Agneya-vidya
The Science of Ritual Worship
Comprehensive instructions on Agni-based rituals, temple worship procedures, mantra recitation, and the sacred science of fire ceremonies.
Adhyayas in Agneya-vidya
Adhyaya 17
Chapter 17 — सृष्टिविषयकवर्णनम् (An Account Concerning Creation)
अग्निदेव वसिष्ठांना अवतारकथेतून सृष्टीवर्णनाकडे नेतात व सृष्टी ही विष्णूची लीला असून ती सगुणही व निर्गुणही आहे असे सांगतात। अव्यक्त ब्रह्मन्, विष्णूचा प्रकृती-पुरुषात प्रवेश, त्यातून महत्, त्रिविध अहंकार आणि तन्मात्रांपासून आकाश ते पृथ्वीपर्यंत पंचमहाभूतांची उत्पत्ती असा सांख्यप्रभावित क्रम दिला आहे। सात्त्विक अहंकारातून मन व अधिष्ठाता देवता, तर तामस/तैजसातून इंद्रियशक्ती निर्माण होते। ‘नारायण’ जलव्युत्पत्ती, हिरण्यांड व हिरण्यगर्भ ब्रह्म्याने अंड्याचे द्यौ-पृथ्वी असे विभाजन, आकाश-दिशा-काल तसेच काम, क्रोध, रती इ. मानसबलांची स्थापना वर्णिली आहे। पुढे मेघादी वायुमंडलीय घटना, पक्षी, पर्जन्य, यज्ञासाठी वैदिक छंद-मंत्र, आणि शेवटी रुद्र, सनत्कुमार, सात मानस-ब्रह्मर्षी व ब्रह्म्याच्या अर्धनारी विभाजनातून प्रजोत्पत्ती—अशी सृष्टी यज्ञव्यवस्था व कर्मफलसिद्धीशी जोडली आहे।
Adhyaya 18
Svāyambhuva-vaṁśa-varṇanam (Description of the Lineage of Svāyambhuva Manu)
अग्नी सर्गकथेतून पुढे जाऊन वंशपरंपरा व धर्माची पवित्र इतिहासकथा सांगतात. स्वायंभुव मनूची संतती—प्रियव्रत, उत्तानपाद व शतरूपा—यांपासून आरंभ करून ध्रुवाच्या तपश्चर्येने विष्णुकृपेने ध्रुवलोक/ध्रुवपद (ध्रुवतारा) प्राप्त झाल्याचे वर्णन येते. पुढे वेनापासून पृथूचा उदय हा राजर्षी-शासनाचा आदर्श ठरतो; वसुधरेचे ‘दोहण’ करून धान्य व जीवनरक्षणासाठी संसाधनांचे धर्म्य उपयोजन सूचित होते. नंतर प्रचेतसांची तपस्या, मारिषेशी विवाह व दक्षाचा जन्म; दक्ष कन्यादानाने धर्म, कश्यप, सोम इत्यादींमार्फत सृष्टीविस्तार करतो. शेवटी विश्वेदेव, साध्य, मरुत, वसु, रुद्र; स्कंदाची नामावली व विश्वकर्म्याचे दिव्य शिल्पित्व सूचीबद्ध होऊन पुराणातील वंश-यादी यज्ञ, समाज, शिल्प व भक्ती-ज्ञानाशी जोडते।
Adhyaya 19
Chapter 19 — कश्यपवंशवर्णनम् (Description of Kaśyapa’s Lineage)
या अध्यायात अग्नि सृष्टिकथेतून वंशपरंपरात्मक विश्वरचनेकडे वळून कश्यपाची संतती सांगतात; मन्वंतरानुसार देव, अर्धदेव व विरोधी कुलांनी जग कसे भरते याचा नकाशा उभा राहतो. प्रथम तुषित व आदित्यांची यादी (विष्णु/इंद्र तसेच सौर देवता) येते; नंतर दितीच्या वंशातील हिरण्यकशिपु व हिरण्याक्ष यांच्या निमित्ताने “युगानुयुग” उद्भवणाऱ्या प्रतिकूल शक्तींचा चक्राकार उदय स्पष्ट होतो. दानव शाखांमध्ये प्रह्लाद, बळी, बाण इत्यादींचा उल्लेख असून प्रह्लादाची विष्णुभक्ती दैत्यवंशातही नैतिक श्रेणी दर्शवते. पुढे कश्यपाच्या पत्नी—पुलोमा, कालका, विनता, कद्रू, सुरसा, सुरभी इ.—आणि त्यांच्यापासून पक्षी, नाग, पशु व वनस्पती यांची उत्पत्ती प्रातिसर्ग (द्वितीय सृष्टी) म्हणून सांगितली आहे. शेवटी चित्ररथ, वासुकी, तक्षक, गरुड तसेच दिक्पाल यांच्या अधिकारांसह विश्व-प्रशासनाची क्रमबद्ध रचना मांडून यज्ञक्रमासारखी धर्माधिष्ठित व्यवस्था अधोरेखित केली आहे।
Adhyaya 20
Sargaviṣayaka-varṇana — The Topics of Primary Creation (Sarga)
भगवान अग्नी सर्ग (सृष्टी) याचे क्रमबद्ध वर्गीकरण सांगतात. प्रथम प्राकृत सर्ग—ब्रह्माच्या आद्य सर्जनातून महत् तत्त्व, नंतर तन्मात्रांपासून स्थूल भूतांची उत्पत्ती, आणि पुढे वैकारिक/ऐन्द्रियक टप्प्यात इंद्रिये व त्यांच्या क्रिया. त्यानंतर स्थावर, तिर्यक्स्रोतस (पशु-योनी), ऊर्ध्वस्रोतस देव, व वाक्स्रोतस मनुष्य असे स्तर; शेवटी ‘अनुग्रह-सर्ग’ सत्त्व-तमसाच्या नैतिक-आध्यात्मिक परिणामांकडे निर्देश करतो. पुढे वंशपरंपरेचे उदाहरण—दक्षकन्यांपासून व ऋषिपरंपरांतून देव-ऋषींची उत्पत्ती, रुद्राचा जन्म व नामे, तसेच सतीचा पार्वतीरूपे पुनर्जन्म. शेवटी नारदादि ऋषींनी सांगितलेली स्नानपूर्वक स्वायंभुव परंपरेतील पूजा—विष्णु व अन्य देवतांच्या आराधनेने भुक्ती व मुक्ती देणारे साधन म्हणून प्रतिपादित आहे।
Adhyaya 21
Chapter 21 — सामान्यपूजाकथनम् (Teaching on General Worship)
या अध्यायात विष्णु इत्यादी देवतांसाठी लागू होणारी “सामान्य-पूजा”ची प्रमाणित रचना सांगितली आहे. अच्युतास सपरिवार सार्वत्रिक नमस्कार करून प्रारंभ करून, परिचर देवता, मंडल-विन्यास आणि रक्षण/शक्तिवर्धक अंगांचा क्रमशः विस्तार केला आहे. द्वार-श्री, वास्तु इत्यादी स्थलशक्ती, कूर्म व अनंत हे विश्वाधार, तसेच कमळ-प्रतीकात धर्म व त्याच्या विरोधी गुणांचे मानचित्रण वर्णिले आहे. पुढे विष्णूची आयुधे व बीजे (श्रीं, ह्रीं, क्लीं), शिवपूजेची सामान्य पद्धत (नंदी व महाकाळापासून), आणि सूर्यपूजेत हृदय/शिर/नेत्रादी न्याससदृश विन्यास, कवच-अंगे व राहु–केतूसह ग्रहसमन्वय दिला आहे. मंत्ररचनेचे नियम (प्रणव, बिंदू, चतुर्थी + नमः) आणि तिळ-तूप होमाने पुरुषार्थफलदायी समारोप, तसेच पाठभेदांचा उल्लेख आहे।
Adhyaya 22
Chapter 22 — स्नानविधिकथनं (Instruction on the Rite of Bathing)
या अध्यायात स्नानाला पूजेपूर्वीचे अनिवार्य शुद्धीकरण-विधान मानले आहे. नृसिंह/सिंह मंत्राने मृत्तिका घेऊन तिचे भाग केले जातात; एका भागाने ‘मनः-स्नान’ करून शुद्धी प्रथम अंतःकरणात असते हे प्रतिपादित होते. निमज्जन व आचमनानंतर न्यास आणि सिंह-मंत्रजपाने रक्षा/दिग्बंध केला जातो; त्वरिता किंवा त्रिपुरा यांचे पर्यायी रक्षामंत्रही सांगितले आहेत. अष्टाक्षरी मंत्राने हृदयात हरि-ज्ञान स्थापन, वासुदेव-जपाने तीर्थजल संस्कार, वैदिक मंत्रांनी देहशुद्धी व मूर्तीपूजन होते. अघमर्षण, स्वच्छ वस्त्रे, करजल-शुद्धी, नारायण मंत्राने प्राणायाम, द्वादशाक्षरीने अर्घ्य आणि योगपीठापासून दिक्पाल, ऋषी व पितृगणांपर्यंत आवाहन-जपाचे विधान आहे. शेवटी सर्वांना स्वस्थानास पाठवून अङ्गसंहार करून पूजास्थानी जावे; मूलमंत्राधारित समापन-स्नानाने इतर पूजांसाठी पुनर्वापरयोग्य नमुना निश्चित होतो।
Adhyaya 23
Chapter 23 — पूजाविधिकथनम् (The Account of the Rules of Worship)
या अध्यायात नारद ब्राह्मणांना शिस्तबद्ध वैष्णव-पूजेचा क्रम सांगतात. आरंभी पादप्रक्षालन, आचमन, मौन व रक्षाकर्म; नंतर पूर्वाभिमुख आसन, मुद्रा व बीजध्यान—नाभीत ‘यं’ उग्र वायुरूप, हृदयात ‘क्षौं’ तेजस्वी निधिरूप—दिशादाहाग्नीने मलदाह, आकाशस्थ चंद्रासारख्या अमृतधारेने सूक्ष्मदेहस्नान व सुषुम्ना-नाड्यांतून त्याचा प्रवाह. पुढे करशुद्धी, अस्त्रमंत्र व व्यापक-स्थापन, तसेच हृदय-शिरः-शिखा-कवच-अस्त्र-नेत्र इत्यादींमध्ये पूर्ण न्यास. वेदीची मांडणी (वर्धनी डावीकडे, साहित्य उजवीकडे), मंत्रप्रोक्षणाने संस्कार, आणि योगपीठनिर्मितीत दिशानुसार गुण व प्रतिगुणांची स्थापना. पद्ममंडलाचे ध्यान करून हृदयातून देवतेचे आवाहन व मंडलस्थापन; पुण्डरीकाक्ष-विद्येनुसार अर्घ्य, पाद्य, आचमन, मधुपर्क, स्नान, वस्त्र, अलंकार, धूप, दीप इ. उपचार. नंतर आयुधचिन्ह, परिवार व दिक्पालपूजा; जप, प्रदक्षिणा, स्तुती, अर्घ्याने समारोप व ‘अहं ब्रह्म; हरिस्त्वम्’ तादात्म्यवचन. शेवटी एकरूपपूजेतून नवव्यूह-क्रमात बोट व देहन्यासांसह प्रवेश आणि काही पाठभेदांची नोंद आहे।
Adhyaya 24
Chapter 24 — कुण्डनिर्माणादिविधिः (Procedure for Constructing the Fire-pit and Related Rites)
या अध्यायात नारद इच्छित सिद्धी देणाऱ्या अग्निकार्याचे विधान सांगतात. होमकुंडासाठी वास्तुसदृश अचूक माप—दोऱ्याने मोजणी, भूमीखोदन, मेखला (उंच कडा) घडवणे, योनी-नालीची क्रमशः रुंदी, ठराविक उतार व दिशा—यांचे सविस्तर वर्णन आहे. वर्तुळ, अर्धचंद्र, पद्माकार इत्यादी पर्यायी कुंडरचना तसेच शृक्/श्रुवा व स्रुवा-पात्र यांचे अङ्गुली-आधारित प्रमाणनियम दिले आहेत. पुढे दर्भा थरांनी पसरवणे, पात्रन्यास, प्रणीत जल तयार करणे, प्रोक्षण, तुपाचा आज्यसंस्कार आणि प्रणवाला एकत्व-मंत्रतत्त्व मानून होमाची क्रमपद्धती येते. गर्भाधान ते समावर्तन या संस्कारांना वैष्णव अग्निपूजेत समाविष्ट केलेले दाखवले आहे. शेवटी बीजशुद्धी, ब्रह्मांडध्यान, लिंगपरिणाम अशी अंतर्मुख साधना, गुरु-प्रेरित दीक्षांग, विश्वक्सेनाला आहुती आणि निष्कर्ष—भोगीला लौकिक फल, मुमुक्षूला हरित लय—यातून भुक्ति-मुक्तीचे ऐक्य प्रतिपादित होते।
Adhyaya 25
Explanation of the Vāsudeva and Related Mantras (वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणम्)
या अध्यायात नारद वासुदेव-मंत्रपद्धती व चतुर्व्यूह (वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध) यांशी संबंधित उपासनेची लक्षणे विचारतात. ग्रंथात प्राणव व ‘नमो’पासून मंत्ररचना, स्वरबीज (अ, आ, अं, अः) तसेच दीर्घ-ह्रस्व व स्थाननियमांद्वारे अङ्ग–उपाङ्गभेद स्पष्ट केला आहे. पुढे षडङ्ग बीज-न्यास व द्वादशाङ्ग मूल-न्यास यांत हृदय, शिर, शिखा, कवच, नेत्र, अस्त्र इत्यादी स्थानी मंत्रभागांचे विन्यास दिले आहेत. गरुड/वैनतेय, पाञ्चजन्य शंख, कौस्तुभ, सुदर्शन, श्रीवत्स, वनमाळा, अनंत अशा दिव्यचिन्हांत बीजसमूहांचे विनियोग करून भक्ती व ध्वनितत्त्व यांचा संगम दाखविला आहे. भूत, वेद, लोक, इंद्रिये, बुद्धी-अहंकार-मन-चित्त आणि २६ तत्त्वांपर्यंत व्यूहक्रमाची संगतीही सांगितली आहे. शेवटी दिक्पालांसह मंडलपूजा, कर्णिकामध्य देवता, तसेच विश्वरूप व विश्वक्सेन यांसह स्थैर्य व राजविजय देणारी फलश्रुती वर्णिली आहे।
Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
मागील अध्यायातील मंत्रप्रदर्शनानंतर येथे मुद्रालक्षणकथन आहे—देवसन्निधी व इतर कर्मफल निर्माण करणाऱ्या यज्ञीय हस्तमुद्रांचे निश्चित चिन्ह व स्वरूप. नारद हृदयाशी संलग्न ‘अंजली’ ही मुख्य नमस्कारमुद्रा सांगून भक्तीला तांत्रिक विधीचा प्रवेशद्वार ठरवतात. पुढे डाव्या हाताची मुठ, वर उभा अंगठा आणि उजव्या अंगठ्याचे पकड/गुंफणकार्य इत्यादी सूक्ष्म देहचालना मंत्रविद्येचा अविभाज्य भाग म्हणून वर्णिली आहे. विधी-व्यूहात साधारण व असाधारण मुद्रांचा भेद, तसेच कनिष्ठिकेपासून क्रमाने उलगडत जाणाऱ्या आठ मुद्रांची अनुक्रमणा दिली आहे. बीजप्रयोग व सिद्धी इत्यादी उद्दिष्टांबाबत पाठांतरांचा निर्देश, वराहमुद्रा आणि अङ्गनामुद्रांचा क्रमही येतो. शेवटी उजव्या बाजूस तीच रचना संकोचून प्रतिबिंबित करण्याची पद्धत सांगून योग्य विन्यासाने मुद्रासिद्धी होते असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 27
Dīkṣāvidhi-kathana (Explanation of the Rite of Initiation)
या अध्यायात मुद्राप्रदर्शनानंतर दीक्षा-विधीचे क्रमबद्ध निरूपण येते. नारद वैष्णव दीक्षेत पद्माकार मंडलात हरिपूजा, रक्षणविधी (नरसिंह-न्यास, ‘फट्’युक्त मंत्राने मोहरीचे विखुरणे) आणि प्रासाद-रूपात शक्ती-प्रतिष्ठा सांगतात. औषधी व पंचगव्य अभिषेक, कुशाने प्रोक्षण व नारायणान्त मंत्रांनी संस्कार, कुंभपूजा व अग्निपूजा होते; वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध या व्यूह-नामांनी शिजवलेले हवि अर्पण केले जाते. पुढे देशिक सृष्टीक्रमाने प्रकृतीपासून पृथ्वीपर्यंत तत्त्वांचे शिष्यावर न्यासाने स्थापन करतो आणि संहारक्रमात होमाने त्यांचा प्रत्याहार/शुद्धी करून पूर्णाहुतीपर्यंत नेऊन बंधमोक्षाचे ध्येय प्रतिपादित करतो. मंत्र व क्रियांतील अनेक पाठभेदही नोंदले आहेत; शेवटी गृहस्थ, साधक, दरिद्री/तपस्वी/बालक इत्यादींची पात्रता व शक्तिदीक्षेची शक्यता सांगितली आहे।
Adhyaya 28
Abhiṣeka-vidhāna (The Procedure for Consecratory Bathing)
या अध्यायात दीक्षा-वर्णनानंतर नारद अभिषेक-विधान सविस्तर सांगतात. अभिषेक हा आचार्य व साधक-शिष्य यांना सिद्धी देणारा आणि रोगशमन करणारा उपचारात्मक विधी मानला आहे. रत्नांनी अलंकृत, प्रतिमायुक्त कुंभ मध्यापासून सुरू करून पूर्वादि दिशाक्रमाने शिस्तबद्ध ठेवले जातात, ज्यातून विश्वरचनेचा विन्यास सूचित होतो. विधीची तीव्रता सहस्रावृत्तीने, किंवा सामर्थ्यानुसार शतावृत्तीने वाढवावी असे सांगितले आहे. मंडप-मंडलात विष्णूला पीठावर पूर्व व ईशानाभिमुख प्रतिष्ठित करून वास्तु-तर्क जपला जातो. आचार्यगण व पुत्रक यांची तयारी, अभिषेकाचेच पूजन, आणि गीत/पाठ अशा मंगलध्वनींसह कर्म पूर्ण होते. शेवटी योगपीठ-संबंधी सामग्रीचे प्रदान, गुरूंकडून समय-व्रतांची घोषणा, तसेच गोपनीयता व शिस्त यांमुळे शिष्य परंपरेच्या पूर्ण अधिकारास पात्र ठरतो.
Adhyaya 29
The Description of the Sarvatobhadra Maṇḍala (सर्वतोभद्रमण्डलकथनम्)
या अध्यायात मंत्रसाधनेसाठी पवित्र क्षेत्र म्हणून सर्वतोभद्र मंडळाचे निर्माण व प्रतिष्ठा यांचा कठोर विधी सांगितला आहे. शुद्ध भूमी व पूर्वपूजा झाल्यावर चौकोनी जाळे कमळाधारित आवरणांत—पीठ, वीथिका, द्वार—विभागून दिशादेवता व वैदिक विभाग नेमले जातात; तत्त्वे, इंद्रिये व अंतःकरण यांचे बहुस्तरीय विन्यासही दिले आहेत. पुढे रंगनियम, रंगद्रव्ये, शोधन-रेखांकन क्रम, अंगुळ-हस्त-कर मापे, तसेच बीज/मंत्र/विद्या-जप व पुरश्चरणाची शिस्त सांगितली आहे. नंतर मंडळरचना योगदेह म्हणून—नाड्या, हृदयकमळ, बीजशक्तीचे किरण—समजावून स्थूल शब्दमूर्ती, सूक्ष्म तेजस्वी हृदय-रूप आणि चिंतातीत परम पद यापर्यंत क्रमिक ध्यान मांडले आहे. शेवटी ९, २५, २६ इत्यादी विस्तृत व्यूह-विन्यास, द्वारालंकार नियम आणि शुभ मर्त्येष्ट्य मंडळ वर्णन करून पवित्र रचनेने उपासना व अनुभूती कशी संघटित होते ते दाखवले आहे।
Adhyaya 30
Chapter 30: मण्डलविधिः (Maṇḍala-vidhi) — Procedure for the Maṇḍala
या अध्यायात मण्डल-लक्षणांची पूर्व चर्चा संपवून विधिनिष्ठ उपासना-तंत्र सांगितले आहे. नारद कमळ-आधारित मण्डलातील पूजाक्रम मांडतात—मध्य पद्मात ब्रह्मदेवांना त्यांच्या अङ्गांसह प्रतिष्ठापित करून पूजन करावे, म्हणजे मण्डल केवळ आकृती न राहता देवत्वाचे सजीव क्षेत्र ठरते. पूर्व दिशेच्या पद्म-भागात पद्मनाभ विष्णूंची स्थापना करून दिशानुसार/पाकळ्यांनुसार देवतांचे क्रमबद्ध नियोजन दाखवले आहे. हीच अग्नेय-विद्या: पवित्र भूमिती, मंत्ररचित पूजा आणि धर्मनियम यांचा संगम करून भक्तीसह शिस्तबद्ध, पुनरावृत्तीयोग्य साधना घडवते।
Adhyaya 31
Chapter 31 — मार्जनविधानं (The Procedure of Mārjana / Purificatory Sprinkling)
भगवान अग्नी ‘मार्जन’ नावाचा संरक्षणविधी सांगतात—स्वतःच्या रक्षणासाठी व इतरांच्या संरक्षणासाठी शुद्धीकरणात्मक शिंपडणे/प्रोक्षण. आरंभी परमात्म्यास नमस्कार आणि विष्णूच्या अवतारांना (वराह, नरसिंह, वामन, त्रिविक्रम, राम, वैकुंठ, नर) वंदना करून, सत्य, स्मृती व मंत्रशक्तीने रक्षण सिद्ध होते हे अधोरेखित केले आहे. पुढे दुःख, पाप, शत्रुकृत अभिचार, दोष/सन्निपातभेदांप्रमाणे रोग, विविध उत्पत्तीची विषे तसेच ग्रह‑प्रेत‑डाकिनी‑वेताळ‑पिशाच‑यक्ष‑राक्षस इत्यादी बाधा शांत/नष्ट करण्याचे विधान येते. सुदर्शन व नरसिंह यांना दिग्रक्षक म्हणून आवाहन करून ‘छेद/काप’ अशा पुनरुक्त मंत्रांनी वेदना व व्याधींचे छेदन दर्शविले आहे. शेवटी कुशाला विष्णु/हरिरूप मानून अपामार्जनकाला रोगनिवारक ‘अस्त्र’ ठरवून, मंत्रजप‑द्रव्य‑भक्तितत्त्व यांचा संगम असलेली अग्नेयविद्येची समग्र रक्षातंत्रणा मांडली आहे।
Adhyaya 32
Saṃskāra-kathana (Account of the Saṃskāras)
अग्नेय-विद्येच्या पुढील उपदेशात भगवान अग्नी या अध्यायात निर्वाण-दीक्षा इत्यादी दीक्षांच्या संदर्भात संस्कारांचे स्थान स्पष्ट करून एकूण अठ्ठेचाळीस संस्कारांचे विधान करतात, ज्यामुळे साधक ‘दैवी’ जीवनपद्धतीकडे उन्नत होतो. ते गर्भाधान, पुंसवन, सीमंतोन्नयन, जातकर्म व नामकरण असे जीवन-संस्कार सांगून पुढे गृह्य व श्रौत क्षेत्रातील पाका-यज्ञ, आवर्ती श्राद्ध, ऋतु-कर्म आणि हविर्यज्ञ—आधान, अग्निहोत्र, दर्श व पौर्णमास—यांचे विवेचन करतात. शेवटी सोमयाग-प्रणालीत अग्निष्टोम व त्याचे विस्तार यांची नावे देऊन, अश्वमेधाला ‘हिरण्य’ विशेषणे आणि दया, क्षान्ति, आर्जव, शौच इत्यादी आठ सद्गुणांशी जोडतात; त्यामुळे यज्ञशक्तीचा संबंध नैतिक परिष्काराशी जोडला जातो. उपसंहारात जप, होम, पूजा व ध्यान ही संस्कार-परिपूर्तीची साधना सांगून भुक्ति-मुक्ति, रोग व अंतर्दोषरहित देवतुल्य जीवनप्राप्ती वर्णिली आहे।
Adhyaya 33
Chapter 33 — पवित्रारोहणविधानं (The Procedure for Pavitrārohaṇa / Installing the Sacred Thread or Consecratory Amulet)
अग्निदेव पवित्रारोहणाला हरिच्या वार्षिक उपासना-ऋतूचे कालविधान सांगतात—आषाढ ते कार्तिक, प्रतिपदा श्रेष्ठ तिथी; इतर देवतांची तिथी त्यांच्या क्रमाने (उदा. शिव/ब्रह्मा द्वितीयेपासून) मानली जाते. पुढे पवित्र-सूत्राची निवड व निर्मिती (ब्राह्मणी कातलेले श्रेष्ठ, अन्यथा शुद्ध केलेले), तंतु त्रिगुण/नवगुण वाढ, ग्रंथीसंख्या (१२-ग्रंथी इ.), मूर्तीवर स्थापनेची स्थाने (गुडघे/कटी/नाभीपासून वरपर्यंत) आणि माळेचे प्रमाण (१०८/१००८; अँगुलमान) दिले आहे. वस्त्वपसारण, क्षेत्रपाल व द्वारपूजन, बळी, तसेच भूतशुद्धीत मंत्रोद्घाताने तन्मात्रा-तत्त्वांचा लय (पृथ्वी→जल→अग्नी→वायू→आकाश), नंतर देहशुद्धी, दिव्यदेह-ध्यान व हृदयकमळात मानसयाग सांगितला आहे. शेवटी न्यास, कवच/अस्त्ररक्षा, वैष्णव व्यूह-आवरण प्रतिष्ठा, रक्षासूत्र बांधणे आणि व्रतनियम (उपवास, काम-क्रोध संयम) यांमुळे लौकिक पूर्णता व आध्यात्मिक फलप्राप्ती होते असे प्रतिपादन आहे।
Adhyaya 34
Chapter 34 — होमादिविधिः (The Procedure for Homa and Related Rites)
अग्निदेव क्रमाने होमविधी सांगतात—स्थान व साधकशुद्धीपासून अग्निप्रतिष्ठा, आहुती आणि मोक्षाशी जोडणाऱ्या ध्यानापर्यंत. प्रथम यागस्थान मंत्रप्रोक्षणाने पवित्र करून वेददेहासारखे मंडल रेखाटले जाते; नंतर तोरणपूजा, दिशास्थापन, द्वारपालपूजन आणि अस्त्रमंत्राने पुष्प टाकून विघ्ननाश केला जातो. पुढे भूतशुद्धी, न्यास व मुद्रा झाल्यावर रक्षाविधान—मोहरीचा क्षेप, पंचगव्याची तयारी, अनेक कलशांची स्थापना; लोकपालांसाठी दहा कलश आणि ईशान कोपऱ्यात वर्धनीसह कुंभात हरि व अस्त्राची प्रतिष्ठा. त्यानंतर होमयंत्रणा—श्रुक-श्रुव, परिधी, इध्म इत्यादींची मांडणी, प्रणीता/प्रोक्षणी जल, चरुपाक, रेषा काढणे, योनीमुद्रा दाखवणे व कुंडात अग्निस्थापन. कुंडलक्ष्मी (त्रिगुणात्मिका प्रकृती) अग्निमध्ये ध्यानावी; अग्नी हा भूतांचा व मंत्रांचा योनी आणि मुक्तिदाता आहे असे प्रतिपादन. शेवटी समिधा व आहुतींची नियत संख्या (१०८ सहित) अर्पण करून सप्तजिह्वा वैष्णव अग्नीला असंख्य सूर्यांसारखा तेजस्वी मानून ध्यान केले जाते।
Adhyaya 35
Chapter 35: पवित्राधिवासनादिविधिः (Method of Consecrating the Pavitra and Related Rites)
भगवान अग्नी वसिष्ठांना पवित्रांचे अधिवासन (प्रतिष्ठापन) आणि त्यासोबतचे रक्षण व पूर्वतयारी विधी सांगतात. प्रथम सम्पाताने प्रोक्षण, नंतर नरसिंह-मंत्राने मंत्रशक्ती, आणि अस्त्र-मंत्राने गोपन/रक्षा केली जाते. यज्ञपात्रे वस्त्राने गुंडाळून योग्य स्थानी ठेवून बिल्वमिश्रित जलाने शिंपडतात व पुन्हा जपाने सशक्त करतात. कुम्भाजवळ रक्षाविधान, उपकरणांचा दिशान्यास आणि व्यूह-संबंध (संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध) दिला आहे; भस्म-तीळ, शेण व स्वस्ति-मुद्रांकित माती इ. शुद्धिकारक ठेवतात. हृदय/शिर/शिखा मंत्रांनी दर्भ-जल, धूप व दिक्-अर्पणांची मांडणी; पुटिकेत चंदन, जल, अक्षत, दही, दूर्वा. घर त्रिसूत्राने वेढून मोहरी पसरवतात, दारे पूजतात; विष्णु-कुम्भकर्माने ‘विष्णु-तेज’ उत्पन्न होऊन पाप नष्ट होते. पवित्र गंध-पुष्प-अक्षतांसह प्रथम गुरु व परिवारास, मग मूलमंत्राने हरिस अर्पण; पुढे प्रार्थना, बलि, कुम्भसज्जा, मंडलतयारी, रात्रिजागर व पुराणपाठ—काही सहभागींसाठी नियम-शिथिलता असली तरी गंध-पवित्रक कधीही वर्ज्य नाही।
Adhyaya 36
Pavitrāropaṇa-vidhāna (The Procedure for Installing the Pavitra)
भगवान अग्नी वसिष्ठांना पवित्र (पवित्रक) आरोपणाचा वार्षिक प्रायश्चित्त‑शुद्धीविधी सांगतात, ज्यामुळे नित्यपूजेत झालेल्या त्रुटींचे निरसन होते. प्रातःस्नान, द्वारपालपूजन व एकांतस्थळी तयारी करून पूर्वीची संस्कारद्रव्ये व शिळे नैवेद्य काढून टाकून देवतेची पुनःप्रतिष्ठा व नव्याने पूजा केली जाते. पंचामृत, कषाय‑काढे व सुगंधित जलाने स्नापन, होम व नैमित्तिक पूजा; विष्णुकुंभ आवाहन, हरिप्रार्थना आणि हृदादि मंत्रांनी संस्कार होतो. नंतर पवित्र धारण/स्थापित करून देवतेला अर्पण केले जाते व द्वारपाल, आसन, गुरु, परिचारक यांनाही समर्पण होते. पूर्णाहुतीने प्रायश्चित्त पूर्ण होते; १०८ गणना व पुष्प‑माल्यांची समृद्ध अर्पणे पूर्णत्व दर्शवितात. शेवटी क्षमायाचना, बलि‑दक्षिणा, ब्राह्मणसत्कार आणि पवित्राचे विष्णुलोकासाठी विसर्जन; वापरलेले पवित्र ब्राह्मणाला दान केल्यास तंतुसंख्येनुसार पुण्य, वंशोन्नती व अखेरीस मोक्ष प्राप्त होतो।
Adhyaya 37
Chapter 37 — सर्वदेवपवित्रारोहणविधिः (Procedure for Installing the Pavitra for All Deities)
भगवान अग्नी, विष्णूच्या पवित्रारोपणानंतर सर्व देवतांसाठी लागू होणारी ‘सर्वदेव-पवित्रारोपण’ विधी सांगतात. पवित्र हे शुभलक्षणयुक्त पावन साधन असून ते शुद्ध द्रव्य, अचूक मंत्रध्वनी आणि संस्कारित अग्नी-होम यांच्याशी एकरूप झाले की विधी सिद्ध होतो—द्रव्यशुद्धी, ध्वनीनिश्चय व होमशक्ती यांचा संगम येथे दाखविला आहे. देवतेला जगताची योनी/उत्पत्ती व स्रष्टा म्हणून संबोधून परिवारासह आवाहन केले जाते आणि प्रातःकाळी पवित्रक अर्पण होते. या कर्माचे नाव स्पष्ट ‘पवित्रारोपण’; हे वर्षभरच्या पूजेचे फल देणारे, पूर्व अर्पणांना पूर्णत्व देणारे वार्षिक शुद्धीकरण-लेखापरीक्षण आहे. शिव, सूर्य, वाणेश्वर व शक्तिदेव इत्यादींसाठी विशेष स्वीकार-मंत्र दिले आहेत. सूत्र/यज्ञोपवीत नारायण, अनिरुद्ध, संकर्षण, कामदेव व वासुदेव यांनी व्यापलेले आहे असे सांगून संरक्षण, समृद्धी, आरोग्य, विद्या, संतती व चार पुरुषार्थ यांच्याशी त्याचा संबंध जोडला आहे. शेवटी पवित्रकाचे दिव्यलोकात प्रेषण/विसर्जन करून चक्र पूर्ण होते; तसेच पाठभेदांचा उल्लेख परंपरेचा इतिहास दर्शवितो.
Adhyaya 38
Chapter 38 — देवालयनिर्माणफलं (The Merit of Constructing a Temple)
अग्नि सांगतात—देवालय, विशेषतः वासुदेवाचे मंदिर, स्थापल्याने अनेक जन्मांचे संचित पाप नष्ट होते; केवळ आनंद मानून साथ देणाऱ्यालाही पुण्य मिळते। बांधकाम, देखभाल, लेपन, झाडू, विटा पुरवणे, तसेच बालक्रीडेत वाळूचे मंदिर करणेही धर्मकृत्य असून विष्णुलोक व वंशोन्नती देते। कपट किंवा दिखावा केल्यास स्वर्गफल मिळत नाही। एक, तीन, पाच, आठ व सोळा भागांच्या प्रासादरचनांनुसार लोकफल सांगितले; उच्च मंदिरांत भुक्ति-मुक्ति आणि परम वैष्णवायतनात मोक्ष। धन क्षणभंगुर; ते मंदिरनिर्माण, द्विजांना दान, कीर्तन व स्तुती यांत लावणे श्रेष्ठ। विष्णु सर्वकारण व सर्वव्यापी; त्यांच्या धामाची स्थापना पुनर्जन्म-निवृत्तीचे कारण। प्रतिमानिर्माण व प्रतिष्ठेच्या फलांची तुलना, द्रव्यभेद आणि प्रतिष्ठेत अनंत फल वर्णिले। यमाच्या आज्ञेने मंदिरकर्ते व प्रतिमोपासक नरकग्रहणापासून मुक्त; शेवटी हयग्रीवोक्त प्रतिष्ठाविधीची भूमिका येते।
Adhyaya 39
Chapter 39 — भूपरिग्रहविधानम् (Bhū-parigraha-vidhāna: Procedure for Acquiring and Ritually Securing Land)
हयग्रीव प्रतिष्ठाविधानाच्या पूर्वअंग म्हणून भूमीचा विधिपूर्वक परिग्रह व शुद्धीकरण यांचा क्रम सांगतात। प्रथम हयशीर्ष-तंत्र इत्यादी तंत्रांची गणना करून पाञ्चरात्र/तांत्रिक परंपरेची प्रामाणिकता दर्शविली आहे; नंतर कोण प्रतिष्ठा करू शकतो, खोट्या आचार्याची लक्षणे, आणि बाह्य चिन्हांपेक्षा तंत्र-निपुणतेनेच खरा गुरु ओळखावा हे स्पष्ट केले आहे। पुढे वास्तु-योजनेत देवतांनी वस्तीच्या दिशेकडे मुख करावे व दिशानुसार स्थापना—अग्नि, यम, चण्डिका, वरुण, वायु, नाग, कुबेर/गुह, ईशान-क्षेत्रातील देवता—अशी मांडणी आहे। प्रमाण-सीमा व अनुपात याविषयी सावधगिरीनंतर भूमिशोधन, भूतबली, अष्ट दिशांना अष्टाक्षर मंत्राने सत्तू उधळणे, मग नांगरणी व गोचरणाने भूमी स्थिर करणे सांगितले आहे। शेवटी त्रसरेणु ते पद्महस्त अशी मापन-परंपरा देऊन शुद्धी व निर्माणशास्त्र यांचा संबंध जोडला आहे।
Adhyaya 40
Chapter 40 — भूपरिग्रहो नाम (Bhū-parigraha) / अर्घ्यदानविधानम् (Arghya-dāna-vidhāna)
भगवान अग्नी या अध्यायात भूमिपूजनाचा आधार वास्तुपुरुषाच्या पौराणिक-यज्ञीय तत्त्वावर ठेवतात—देवतांनी एका प्रचंड सत्तेला वश करून पृथ्वीवर शय्यास्थ केले, म्हणून स्थळ स्वतः पवित्र देह मानले जाते. साधक ६४-पद (मंडल) रचनेत पद व अर्धपदांवर देवता-शक्तींची नेमणूक करून तूप, अक्षता, फुले, धान्य, मांस, मध, दुग्धविकार व रंगीत द्रव्यांनी हवन-बलि अर्पण करतो; याने शुभ शक्ती पोसल्या जातात व आसुरी विघ्ने, पाप व रोग शांत होतात. बांधकामापूर्वी राक्षस, मातृगण, पिशाच, पितर व क्षेत्रपाल इत्यादींना बलिदान देणे स्थळ-सामंजस्यासाठी आवश्यक सांगितले आहे. पुढे प्रतिष्ठाविधीत कुंभस्थापना (महीश्वर/वास्तुरूप व वर्धनीसह), ब्रह्मा व दिक्पाल-कुंभ, पूर्णाहुती, मंडल-प्रदक्षिणा, दोरा व पाण्याने रेषांकन, खणकाम, मध्यकूप तयारी, चतुर्भुज विष्णूस अर्घ्य, तसेच शुभ निक्षेप—पांढरी फुले, दक्षिणावर्त शंख, बिया व माती—यांचे वर्णन आहे. शेवटी वास्तुशास्त्रीय इशारा: पाण्याच्या पातळीपर्यंत खोदून शल्य (लपलेली अडथळ्याची वस्तू) शोधून काढावे; शकुन-लक्षणांनी ते कळते, न काढल्यास भिंतींचा विकार व गृहस्वामीचे दुःख इत्यादी दोष होतात—अशी आध्यात्मिक शुद्धी व अभियांत्रिकी दक्षता यांची सांगड घातली आहे।
Adhyaya 41
Chapter 41 — शिलाविन्यासविधानं (The Procedure for Laying the Stones / Foundation Setting)
भगवान अग्नी शिला-विन्यास व पाद-प्रतिष्ठेचे विधान सांगतात आणि मंदिरनिर्माण हे केवळ अभियांत्रिकी नसून संस्काररूप अभिषेककर्म आहे असे स्पष्ट करतात. क्रमाने मण्डपाची तयारी व विधी-सज्जा, नंतर कुम्भ-न्यास व इष्टका-न्यास; द्वार-स्तंभांचे प्रमाण; खणकाम अंशतः भरून समतल भूमीवर वास्तुपूजन. चांगल्या प्रकारे भाजलेल्या विटांचे अङ्गुल-मान दिले आहे; शिला-आधारित पर्यायात अनेक कुम्भांसह स्थापना सांगितली आहे. पञ्च-कषाय, सर्वौषधी-जल, गंध-तोय यांनी शिलासंधान/स्थिरीकरण आणि ‘आपो हि ष्ठा’, ‘शं नो देवी’, पवमानी, वरुणसूक्त तसेच श्रीसूक्ताचा उपयोग. पुढे होम—आघार, आज्य-भाग, व्याहृती-आहुती व प्रायश्चित्तविधान. आचार्य विटांवर व दिशांवर देवता-शक्तींचा न्यास करून मध्यभागी गर्भाधान करतात; धातू-रत्ने-आयुधे इत्यादींसह गर्भकलश स्थापतात; ताम्र-पद्म-पात्रात पृथ्वीचे आवाहन करून कूपकर्म पूर्ण करतात—गोमूत्रप्रोक्षण, रात्रौ गर्भाधान व दान. शेवटी पीठबंधाचे प्रमाण, निर्माणानंतर पुनः वास्तुयज्ञ, मंदिरसंकल्प-निर्माणाचे पुण्यप्रशंसन आणि ग्रामद्वारांचे दिक्-नियम सांगितले आहेत।
Adhyaya 42
Chapter 42 — प्रासादलक्षणकथनं (Prāsāda-lakṣaṇa-kathana: Characteristics of the Temple/Prāsāda)
या अध्यायात हयग्रीव प्रासाद-निर्मितीचे सर्वसाधारण विधान सांगतात—चौरस भूमीचे सोळा भाग करून गर्भन्यास, भिंतींचे वाटप आणि प्रमाणानुसार उंची ठरविली जाते. पुढे प्रतिमा व तिच्या पिण्डिकेच्या प्रमाणावर आधारलेली मापनपद्धती देऊन गर्भगृह व भित्तीमान काढले जातात आणि शिखर भिंतीच्या उंचीच्या दुप्पट असावे असे सांगितले आहे. प्रदक्षिणापथाचा विस्तार, रथक-प्रक्षेप, शिखर व शुकनास यांचे सूत्र (दोरा) लावून मांडणी, तसेच सिंहचिन्ह, वेदी, कलश इत्यादी अलंकारांची स्थाने वर्णिली आहेत. द्वाररचना निश्चित—उंची रुंदीच्या दुप्पट—उदुंबरादि शुभ लाकूड आणि चण्ड–प्रचण्ड, विश्वक्सेन, श्री इत्यादी द्वारपाल देवतांचे विधान आहे. प्राकाराची उंची प्रासादाच्या चतुर्थांश, गोपुर थोडे कमी; वराह, नरसिंह, श्रीधर, हयग्रीव, जामदग्न्य इत्यादींची दिशानुसार प्रतिष्ठा करून क्षेत्र पवित्र केले जाते. काही हस्तलिखितांत भिन्न भिन्न अपूर्णांकमानांचा उल्लेख करून शास्त्रीय अचूकता व धर्ममंगलता अधोरेखित केली आहे।