे लोकही सांगतात. कारण अपद्वाराने प्रवेश केल्यास ते घर गोत्रक्षय (वंशहानी) घडविते असे मानतात.

Verse 25

अथ पीठे च संस्थाप्य लिङ्गं द्वारस्य सम्मुखं तूर्यमङ्गलनिर्घेषैर् दूर्वाक्षतसमन्वितं

नंतर पीठावर लिंग द्वारासमोर स्थापावे; आणि मंगल तूर्य-नादाच्या घोषात, दूर्वा व अक्षत (अखंड तांदूळ) यांसह (विधी करावी)।

Verse 26

समुत्तिष्ठं हृदेत्युक्त्वा महापाशुपतं पठेत् यतिमिति घ तदर्धे वाथ तत्सुतमिति ज तदर्धे नाथ तद्युते इति ङ बन्धने इति ख बन्ध्यन् इति घ रक्षयन् इति झ वर्जयेदिति छ वित्तगोत्रक्षयं गुहमिति ग अथ चैवं इति ज , झ , घ च अपनीय घटं श्वभ्राद् देशिको मूर्तिपैः सह

“हृदयात उठ” असे उच्चारून महापाशुपत मंत्र पठावा. ‘घ’ पाठात “यति”; ‘ज’ पाठात मध्यभागी “आणि मग ‘त्याचा पुत्र’”; ‘ङ’ पाठात मध्यभागी “हे नाथ, त्याच्याशी युक्त” असे आहे. अन्य पाठ—“बंधनासाठी” (ख), “बंधत” (घ), “रक्षण करत” (झ), “वर्ज्य करावे/वगळावे” (छ), “धन व गोत्रक्षय—हे गुह” (ग)। ‘ज’, ‘झ’, ‘घ’ पाठांतही तसेच. नंतर देशिक आचार्य मूर्तिपै (प्रतिमा-सेवक) यांसह खड्ड्यातून घट काढून घ्यावा.

Verse 27

मन्त्रं सन्धारयित्वा तु विलिप्तं कुङ्कुमादिभिः शक्तिशक्तिमतोरैक्यं ध्यात्वा चैव तु रक्षितं

मंत्र विधिपूर्वक संधारित करून, कुंकुम इत्यादींनी त्यास लेपन करावे. नंतर शक्ती व शक्तिमान यांचे ऐक्य ध्यानात धरावे; अशा प्रकारे ते रक्षित होते.

Verse 28

लयान्तं मूलमुच्चार्य स्पृष्ट्वा श्वभ्रे निवेशयेत् अंशेन ब्रह्मभागस्य यद्वा अंशद्वयेन च

‘लय’ अंत असलेला मूलमंत्र उच्चारून, (वस्तूला) स्पर्श करून, ती श्वभ्रात (कुत्र्याच्या बिळात) ठेवावी—ब्रह्मभागाच्या एका अंशाने किंवा दोन अंशांनी.

Verse 29

अर्धेन वाष्टमांशेन सर्वस्याथ प्रवेशनं विधाय सीसकं नाभिदीर्घाभिः सुसमाहितः

नंतर सर्व (मिश्रण) याचे प्रवेश/आवेशन अर्ध्या किंवा अष्टमांश प्रमाणात काळजीपूर्वक करून, सुसमाहित साधक नाभीएवढ्या लांबीच्या दांड्यांनी/उपकरणांनी सीसक (शिसे) वापरावा.

Verse 30

श्वभ्रं वालुकयापुर्य ब्रूयात् स्थिरीभवेति च ततो लिङ्गे स्थिरीभूते ध्यात्वा सकलरूपिणं

श्वभ्र (खड्डा) वाळूने भरून, “स्थिरीभव” (स्थिर हो) असे म्हणावे. नंतर लिंग स्थिर झाल्यावर, सकलरूपिण ईश्वराचे ध्यान करावे.

Verse 31

मूलमुच्चार्य शक्त्यन्तं सृष्ट्या च निष्कलं न्यसेत् स्थाप्यमानं यदा लिङ्गं याम्यां दिशमथाश्रयेत्

मूलमंत्र शक्त्यंत उच्चारून, नंतर सृष्टी-क्रमाने निष्कल-रूपाचा न्यास करावा. लिंग स्थापिले जात असता याम्य (दक्षिण) दिशेकडे मुख करून उभे राहावे.

Verse 32

तत्तद्दिगीशमन्त्रेण पूर्णान्तं दक्षिणान्वितं अद्वयात्मकः पाठो झ पुस्तके नास्ति ध्यायेदिति घ सृष्ट्यादिविकलमिति झ सृष्ट्यादिनिष्फलमिति ख , घ , च सृष्ट्यादि निष्फलमिति ग , ड च ततो लिङ्गे इत्य् आदिः, दिशमथाश्रयेदित्यन्तः पाठो ज पुस्तके नास्ति सव्ये स्थाने च वक्रे च चलिते स्फुटितेपि वा

प्रत्येक दिगीश (दिक्पाल) मंत्राने पूर्ण विधी करावी व दक्षिणावर्त (घड्याळाच्या दिशेने/दक्षिणक्रमे) पुढे जावे. काही पाठांत ‘अद्वयात्मक… ध्यायेत्’ असा निर्देश आहे. काही ठिकाणी ‘सृष्ट्यादि-विकल’ तर काही ठिकाणी ‘सृष्ट्यादि-निष्फल’ असा पाठभेद आढळतो. ‘ततो लिङ्गे…’ पासून ‘दिशमथाश्रयेत्’ पर्यंतचा भाग काही प्रतांत नाही. लिंग डावीकडे असो, वाकडे असो, हललेले असो किंवा तडे गेलेले असो—तरीही विधानाप्रमाणे कर्म करावे.

Verse 33

जुहुयान् मूलमन्त्रेण बहुरूपेण वा शतं कुञ्चान्येष्वपि दोषेषु शिवशान्तिं समाश्रयेत्

मूलमंत्राने होम करावा, किंवा बहुरूप विधीने शंभर आहुती द्याव्यात. इतर दोष असले तरी शिव-शांतीचा आश्रय घ्यावा.

Verse 34

युक्तं न्यासादिभिर्लिङ्गं कुर्वन्नेवं न दोषभाक् पीठबन्धमतः कृत्वा लक्षणस्यांशलक्षणं

अशा रीतीने न्यास इत्यादींसह योग्य प्रकारे लिंग घडवित/स्थापित करीत असल्यास दोष लागत नाही. त्यानंतर पीठबंध करून, लक्षणांचे अंशलक्षण (उपलक्षण) जाणावे.

Verse 35

गौरीमन्त्रं लयं नीत्वा सृष्ट्या पिण्डीञ्च विन्यसेत् सम्पूर्य पार्श्वसंसिद्धिं वालुकावज्रलेपनं

गौरीमंत्र लयात नेऊन, नंतर सृष्टीक्रियेने पिंडीचा विन्यास करावा. पार्श्वसंसिद्धी पूर्ण करून ‘वालुका-वज्र-लेपन’ असा लेप चढवावा.

Verse 36

ततो मूर्तिधरैः सार्धं गुरुः शान्तिं घटोर्ध्वतः संस्थाप्य कलशैर् अन्यैस्तद्वत् पञ्चामृतादिभिः

त्यानंतर गुरु मूर्तिधरांसह कलशाच्या वर शांतीस्थापन करील; आणि इतर कलशांनीही त्याचप्रमाणे पंचामृत इत्यादी अभिषेक-द्रव्यांनी विधी करील।

Verse 37

विलिप्य चन्दनाद्यैश् च सम्पूज्य जगदीश्वरं उमामहेशमन्त्राभ्यां तौ स्पृशेल्लिङ्गमुद्रया

चंदन इत्यादींनी लेपन करून जगदीश्वराची विधिपूर्वक संपूर्ण पूजा करावी; नंतर उमा–महेश मंत्रांनी लिंगमुद्रा धारण करून त्या दोघांचा स्पर्श करावा।

Verse 38

ततस्त्रितत्त्वविन्यासं षडर्चादिपुरःसरं कृत्वा मूर्तिं तदीशानामङ्गानां ब्रह्मणामथ

नंतर षडर्चा इत्यादी पूर्वक त्रितत्त्व-न्यास करून, त्या ईशानांची मूर्ती व त्यांच्या अंगांशी संबंधित ब्रह्म-मंत्रांसह ध्यान/विन्यास करावा।

Verse 39

ज्ञानी लिङ्गे क्रियापीठे विनास्य स्नापयेत्ततः गन्धैर् विलिप्य सन्धूप्य व्यापित्वे शिवे न्यसेत्

ज्ञानी उपासक लिंग क्रियापीठावर ठेवून विधिपूर्वक प्रतिष्ठा करील, नंतर स्नान घालेल; पुढे सुगंधी द्रव्यांनी लेपन व धूप अर्पण करून सर्वव्यापी शिवामध्ये न्यास करील।

Verse 40

स्रग्धूपदीपनैवेद्यैर् हृदयेन फलानि च तः कृत्वा लक्षणस्याङ्गलक्षणमिति घ पार्श्वसिद्धिं च वालुकाव्रजलेपनमिति ज सप्तारन्यकलशैर् अन्यैः स्तुत्वा इति झ चतुराज्यैश् च इति झ षडर्घादिपुरःसरमिति झ षडग्रादिपुरःसरमिति ख ज्ञानलिङ्गे इति झ विनिवेद्य यथाशक्ति समाचम्य महेश्वरं

त्यानंतर माळा, धूप, दीप, नैवेद्य आणि हृदय-मंत्राच्या जपाने फळेही अर्पण करावीत। पुढे ‘लक्षणस्य अंगलक्षण’, ‘पार्श्वसिद्धी’, ‘वालुकाव्रजलेपन’ इत्यादी तसेच ‘सप्तारण्य-कलश’, ‘चतुराज्य’, ‘षडर्घ्यादि-पुरःसर’ (किंवा ‘षडग्रादि-पुरःसर’) आणि ‘ज्ञानलिंग’ इत्यादी विधींनी स्तुती करून, यथाशक्ती सर्व निवेदन करून आचमन करून महेश्वराची पूजा करावी।

Verse 41

दत्वार्घं च जपं कृत्वा निवेद्य वरदे करे चन्द्रार्कतारकं यावन् मन्त्रेण शैवमूर्तिपैः

अर्घ्य अर्पून जप करून, नंतर वरदायक करामध्ये (अर्पण) निवेदावे। शैव मंत्र व शिवमूर्तींसह चंद्र-सूर्य-तारकांना यथाविस्तार समर्पित करावे।

Verse 42

स्वेच्छयैव त्वया नाथ स्थातव्यमिह मन्दिरे प्रणम्येव वहिर्गत्वा हृदा वा प्रणवेन वा

हे नाथ! आपल्या स्वेच्छेनेच आपण या मंदिरात स्थिर राहावे. प्रणाम करून मग बाहेर जाऊन, हृदयात किंवा प्रणव ‘ॐ’ नेही पुनः वंदन करावे.

Verse 43

संस्थाप्य वृषभं पश्चात् पूर्ववद्वलिमाचरेत् न्यूनादिदोषमोषाय ततो मृत्युजिता शतं

वृषभाची स्थापना करून, नंतर पूर्वीप्रमाणे बलि-आचार करावा. न्यूनता इत्यादी दोष नष्ट करण्यासाठी, त्यानंतर ‘मृत्युंजय’ मंत्राचा शंभर वेळा जप करावा.

Verse 44

शिवेन सशिवो हुत्वा शान्त्यर्थं पायसेन च ज्ञानाज्ञानकृतं यच्च तत् पूरय महाविभो

शांतीसाठी ‘शिव’ नामाने, शुभसहित, तसेच पायसानेही हवन करावे. हे महाविभो! जाणून-अजाणून जे काही झाले असेल ते आपण पूर्ण व सम्यक् करून द्यावे.

Verse 45

हिरण्यपशुभूम्यादि गीतवाद्यादिहेतवे अम्बिकेशाय तद् भक्त्या शक्त्या सर्वं निवेदयेत्

सुवर्ण, पशु, भूमी इत्यादी तसेच गीत-वाद्यादी कलांचा हेतु असलेल्या अंबिकेशाला, भक्तीने व आपल्या शक्तीनुसार, सर्व काही निवेदावे.

Verse 46

दानं महोत्सवं पश्चात् कुर्याद्दिनचतुष्टयं त्रिसन्ध्यं त्रिदिनं मन्त्री होमयेन् मूर्तिपैः सह

महोत्सवानंतर चार दिवस दान करावे. तीन दिवस मंत्रोच्चार करणारा पुरोहित प्रातः, मध्यान्ह व सायंकाळ—त्रिसंध्येला, मूर्तिपालकांसह होम करावा.

Verse 47

चतुर्थेहनि पूर्णाञ्च चरुकं बहुरूपिणा निवेद्य सर्वकुण्डेषु सम्पाताहुतिसोधितम्

चौथ्या दिवशी बहुरूपिणाला पूर्ण चरु-नैवेद्य अर्पण करून, सर्व कुंडांत ‘सम्पात’ आहुतीने शुद्धी केली जाते.

Verse 48

दिनचतुष्टयं यावत्तन्निर्माल्यन्तदूर्धतः निर्माल्यापनयं कृत्वा स्नापयित्वा तु पूजयेत्

चार दिवसांपर्यंत ते निर्माल्य वर (आदरस्थानी) ठेवावे. नंतर निर्माल्यापनयन करून, मूर्तीला स्नान घालून मग पूजा करावी.

Verse 49

पूजा सामान्यलिङ्गेषु कार्या साधारणाणुभिः इदोषमोक्षायेति ज न्यानादिदोषनाशायेति ङ महाप्रभो इति झ हिरण्यवस्त्रधूपादि इति झ पायसाहुतिसोधितमिति झ सम्पाताहुतिशोधनमिति ग स्नापयित्वा च इति ग साधारणांशुभिरिति ख साधारणादिकमिति ग विहाय लिङ्गचैतन्यं कुर्यात् स्थाणुविसर्जनं

सामान्य (अप्रतिष्ठित) लिंगांमध्ये ‘साधारण’ मंत्रांनी पूजा करावी. “इदोषमोक्षाय”, “अज्ञानादिदोषनाशाय”, “महाप्रभो” इत्यादी मंत्र वापरावेत; तसेच सुवर्ण, वस्त्र, धूप इत्यादी द्रव्ये अर्पण करावीत. पायस-आहुतींनी शुद्धी होते आणि ‘सम्पात’ आहुतीनेही शोधन होते. नंतर स्नापन करून साधारण विधी करून, लिंगचैतन्याचा त्याग करून स्थाणुविसर्जन करावे.

Verse 50

असाधारणलिङ्गेषु क्षमस्वेति विसर्जनं आवाहनमभिव्यक्तिर्विसर्गः शक्तिरूपता

असाधारण लिंगांमध्ये “क्षमस्व” (क्षमा कर) हे वचन ‘विसर्जन’ म्हणतात. ‘विसर्ग’ म्हणजे आवाहन व अभिव्यक्तीची क्रियाही; त्याचे स्वरूप शक्तिरूप आहे.

Verse 51

प्रतिष्ठान्ते क्वचित् प्रोक्तं स्थिराद्याहुतिसप्तकं स्थिरस् तथाप्रमेयश्चानादिबोधस्तथैव च

प्रतिष्ठेच्या शेवटी काही परंपरांत ‘स्थिरा’पासून आरंभ होणाऱ्या सात आहुतींचे विधान सांगितले आहे; त्यात ‘स्थिर’, ‘अप्रमेय’ आणि ‘अनादिबोध’ ही नावेही येतात।

Verse 52

नित्योथ सर्वगश् चैवाविनाशी दृष्ट एव च एते गुणा महेशस्य सन्निधानाय कीर्तिताः

तो नित्य, सर्वव्यापी, अविनाशी आणि प्रत्यक्ष (अनुभवगम्य) आहे; महेशाचे हे गुण त्याच्या सन्निधानाची लक्षणे म्हणून सांगितले आहेत।

Verse 53

ॐ नमः शिवाय स्थिरो भवेत्याहुतीनां क्रमः एवमेतञ्च सम्पाद्य विधाय शिवकुम्भवत्

‘ॐ नमः शिवाय; (तो) स्थिर होवो’—हा आहुतींचा क्रम आहे. असे विधिपूर्वक पूर्ण करून शिवकुंभविधीप्रमाणे कर्म करावे।

Verse 54

कुम्भद्वयञ्च तन्मध्यादेककुम्भाम्भसा भवं संस्नाप्य तद् द्वितीयन्तु कर्तृस्नानाय धारयेत्

दोन कुंभ स्थापावेत; त्यांच्या मधून एका कुंभातील जलाने (देवता/प्रतिष्ठित रूप) स्नापन-अभिषेक करून, दुसरा कुंभ कर्त्याच्या स्नानासाठी राखून ठेवावा।

Verse 55

दत्वा बलिं समाचम्य वहिर्गच्छेत् शिवाज्ञया जगतीवाह्यतश् चण्डमैशान्यान्दिशि मन्दिरे

बली अर्पण करून आचमन करावे व शिवाज्ञेनुसार बाहेर जावे; आणि मंदिरात जगतीच्या बाहेर ईशान्य (उत्तर-पूर्व) दिशेस चंड (रक्षक) कर्म/विधान स्थापावे।

Verse 56

धामगर्भप्रमाणे च सुपीठे कल्पितासने पूर्ववन् न्यासहोमादि विधाय ध्यानपूर्वकं

धामगर्भ-प्रमाणानुसार सुपीठावर आसन रचून, पूर्वीप्रमाणे ध्यानाला पूर्वांग मानून न्यास, होम इत्यादी विधी कराव्यात।

Verse 57

संस्थाप्य विधिवत्तत्र ब्रह्माङ्गैः पूजयेत्ततः अङ्गानि पूर्वयुक्तानि ब्रह्माणी त्वर्चना यथा

तेथे देवतेची विधिपूर्वक स्थापना करून, नंतर ब्रह्माच्या अंगांनी पूजन करावे; पूर्वनियोजित अंगांची अर्चना ब्रह्माणी-पूजनाप्रमाणे करावी।

Verse 58

ख , ग , ङ , छ च पूर्वभुक्तानीति ज त्वधुना यथा इति ख एवं सद्योजाताय ॐ ह्रूं फट् नमः ॐ विं वामदेवाय ह्रूं फट् नमः ॐ बुं अघोराय ह्रूं फट् नमः ॐ तत्पुरुषाय वौमीशानाय च ह्रूं फट् जपं विवेद्य सन्तर्प्य विज्ञाप्य नतिपूर्वकं देवः सन्निहितो यावत्तावत्त्वं सन्निधो भव

अशा प्रकारे जप करावा—“ॐ ह्रूं फट् नमः सद्योजाताय”, “ॐ विं वामदेवाय ह्रूं फट् नमः”, “ॐ बुं अघोराय ह्रूं फट् नमः”, आणि “ॐ तत्पुरुषाय वौम् ईशानाय च ह्रूं फट्।” जप पूर्ण करून तो निवेदित करावा, तर्पण करावे, विनंती करून नमस्कारपूर्वक म्हणावे—“देव जितका काळ सन्निहित, तितका काळ आपणही येथे सन्निध राहा।”

Verse 59

न्यूनाधिकञ्च यत्किञ्चित् कृतमज्ञानतो मया तवत्प्रसादेन चण्डेश तत् सर्वं परिपूरय

माझ्याकडून अज्ञानाने जे काही न्यून-अधिक झाले आहे, हे चण्डेश, आपल्या प्रसादाने ते सर्व परिपूर्ण करा।

Verse 60

वाणलिङ्गे वाणरोहे सिद्धलिङ्गे स्वयम्भुवि प्रतिमासु च सर्वासु न चण्डो ऽधिकृतो भवेत्

वाणलिंग, वाणरोह-लिंग, सिद्धलिंग, स्वयम्भू-लिंग तसेच सर्व प्रतिमांमध्ये चण्ड (अयोग्य/अशुद्ध) व्यक्तीस अधिकारी (पुरोहित) करू नये।

Verse 61

अद्वैतभावनायुक्ते स्थण्डिलेशविधावपि अभ्यर्च्य चण्डं ससुतं यजमानं हि भार्यया

अद्वैत-भावनेत स्थित होऊन स्थण्डिल (पवित्र भूमी) विधीतही पुत्रासह चण्डाचे विधिपूर्वक पूजन करावे; आणि यजमानाने पत्नीसमवेत उपासना करावी।

Verse 62

पूर्वस्थापितकुम्भे न स्नापयेत् स्नापकः स्वयं स्थापकं यजमानोपि सम्पूज्य च महेशवत्

जो कुम्भ पूर्वीच स्थापित आहे, त्यास स्नापकाने स्वतः स्नान घालू नये. स्थापकाचेही यजमानाने महेश (शिव) प्रमाणे आदराने सम्यक् पूजन करावे।

Verse 63

वित्तशाठ्यं विना दद्याद् भूहिरण्यादि दक्षिणां निवेद्य इति घ कृतमज्ञानतोपि वा इति ग बाणलिङ्गे चले लोहे इति ज स्थण्डिले सन्निधावपि इति ज , झ च स्थापक इति ज प्रपूज्य च इति ज महेश्वरमिति ख , छ च गोहिरण्यादि इति ज , झ च मूर्तिमान् विधिवत् पश्चात् जापकान् ब्राह्मणांस् तथा

धनाबाबत कपट न करता, भूमी-सुवर्ण इत्यादी दक्षिणा निवेदन करून द्यावी; अज्ञानाने काही झाले तरी ते विधीने शुद्ध/नियमित करावे. बाणलिंग, चल लिंग किंवा लोखंडी लिंग असो, तसेच स्थण्डिलावर किंवा केवळ सन्निधीतही, स्थापकाचा सन्मान करावा. महेश्वराचे सम्यक् पूजन करून, गो-हिरण्यादी दान देऊन, नंतर विधिपूर्वक जप करणाऱ्या ब्राह्मणांचेही सत्कार करावा।

Verse 64

देवज्ञं शिल्पिनं प्रार्च्य दीनानाथादि भोजयेत् यदत्र सम्मुखीभावे स्वेदितो भगवन्मया

देवज्ञ (अनुष्ठानतज्ज्ञ) व शिल्पी यांचा सम्यक् सन्मान करून, दीन-अनाथ इत्यादींना भोजन द्यावे. येथे त्यांच्या सम्मुख उपस्थितीमुळे जे पुण्य होते, ते मी भगवद्भक्तीने सांगितले आहे।

Verse 65

क्षमस्व नाथ तत् सर्वं कारुण्याम्बुनिधं मम इति विज्ञप्तियुक्ताय यजमानाय सद्गुरुः

“हे नाथ! माझे सर्व दोष क्षमा करा; आपण करुणेचा सागर आहात”—अशी विनंती करणाऱ्या यजमानास सद्गुरूंनी प्रसाद/अनुग्रह दिला।

Verse 66

प्रतिष्ठापुण्यसद्भावं स्फुरत्तारकसप्रभं कुशपुष्पाक्षतोपेतं स्वकरेण समर्पयेत्

स्वहस्ताने प्रतिष्ठेचे पुण्य व सद्भाव यांनी युक्त, चमकत्या तारकासारखे तेजस्वी, कुश-फुले व अक्षतांसह ते द्रव्य अर्पण करावे।

Verse 67

ततः पाशपतोपेतं प्रणम्य परमेश्वरं ततो ऽपि बलिभिर्भूतान् सन्निधाय निबोधयेत्

त्यानंतर पाशुपत-व्रतयुक्त होऊन परमेश्वर (शिव) यांना प्रणाम करावा; मग बलिदानांनी भूतगणांना सन्निध आणून त्यांना यथाविधी निबोध/प्रसन्न करावे।

Verse 68

स्थातव्यं भवता तावद् यावत् सन्निहितो हरः गुरुर्वस्त्रादिसंयुक्तं गृह्णीयाद्यागमण्डपं

जोपर्यंत हर (शिव) सन्निहित होत नाहीत, तोपर्यंत तुम्ही उभे राहावे; नंतर गुरु वस्त्रादिसह यागमंडप स्वीकारून त्याची जबाबदारी घ्यावी।

Verse 69

सर्वोपकरणं शिल्पी तथा स्नापनमण्डपं अन्ये देवादयः स्थाप्या मन्त्रैर् आगमसम्भवैः

शिल्पी सर्व उपकरणांची मांडणी करील आणि स्नापनमंडपही सिद्ध करील; इतर देवगण इत्यादी आगमोत्पन्न मंत्रांनी स्थापावेत।

Verse 70

आदिवर्णस्य भेदाद्वा सुतत्त्वव्याप्तिभाविताः साध्य प्रमुखदेवाश् च सरिदोषधयस् तथा

किंवा आदिवर्णाच्या भेदातून, सुतत्त्वाच्या व्यापकतेने भावित होऊन, साध्य आदी प्रमुख देवगण तसेच नद्या व औषधीही उत्पन्न होतात।

Verse 71

क्षेत्रपाः किन्नराद्याश् च पृथिवीतत्त्वमाश्रिताः इति ख , घ च गुरुर्वस्त्राणीत्यादिः, स्नानमण्डपमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति आदिवर्णस्य शेषाद्वा इति झ स्वातन्त्र्या व्याप्तिरीरिता इति ग स्वतत्त्वव्याप्तिभाविता इति छ स्वतन्त्रव्याप्तिभेदत इति ज जाप्य इति झ स्नानं सरस्वतीलक्ष्मीनदीनामम्भसि क्वचित्

“क्षेत्रपाल, किन्नर इत्यादी पृथ्वी-तत्त्वावर आधारलेले आहेत”—असा ख व घ पाठ आहे. काही हस्तलिखितांत पुढे “गुरु वस्त्राणि…” असा आरंभ असलेला भाग येतो; आणि “स्नानमण्डप” पर्यंतचा पाठ झ प्रतीत नाही. झ मध्ये “आदिवर्णाच्या शेषापासूनही” असा पाठ आहे. अन्य भेद—“स्वातंत्र्य हीच व्याप्ती” (ग), “स्वतत्त्व-व्याप्तीने भावित” (छ), “स्वतंत्र-व्याप्तीच्या भेदाने” (ज); झ मध्ये “जाप्य”। काही ठिकाणी सरस्वती व लक्ष्मी नद्यांच्या जलात स्नानविधी सांगितला आहे।

Verse 72

भुवनाधिपतीनाञ्च स्थानं यत्र व्यवस्थितिः अण्डवृद्धिप्रधानान्तं त्रितत्त्वं ब्रह्मणः पदं

जिथे भुवनाधिपतींची स्थाने व त्यांची सुव्यवस्थित स्थिती प्रतिष्ठित आहे, तेच ब्रह्माचे ‘पद/आवास’—अंडवृद्धीपासून प्रधान (प्रकृती) पर्यंत विस्तारलेले त्रितत्त्व।

Verse 73

तन्मात्रादिप्रधानान्तं पदमेतत् त्रिकं हरेः नाट्येशगणमातॄणां यक्षेशशरजन्मनां

तन्मात्रादीपासून प्रधान (प्रकृती) पर्यंत व्यापणारे हे त्रिक हरीचे पद/उपाधीसमूह आहे; तसेच हेच त्रिक नाट्येश (नटराज), गण, मातृका, यक्षेश आणि शरजन्मा (कार्त्तिकेय) यांच्यासाठीही पवित्र नामत्रय म्हणून ग्राह्य आहे।

Verse 74

अण्डजाः शुद्धविद्यान्तं पदं गणपतेस् तथा मायांशदेशशक्त्यनतं शिवा शिवोप्तरोचिषां

अंडज (अंडातून उत्पन्न प्राणी) असे सांगितले आहे; तसेच गणपतीचे पद शुद्ध-विद्येच्या सीमापर्यंत आहे। त्यापुढे शिवलोक आहेत—मायेच्या अंश, देश व शक्ती यांच्या भेदात अनंत—आणि शिवाच्या उच्चतर तेजाने दीप्त।

Verse 75

पदमीश्वरपर्यन्तं व्यक्तार्चासु च कीर्तितं कूर्माद्यं कीर्तितं यच्च यच्च रत्नादिपञ्चकं

व्यक्तार्चा (प्रकट मूर्तीपूजा) या विभागात पद्मापासून ईश्वरापर्यंत सर्व काही सांगितले आहे; तसेच कूर्मापासून आरंभ करून जे-जे वर्णिले आहे, आणि रत्नादी पञ्चकाविषयी जे सांगितले आहे—ते सर्वही कथित आहे।

Verse 76

प्रतिक्षिपेत् पीठगर्ते च पञ्चब्रह्मशिलां विना षड्भिर्विभाजिते गर्ते त्यक्त्वा भावञ्च पृष्ठतः

पीठ-गर्तात नियत द्रव्याचा निक्षेप करावा; परंतु पञ्चब्रह्म-शिळा वगळून. गर्त सहा भागांत विभागून, पाठीमागील बाजूकडून उरलेला भाग व अभिप्रेत भाव/स्थिती बाजूस ठेवून विधिपूर्वक निक्षेप करावा.

Verse 77

स्थापनं पञ्चमांशे च यदि वा वसुभाजिते स्थापनं सप्तमे भागे प्रतिमासु सुखावहं

स्थापना पाचव्या अंशात करावी; किंवा काल/मान वसु-संख्येने (आठ भागांनी) विभागले असल्यास, सातव्या भागात स्थापना करणे प्रतिमांस सुखावह ठरते.

Verse 78

धारणाभिर्विशुद्धिः स्यात् स्थापने लेपचित्रयोः स्नानादि मानसन्तत्र शिलारत्नादिवेशनं

स्थापना तसेच लेप व चित्रकामाच्या वेळी धारणांनी शुद्धी होते. तेथे स्नानादी कर्म, मानस (आंतरिक) अनुष्ठान, आणि शिळा-रत्नादींचे निवेशनही करावे.

Verse 79

नेत्रोद्घाटनमन्त्रेष्टमासनादिप्रकल्पनं पूजा निरम्बुभिः पुष्पैर् यथा चित्रं न दुष्यति

मंत्रोक्त ‘नेत्रोद्घाटन’ विधी, आसनादींची योग्य मांडणी, आणि पाण्याविना फुलांनी पूजा—हे सर्व असे करावे की ते चित्राप्रमाणे (ओलाव्याने) दूषित होऊ नये.

Verse 80

विधिस्तु चललिङ्गेषु सम्प्रत्येव निगद्यते ह तत्त्वमेकं चित्रं हरेरिति घ स्नानं सरस्वतीत्यादिः, रोचिषामित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति यद्रत्नादिकपञ्चकमिति ज षडभिर्भाजिते गर्भे इति ङ शिलावाहादिवेशनं इति झ शिलारत्ननिवेशनमिति ख पञ्चभिर्वा त्रिभिर्वापि पृथक् कुर्याद् विभाजिते

आता चल-लिंगांचा विधिक्रम सांगितला आहे. पाठांतर असे—कुठे ‘तत्त्व एकच; हरिचे रूप चित्रवत् (विविध) आहे’ असे; कुठे ‘स्नान ‘सरस्वती…’ पासून आरंभते’ असे; आणि ‘रोचिषाम्…’ हा अंतिम पाठ झ-प्रतीत नाही. कुठे ‘रत्नादि पञ्चक’ असा पाठ, कुठे ‘गर्भ (गर्भगृह) सहा भागांत विभागले’ असा पाठ. कुठे ‘शिळा, वाहन इत्यादींचे निवेशन’, तर कुठे ‘शिळा-रत्न निवेशन’. विभागणी झाल्यास पाच भागांनी किंवा तीन भागांनीही स्वतंत्र विभाग करावेत.

Verse 81

भगत्रयेण भागांशो भवेद्भागद्वयेन वा स्वपीठेष्वपि तद्वत् स्याल्लिङ्गेषु तत्त्वभेदतः

तीन भागांनी किंवा दोन भागांनी अंश-विभाग करावा. स्वस्व पीठांवरही तोच नियम लागू होतो; परंतु लिंगांमध्ये तत्त्वभेदानुसार निर्णय होतो.

Verse 82

सृष्टिमन्त्रेण संस्कारो विधिवत् स्फाटिकादिषु किञ्च ब्रह्मशिलारत्नप्रभूतेश्चानिवेदनं

स्फटिक इत्यादींमध्ये सृष्टी-मंत्राने विधिपूर्वक संस्कार करावा. तसेच ब्रह्मशिला, रत्ने इत्यादी पदार्थांच्या बाबतीत ‘अनिवेदन’ (नैवेद्य न अर्पणे) विहित आहे.

Verse 83

योजनं पिण्डिकायाश् च मनसा परिकल्पयेत् स्वयम्भूवाणलिङ्गादौ संस्कृतौ नियमो न हि

पिण्डिकेचे (आधाराचे) मापही मनाने ठरवावे. परंतु स्वयम्भू लिंग इत्यादी आधीच संस्कृत/प्रतिष्ठित असल्यास त्याबाबत बंधनकारक नियम नाही.

Verse 84

स्नापनं संहितामन्त्रैर् न्यासं होमञ्च कारयेत् नदीसमुद्ररोहाणां स्थापनं पूर्ववन् मतं

संहिता-मंत्रांनी स्नापन करावे, तसेच विधिपूर्वक न्यास व होमही करावा. नदी, समुद्र व रोह (आरोह/उत्क्रमण) रूपांची स्थापना पूर्वोक्त पद्धतीप्रमाणेच मानली आहे.

Verse 85

ऐहिकम् मृण्मयं लिङ्गं पिष्टकादि च तक्षणात् कृत्वा सम्पूजयेच्छुद्धं सीक्षणादिविधानतः

ऐहिक (गृह्य/तात्पुरत्या) पूजेसाठी मातीचे लिंग किंवा पिष्टक इत्यादींचे लिंग त्वरित घडवून; ते शुद्ध करून; सीक्षण (शिंपडणे) आदी विधीनुसार सम्यक् पूजन करावे.

Verse 86

समादाय ततो मन्त्रानात्मानं सन्निधाय च तज्जले प्रक्षिपेल्लिङ्गं वत्सरात् कामदं भवेत्

मग ते मंत्र घेऊन आणि आत्मचेतना एकाग्र करून, त्या जलात लिंगाचे निमज्जन करावे; एक वर्षानंतर ते इच्छित फल देणारे होते.

Verse 87

विष्ण्वादिस्थापनं चैव पृयङ्मन्त्रैः समाचरेत्

विष्णु इत्यादी देवतांची स्थापना देखील प्रियङ्-मंत्रांनी विधिपूर्वक करावी.