Adhyaya 81
Chapter 81 — समयदीक्षाविधानम् (Procedure for Samaya Initiation)
या अध्यायात समय-दीक्षेचे विधान सांगितले आहे. ही दीक्षा शिष्यामध्ये ज्ञान उत्पन्न करून मल व मायेचे बंध तोडते आणि भुक्ती व मुक्ती—दोन्ही साध्य करते. कला-भेदानुसार देहधारी अवस्था (प्रलय-आकल, सकल) वर्गीकृत करून दीक्षा निराधारा (तीव्र शक्तिनिपातजन्य) व साधारा (विधी-आधारित) अशी, तसेच समयाचार व पात्रतेनुसार सवीजा/निर्वीजा अशी सूक्ष्म विभागणी केली आहे. पुढे शैव-आगमिक क्रम—विघ्ननाश, भूतशुद्धी, विशेष अर्घ्य, पंचगव्य, अस्त्र-कवच प्रयोग, सृष्ट्यादी व तादात्म्य-न्यास, आणि शेवटी ‘शिवोऽहम्’ हा दृढ निश्चय—वर्णिला आहे. शिवाची प्रतिष्ठा मण्डल, कलश, अग्नी व शिष्य यांमध्ये करून विधी बाह्य प्रतिष्ठा व अंतर्मोक्ष दोन्ही साधतो. नंतर होमविधी—आहुती-द्रव्ये, संख्या-नियम, दीपन/तर्पण, चरु-पाक, पूर्णाहुती—सविस्तर दिला आहे. शेवटी भुक्ती-मुक्तीनुसार शिष्य-नियम, मंत्रजल/भस्म शुद्धी, पाशभेदाचे प्रतीक, आणि शिवहस्त-प्रदानाने भावपूजेचा अधिकार देऊन उपसंहारात समय-दीक्षा शैव-अर्चनेस योग्यत्व देते असे सांगितले आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये दमनकारोहणविधिर्नाम अशीतितमो ऽध्यायः अथैकाशीतितमो ऽध्यायः समयदीक्षाविधानं ईश्वर उवाच वाक्ष्यामि भोगमोक्षार्थं दीक्षां पापक्षयङ्करीं मलमायादिपाशानां विश्लेषः क्रियते यया
अशा प्रकारे आदिमहापुराण आग्नेयातील “दमनकारोहणविधि” नावाचा ऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला. आता एक्याऐंशीवा अध्याय—“समयदीक्षाविधान” आरंभ होतो. ईश्वर म्हणाले—भोग व मोक्षासाठी, पापक्षय करणारी दीक्षा मी सांगतो; जिच्यामुळे मल, माया इत्यादी पाशांचे विश्लेषण व छेदन होते.
Verse 2
ज्ञानञ्च जन्यते शिष्ये सा दीक्षा भुक्तिमुक्तिदा विज्ञातकलनामैको द्वितीयः प्रलयाकलः
ज्या दीक्षेमुळे शिष्यामध्ये ज्ञान उत्पन्न होते, तीच दीक्षा भुक्ती व मुक्ती देणारी आहे. ‘कला’ या नावाने ज्ञात अवस्थांमध्ये दुसरी अवस्था प्रलयाकल आहे.
Verse 3
तृतीयः सकलः शास्त्रे ऽनुग्राह्यस्त्रिविधो मतः तत्राद्यो मलमात्रेण मुक्तो ऽन्यो मलकर्मभिः
शास्त्रात तृतीय प्रकार ‘सकल’ असा म्हणतात व तो अनुग्रहास पात्र मानला आहे; तो त्रिविध आहे. त्यांतील पहिला केवळ (अवशिष्ट) मलमात्राने मुक्त होतो, तर दुसरा मल व कर्म यांच्या शुद्धीने मुक्ती पावतो।
Verse 4
कलादिभूमिपर्यन्तं स्तवैस्तु सकलो यतः निराधाराथ साधारा दीक्षापि द्विविधा मता
कलादि पासून भूमीपर्यंत स्तोत्रांनी साधक सर्वथा ‘सकल’ म्हणजे पूर्ण केला जातो; म्हणून दीक्षा दोन प्रकारची मानली आहे—निराधारा आणि साधारा।
Verse 5
निराधारा द्वयोस्तेषां साधारा सकलस्य तु आधारनिरपेक्षेण क्रियते शम्भुचर्यया
त्यांतील दोनांसाठी निराधारा (आधाररहित) दीक्षा आहे; परंतु ‘सकल’ साठी साधारा (आधारयुक्त) आहे. तरीही शम्भुचर्येने ती आधारनिरपेक्ष रीतीनेच केली जाते।
Verse 6
तीव्रशक्तिनिपातेन निराधारेति सा स्मृता आचार्यमूर्तिमास्थाय मायातीव्रादिभेदया
तीव्र शक्तिनिपाताने ती ‘निराधारा’ म्हणून स्मरणात आहे. आचार्याचे रूप धारण करून ती ‘माया’, ‘तीव्र’ इत्यादी भेदांनुसार प्रवृत्त होते।
Verse 7
शक्त्या यां कुरुते शम्भुः सा साधिकरणोच्यते प्रलयानल इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रलयात्मक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः इयं चतुर्विधा प्रोक्ता सवीजा वीजवर्जिता
शक्तीने शम्भु जी (क्रिया/व्यवस्था) करतात ती ‘साधिकरणा’ म्हणतात. चिह्नित हस्तलिखित-पाठात ‘प्रलयानल’ असे आहे, तर दुसऱ्या चिह्नित पाठात ‘प्रलयात्मक’ असे आहे. ही चतुर्विध सांगितली आहे—सबीजा व बीजवर्जिता (इत्यादी भेदांसह)।
Verse 8
साधिकारानधिकारा यथा तदभिधीयते समयाचारसंयुक्ता सवीजा जायते नृणां
शास्त्रात जसे सांगितले आहे, तसे मनुष्यांना त्यांच्या-त्यांच्या स्थितीनुसार कधी अधिकार तर कधी अनधिकार असतो. योग्य समयाचाराने युक्त कर्म ‘सबीज’ होऊन फलदायी ठरते.
Verse 9
निर्वीजा त्वसमर्थानां समयाचारवर्जिता नित्ये नैमित्तिके काम्ये यतः स्यादधिकारिता
परंतु जे असमर्थ आहेत, त्यांच्यासाठी कर्म ‘निर्बीज’ म्हणतात आणि ते समयाचारवर्जितही असते. म्हणूनच नित्य, नैमित्तिक व काम्य कर्मांमध्येही (मर्यादित) अधिकारिता लागू होते.
Verse 10
साधिकारा भवेद्दीक्षा साधकाचार्ययोरतः निर्वीजा दीक्षितानान्तु यदास मम पुत्रयोः
म्हणून दीक्षा अशी असावी की ती साधक व आचार्य—दोघांनाही योग्य अधिकार देईल. पण दीक्षित ‘निर्बीज’ असतील तर ती दीक्षा निष्फळ ठरते—जसे माझ्या पुत्रांच्या बाबतीत झाले.
Verse 11
नित्यमात्राधिकारत्वद्दीक्षा निरधिकारिका द्विविधेयं द्विरूपा हि प्रत्येकमुपजायते
ही दीक्षा फक्त नित्य कर्मांसाठीच अधिकार देते, म्हणून तिला ‘निरधिकारिका’ म्हणतात. ती द्विविध आहे; आणि त्यातील प्रत्येकही द्विरूपाने उत्पन्न होते.
Verse 12
एका क्रियावती तत्र कुण्डमण्डलपूर्विका मनोव्यापारमात्रेण या सा ज्ञानवती मता
त्यांपैकी एक ‘क्रियावती’ आहे, जी कुण्ड व मण्डल यांच्या पूर्वतयारीसह होते. आणि जी केवळ मनोव्यापाराने केली जाते, ती ‘ज्ञानवती’ मानली आहे.
Verse 13
इत्थं लब्धाधिकारेण दीक्षाअचार्येण साध्यते स्कन्ददीक्षां गुरुः कुर्यात् कृत्वा नित्यक्रियां ततः
अशा प्रकारे दीक्षा-आचार्याने विधिपूर्वक अधिकार प्राप्त केल्यावर हा विधी साधावा. नंतर नित्यकर्म करून गुरु स्कंद-दीक्षा द्यावी.
Verse 14
प्रणवार्ग्यकराम्भोजकृतद्वाराधिपार्चणः विघ्नानुत्सार्य देहल्यां न्यस्यास्त्रं स्वासने स्थितः
प्रणव व अर्घ्याने शुद्ध केलेल्या हातांनी द्वाराधिपतीचे पूजन करावे. विघ्न दूर करून देहलीवर ‘अस्त्र’ न्यास करून आपल्या आसनावर बसावे.
Verse 15
कुर्वीत भूतसंशुद्धिं मन्त्रयोगं यथोदितं तिलतण्डुलसिद्धार्थकुशदूर्वाक्षतोदकं
यथोक्त पद्धतीने भूतशुद्धी करावी आणि मंत्रयोग करावा; तीळ, तांदूळ, मोहरी, कुश, दूर्वा, अक्षत व जल यांचा उपयोग करावा.
Verse 16
सयवक्षीरनीरञ्च विशेषार्घ्यमिदन्ततः तदम्बुना द्रव्यशुद्धिं तिलकं स्वासनात्मनोः
यानंतर विशेष अर्घ्य असे—जव, दूध व जलयुक्त. त्या जलाने द्रव्यशुद्धी करावी आणि आपल्या आसनास व स्वतःस तिलक लावावा.
Verse 17
पूजनं मन्त्रशिद्धिञ्च पञ्चगव्यञ्च पूर्ववत् लाजचन्दनसिद्धार्थभस्मदूर्वाक्षतं कुशान्
पूर्ववत् पूजन करावे, मंत्रसिद्धी साधावी आणि पंचगव्य तयार करावे; तसेच लाजा, चंदन, मोहरी, भस्म, दूर्वा, अक्षत व कुश ठेवावेत.
Verse 18
विकिरान् शुद्धलाजांस्तान् सधूपानस्त्रमन्त्रितान् कृतनित्यक्रियाद्वय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः भस्मदूर्वाक्षतानिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शस्त्राम्बुप्रोक्षितानेतान् कवचेनावगुण्ठितान्
शुद्ध लाजा धूपासह विखुरून, त्यांना अस्त्र-मंत्राने अभिमंत्रित करावे. नित्यकर्माची दोन्ही कृत्ये करून, अस्त्र-मंत्राने पवित्र केलेल्या जलाने प्रोक्षण करून, कवच-मंत्राने संरक्षणार्थ आवरण घालावे.
Verse 19
नानाग्रहणाकारान् विघ्नौघविनिवारकान् दर्भाणान्तालमानेन कृत्वा षट्त्रिंशता दलैः
विघ्नसमूह निवारण्यासाठी पकडण्यास योग्य असे विविध आकार तयार करावेत; ताळमानाएवढ्या दर्भाग्रांनी, छत्तीस दलांनी ते बनवून विन्यस्त करावे.
Verse 20
सप्तजप्तं शिवास्त्रेण वेणीं बोधासिमुत्तमं शिवमात्मनि विन्यस्य सृष्ट्याधारमभीप्सितं
शिवास्त्राचा सात वेळा जप करून, वेणी व उत्तम बोधासि (बोध-खड्ग) ग्रहण करावा. न्यासाने आत्म्यात शिव स्थापन करून, इच्छित सृष्ट्याधार प्राप्त करावा.
Verse 21
निष्कलं च शिवं न्यस्य शिवो ऽहमिति भावयेत् उष्णीषं शिरसि न्यस्य अलं कुर्यात्स्वदेहकं
निष्कल शिवाचा न्यास करून ‘शिवोऽहम्’ असा भाव करावा. उष्णीष शिरावर न्यासाने ठेवून, स्वदेह अलंकृत व पवित्र करावा.
Verse 22
गन्धमण्डनकं स्वीये विदध्याद्दक्षिणे करे विधिनात्रार्चयेदीशमित्थं स्याच्छिवमस्तकं
गंधमंडनक (सुगंध अलंकार) स्वतःच्या उजव्या हातात स्थापित करावा. नंतर विधिपूर्वक ईशाचे अर्चन करावे; अशा रीतीने (पूजाक्रमात) शिवमस्तक सिद्ध होते.
Verse 23
विन्यस्य शिवमन्त्रेण भास्वरं निजमस्तके शिवादभिन्नमात्मानं कर्तारं भावयेद्यथा
शिवमंत्राने आपल्या मस्तकावर न्यास करून, साधकाने स्वतःला तेजस्वी, कर्ता आणि शिवाशी अभिन्न आत्मा असे तद्वत् भावावे।
Verse 24
मण्डले कर्मणां साक्षी कलशे यज्ञरक्षकः होमाधिकरणं वह्नौ शिष्ये पाशविमोचकः
मंडलात तो सर्व कर्मांचा साक्षी; कलशात यज्ञाचा रक्षक; अग्नीत होमाचे अधिष्ठान; आणि शिष्यात पाशबंधनाचा विमोचक होतो।
Verse 25
स्वात्मन्यनुगृहीतेति षडाधारो य ईश्वरः सो ऽहमेवेति कुर्वीत भावं स्थिरतरं पुनः
‘मी माझ्याच आत्म्यात अनुगृहीत आहे’ असे मानून, ‘षडाधारांत स्थित जो ईश्वर तो मीच’ हा भाव पुन्हा पुन्हा अधिक दृढ करावा।
Verse 26
ज्ञानखड्गकरः स्थित्वा नैरृत्याभिमुखो नरः सार्घ्याम्बुपञ्चगव्याभ्यां प्रोक्षयेद्यागमण्डपं
ज्ञानखड्ग हातात घेऊन नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेकडे मुख करून, आचार्याने अर्घ्यजल व पंचगव्य यांनी यागमंडपाचे प्रोक्षण करावे।
Verse 27
चतुष्पथान्तसंस्कारैः संस्कुर्यादीक्षणादिभिः विक्षिप्य विकरांस्तत्र कुशकूर्चोपसंहरेत्
चतुष्पथावर केलेल्या संस्कारांच्या शेवटी, ईक्षण इत्यादी क्रियांद्वारे शुद्धी पूर्ण करावी; तेथे विकिर द्रव्ये विखुरून, नंतर कुशकूर्चाने ती गोळा करून उपसंहार करावा।
Verse 28
तानीशदिशि वर्धन्यामासनायोपकल्पयेत् नैरृते वास्तुगीर्वाणान् द्वारे लक्ष्मीं प्रपूजयेत्
ती द्रव्ये ईशान दिशेस शुभ ‘वर्धनी’ स्थानी आसनरूपाने मांडावीत. नैऋत्य दिशेस वास्तुदेवतांची पूजा करावी आणि द्वारी विधिपूर्वक लक्ष्मीची आराधना करावी.
Verse 29
आप्ये रत्नैः पूरयन्तीं हृदा मण्डपरूपिणीं अस्त्राम्बु इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शिष्ये पापविमोचक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः साम्बुवस्त्रे सरत्ने च धान्यस्थे पश्चिमानने
जलपात्रात ‘हृदा’ मंत्राने रत्नांनी परिपूर्ण अशी मण्डलरूपिणी शक्तीची भावना/स्थापना करावी. (काही चिह्नित हस्तलिखितांत येथे ‘अस्त्राम्बु’ असा पाठ; आणि शिष्योपदेशात ‘पापविमोचक’ असा पाठ आढळतो.) ती जलाने ओलसर वस्त्रावर, रत्नांसह, धान्याच्या शय्येवर ठेवून मुख पश्चिमेकडे करावे.
Verse 30
ऐशे कुम्भे यजेच्छम्भुं शक्तिं कुम्भस्य दक्षिणे पश्चिमस्यान्तु सिंहस्थां वर्धनीं खड्गरूपिणीं
अशा कुम्भात शम्भू (शिव) यांची पूजा करावी. कुम्भाच्या दक्षिण बाजूस शक्तीची आराधना करावी आणि पश्चिम बाजूस सिंहस्थ, खड्गरूपिणी वर्धनीची पूजा करावी.
Verse 31
दिक्षु शक्रादिदिक्पालान्विष्ण्वन्तान् प्रणवासनान् वाहनायुधसंयुक्तान् हृदाभ्यर्च्य स्वनामभिः
आठही दिशांत इंद्रादि दिक्पाल—विष्णूपर्यंत—प्रणव (ॐ) आसनावर विराजमान, स्वस्व वाहन व आयुधयुक्त असे हृदयात पूजावेत आणि प्रत्येकास त्याच्या नावाने आवाहन करावे.
Verse 32
प्रथमन्तां समादाय कुम्भस्याग्राभिगामिनीं अविच्छिन्नपयोधरां भ्रामयित्वा प्रदक्षिणं
प्रथम धारा/अर्पण घेऊन, कुम्भाच्या अग्रभागाकडे जाणारी अखंड धारा उजवीकडे (घड्याळाच्या दिशेने) फिरवत प्रदक्षिणा करावी.
Verse 33
शिवाज्ञां लोकपालानां श्रावयेन्मूलमुच्चरन् संरक्षत यथायोगं कुम्भं धृत्वाथ तां धारेत्
मूलमंत्र उच्चारून लोकपालांना शिवाची आज्ञा सांगावी—“यथायोग्य या विधीचे संरक्षण करा।” नंतर अभिषिक्त कुंभ घेऊन विधिपूर्वक तो धारण करावा।
Verse 34
ततः स्थिरासने कुम्भे साङ्गं सम्पूज्य शङ्करं विन्यस्य शोध्यमध्वानं वर्धन्यामस्त्रमर्चयेत्
नंतर स्थिर आसनावर ठेवलेल्या कुंभात शंकराचे साङ्गसहित संपूर्ण पूजन करून, शुद्ध करावयाच्या अध्वाचा न्यास करावा आणि तेथे ‘वर्धनी’ अस्त्र-मंत्राचे अर्चन करावे।
Verse 35
ः अस्त्रासनाय हूं फट् ॐ ॐ अस्त्रमूर्तये नमः ॐ हूं फट् पाशुपतास्त्राय नमः ॐ ॐ हृदयाय हूं फट् नमः ॐ श्रीं शिरसे हूं फट् नमः ॐ यं शिखायै हूं फट् नमः ॐ गूं कवचाय हूं फट् नमः ॐ फट् अस्त्राय हूं फट् नमःचतुर्वक्त्रं सदंष्ट्रञ्च स्मरेदस्त्रं सशक्तिकं समुद्गरत्रिशूलासिं सूर्यकोटिसमप्रभं
मंत्र—“ḥ अस्त्रासनाय हूं फट्। ॐ ॐ अस्त्रमूर्तये नमः। ॐ हूं फट् पाशुपतास्त्राय नमः। ॐ ॐ हृदयाय हूं फट् नमः। ॐ श्रीं शिरसे हूं फट् नमः। ॐ यं शिखायै हूं फट् नमः। ॐ गूं कवचाय हूं फट् नमः। ॐ फट् अस्त्राय हूं फट् नमः।” नंतर अस्त्राचे ध्यान करावे—चतुर्मुख, दंष्ट्रायुक्त, शक्तिसहित, मुद्गर-त्रिशूल-खड्ग धारण करणारे, आणि कोटी सूर्यांसमान प्रभायुक्त।
Verse 36
भगलिङ्गसमायोगं विदध्याल्लिङ्गमुद्रया अट् ॐ ॐ अस्त्रमूर्तये नमः ॐ स्वां स्वं क्रूं फट् पाशुपतास्त्राय स्वाहा ॐ ॐ हृदयाय क्रूं फट् नमः ॐ पं शिखायै क्रूं फट् नमः ॐ खं कवचाय क्रूं फट् नमः ॐ हं फट् अस्त्राय फट् नमः इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्गुष्ठेन स्पृशेत् कुम्भं हृदा मुष्ट्यास्त्रवर्धनीं
लिंगमुद्रेने “अट्” असे म्हणत भग-लिंगाचा समायोग करावा। (नंतर) मंत्र—“ॐ ॐ अस्त्रमूर्तये नमः। ॐ स्वां स्वं क्रूं फट् पाशुपतास्त्राय स्वाहा। ॐ ॐ हृदयाय क्रूं फट् नमः। ॐ पं शिखायै क्रूं फट् नमः। ॐ खं कवचाय क्रूं फट् नमः। ॐ हं फट् अस्त्राय फट् नमः।” असा चिह्नित हस्तलिखितातील पाठ आहे। अंगठ्याने कुंभास स्पर्श करावा; हृदयावर हात ठेवून मुठीने अस्त्र-वर्धनी मुद्रा करावी।
Verse 37
भुक्तये मुक्तये त्वादौ मुष्टिना वर्धनीं स्पृशेत् कुम्भस्य मुखरक्षार्थं ज्ञानखड्गं समर्पयेत्
आरंभी भोग व मोक्षासाठी मुठीने ‘वर्धनी’ स्पर्श करावी। कुंभाच्या मुखरक्षणासाठी ‘ज्ञानखड्ग’ समर्पित/स्थापित करावा।
Verse 38
शस्त्रञ्च मूलमन्त्रस्य शतं कुम्भे निवेशयेत् तद्दशांशेन वर्धन्यां रक्षां विज्ञापयेत्ततः
मूलमंत्राच्या शंभर जप/संस्कारांसह शस्त्र कुंभात स्थापित करावे. नंतर त्याच्या दशांशाने (दहा) वर्धनीत रक्षाविधीचे विधिवत् विज्ञापन/अधिष्ठान करावे.
Verse 39
यथेदं कृतयत्नेन भगवन्मखमन्दिरं रक्षणीयं जगन्नाथ सर्वाध्वरधर त्वया
हे भगवन् जगन्नाथ, सर्व यज्ञांचे धारक! हा मखमंदिर यथायोग्य प्रयत्नाने सिद्ध केला आहे; म्हणून याचे रक्षण आपण करावे.
Verse 40
प्रणवस्थं चतुर्बाहुं वायव्ये गणमर्चयेत् स्थण्डिले शिवमभ्यर्च्य सार्घ्यकुण्डं व्रजेन्नरः
वायव्य दिशेत प्रणवस्थ चतुर्भुज गणाचे पूजन करावे. स्थंडिलावर शिवाची अर्चना करून नंतर साधक सार्घ्यकुंडाकडे जावा.
Verse 41
निविष्टो मन्त्रतृप्त्यर्थमर्घ्यगन्धघृतादिकं वामे ऽसव्ये तु विन्यस्य समिद्दर्भतिलादिकं
आसनस्थ होऊन मंत्रतृप्तीसाठी डावीकडे अर्घ्य, गंध, घृत इत्यादी ठेवावे; आणि दुसऱ्या बाजूस समिधा, दर्भ, तीळ इत्यादी मांडावे.
Verse 42
कुण्डवह्निस्रुगाज्यादि प्राग्वत् संस्कृत्य भावयेत् मुख्यतामूर्ध्ववक्त्रस्य हृदि वह्नौ शिवं यजेत्
कुंड, अग्नी, स्रुक, आज्य इत्यादी पूर्ववत् संस्कारित करून भावन/ध्यान करावे. ऊर्ध्ववक्त्र रूपास मुख्य मानून अग्नीच्या हृदयस्थानी शिवाचे पूजन करावे.
Verse 43
स्वमूर्तौ शिवकुम्भे च स्थण्डिले त्वग्निशिष्ययोः सृष्टिन्यासेन विन्यस्य शोध्याध्वानं यथाविधि
स्वदेहमूर्ती, शिवकुंभ, स्थंडिल (यज्ञभूमी) तसेच स्वतः, अग्नी व शिष्य—यांवर सृष्टी-न्यास करून, विधीनुसार अध्वा (तत्त्व-मंत्र-क्रम) शुद्ध करावा।
Verse 44
कुण्डमानं मुखं ध्यात्वा हृदाहुतिभिरीप्सितं वीजानि सप्तजिह्वानामग्नेर्होमाय भण्यते
कुंडाचे मान (आकार) दिव्य मुख म्हणून ध्यान करून, हृदय-आहुतीरूपे इच्छित हवि अर्पण करावी; नंतर होमासाठी अग्नीच्या सप्तजिह्वांचे बीजाक्षर उच्चारावेत।
Verse 45
विरेफावन्तिमौवर्णौ रेफषष्ठस्वरान्वितौ इन्दुविन्दुशिखायुक्तौ जिह्वावीजानुपक्रमात्
‘वा’ आणि ‘रा’ हे दोन वर्ण रेफयुक्त, षष्ठ स्वराशी संलग्न, तसेच इंदु (अर्धचंद्र), बिंदु (अनुस्वार) व शिखा-चिन्हांनी युक्त आहेत—जिह्वा-बीजाच्या क्रमिक विधानानुसार।
Verse 46
हिरण्या वनका रक्ता कृष्णा तदनु सुप्रभा अतिरिक्ता बहुरूपा रुद्रेन्द्राग्न्याप्यदिङ्मुखा
ती सुवर्णवर्णा, वनवासी, रक्तवर्णा व कृष्णवर्णा आहे; पुढे अत्यंत तेजस्वी; अतिशय (प्रभायुक्त), बहुरूपी; आणि रुद्र, इंद्र, अग्नी तसेच दिशांकडे मुख केलेली आहे।
Verse 47
क्षीरादिमधुरैर् होमं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिके अभिचारे तु पिण्याकसक्तुकञ्चुककाञ्चिकैः
शांतिक व पौष्टिक कर्मांत क्षीर इत्यादी मधुर द्रव्यांनी होम करावा; परंतु अभिचारात पिण्याक, सत्तू, कंचुक (भूसी/साल) व काञ्चिक (आंबट मांड) यांनी आहुती द्यावी।
Verse 48
लवणैर् आजिकातक्रकटुतैलैश् च कण्टकैः वायव्ये कालमर्चयेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः समिद्भिरपि वक्राभिः क्रुद्धो भाष्याणुना यजेत्
लवण, मोहरी, ताक, तिखट तेल आणि काटे यांसह वायव्य (उत्तर‑पश्चिम) दिशेस ‘काल’ याचे समर्चन करावे—असा चिह्नित हस्तलिखित‑पाठ आहे. क्रोधावस्थेतही वाकड्या समिधांनी भाष्य‑निर्देशाप्रमाणे हवन करावे।
Verse 49
कदम्बकलिकाहोमाद्यक्षिणी सिद्ध्यति ध्रुवं बन्धूककिंशुकादीनि वश्याकर्षाय होमयेत्
कदंबाच्या कळ्यांचा होम केल्याने यक्षिणी निश्चयाने सिद्ध होते. वशीकरण व आकर्षणासाठी बंधूक, किंशुक इत्यादींचा होम करावा.
Verse 50
बिल्वं राज्याय लक्ष्मार्थं पाटलांश् चम्पकानपि पद्मानि चक्रवर्तित्वे भक्ष्यभोज्यानि सम्पदे
राज्यप्राप्तीसाठी बिल्व; लक्ष्मीप्राप्तीसाठी पाटला व चंपकही. चक्रवर्तीपदासाठी पद्म; आणि संपदेसाठी भक्ष्य‑भोज्य पदार्थ (अर्पण करावेत).
Verse 51
दूर्वा व्याधिविनाशाय सर्वसत्त्ववशीकृते प्रियङ्गुपाटलीपुष्पं चूतपत्रं ज्वरान्तकं
दूर्वा व्याधिनाशासाठी व सर्व सत्त्वांचे वशीकरण करण्यासाठी (उपयुक्त) आहे. प्रियंगू व पाटलीची फुले आणि आंब्याची पाने ज्वरनाशक आहेत.
Verse 52
मृत्युञ्जयो मृत्युजित् स्याद् वृद्धिः स्यात्तिलहोमतः रुद्रशान्तिः सर्वशान्त्यै अथ प्रस्तुतमुच्यते
मृत्युंजय (मंत्र/विधी)ने मनुष्य मृत्युजित होतो; तिळहोमाने वृद्धि (समृद्धी) होते. रुद्रशांती सर्व शांतीसाठी आहे; आता प्रस्तुत विधी सांगितली जाते.
Verse 53
आहुत्यष्टशतैर् मूलमङ्गानि तु दशांशतः सन्तर्पयेत मूलेन दद्यात् पूर्णां यथा पुरा
आठशे आहुती अर्पण करून, त्याच्या दशांश भागाने विधीची अंगे-उपांगे संतर्पित करावीत. नंतर मूलमंत्रानेच पूर्वप्रमाणे पूर्णाहुती द्यावी.
Verse 54
तथा शिष्यप्रवेशाय प्रतिशिष्यं शतं जपेत् दुर् निमित्तापसाराय सुनिमित्तकृते तथा
तसेच शिष्यप्रवेश (दीक्षा) करण्यासाठी प्रत्येक शिष्यासाठी शंभर वेळा जप करावा. दुर्निमित्त दूर करण्यासाठी व सुनिमित्त निर्माण करण्यासाठीही तसाच जप करावा.
Verse 55
शतद्वयञ्च होतव्यं मूलमन्त्रेण पूर्ववत् मूलाद्यष्टास्त्रमन्त्राणां स्वाहान्तैस्तर्पणं सकृत्
पूर्ववत् मूलमंत्राने दोनशे आहुती द्याव्यात. त्यानंतर मूलापासून आरंभ होणाऱ्या आठ अस्त्रमंत्रांचे ‘स्वाहा’ अंत असलेल्या वाक्यांनी एकदा तर्पण करावे.
Verse 56
शिखासम्पुटितैर् वीजैर् ह्रूं फडन्तैश् च दीपनं ॐ हौं शिवाय स्वाहेत्यादिमन्त्रैश् च तर्पणं
शिखा-सम्पुटित बीजमंत्रांनी तसेच ‘ह्रूं’ बीजाच्या ‘फट्’ अंत असलेल्या अस्त्रप्रयोगाने दीपन करावे. आणि ‘ॐ हौं शिवाय स्वाहा’ इत्यादी मंत्रांनी तर्पण करावे.
Verse 57
ॐ ह्रूं ह्रौं ह्रीं शिवाय ह्रूं फडित्यादिदीपनं ततः शिवाम्भसा स्थालीं क्षालितां वर्मगुण्ठितां
‘ॐ ह्रूं ह्रौं ह्रीं शिवाय ह्रूं फट्’ इत्यादी अक्षरांनी दीपन करावे. नंतर शिवाम्भ (शिवजल) ने स्थाली धुऊन, तिला वर्मरूप संरक्षणाने घट्ट गुंठून सुरक्षित करावे.
Verse 58
चन्दनादिसमालब्धां बध्नीयात् कटकं गले वर्मास्त्रजप्तसद्दर्भपत्राभ्यां चरुसिद्धये
चंदनादि लावून गळ्यात कटक (ताबीज) बांधावा। वर्म व अस्त्र मंत्रांनी जपलेल्या पवित्र दर्भपत्रांच्या दोन पानांनी चरूची सिद्धी होते.
Verse 59
हुं फडन्तैश् च ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हूं हौं हूं शिवाय हूमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ क्रं हौं क्रं शिवाय क्रूं इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः धर्मगुण्ठितामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वर्माद्यैर् आसने दत्ते सार्धेन्दुकृतमण्डले न्यस्तायां मूर्तिभूतायां भावपुष्पैः शिवं यजेत्
‘हुं’ बीजास ‘फट्’ (काही चिह्नित पाठांत) जोडून मंत्ररूप वापरावे—‘ॐ हूं हौं हूं शिवाय हूं’ (एक पाठ) किंवा ‘ॐ क्रं हौं क्रं शिवाय क्रूं’ (दुसरा पाठ)। वर्मादी रक्षणोपकरणांनी युक्त आसनावर, सार्धेन्दु-निर्मित मंडलात, न्यासाने मूर्तिभूत देवता स्थापून, भावपुष्पांनी शिवपूजन करावे.
Verse 60
वस्त्रबद्धमुखायां वा स्थाल्यां पुष्पैर् वहिर्भवैः चुल्ल्यां पश्चिमवक्त्रायां न्यस्तायां मानुषात्मना
किंवा वस्त्राने बांधलेल्या मुखाची स्थाळी (पात्र) घेऊन बाहेरून आणलेली फुले त्यात ठेवावीत. ती स्थाळी मानवी साधकाने चुलीवर पश्चिमाभिमुख ठेवावी.
Verse 61
न्यस्ताहङ्कारवीजायां शुद्धायां वीक्षणादिभिः धर्माधर्मशरीरायां जप्तायां मानुषात्मना
अहंकारबीज न्यस्त झाल्यावर आणि वीक्षणादी साधनांनी (अंतःकरण) शुद्ध झाल्यावर, धर्म-अधर्मरूप शरीरावर मानवी आत्म्याने जप केल्यास अंतःशुद्धी सिद्ध होते.
Verse 62
स्थालीमारोपयेदस्त्रजप्तां गव्याम्बुमार्जितां गव्यं पयो ऽस्त्रसंशुद्धं प्रासादशतमन्त्रितं
अस्त्र मंत्राने जपलेली स्थाळी (विधीत) स्थापावी व गोमूत्राने परिमार्जन करावे. नंतर अस्त्र मंत्राने शुद्ध व ‘प्रासाद’ मंत्र शंभर वेळा जपून अभिमंत्रित केलेले गाईचे दूध वापरावे.
Verse 63
तुण्डलान् श्यामकादीनां निक्षिपेत्तत्र तद्यथा एकशिष्यविधानाय तेषां प्रसृतिपञ्चकं
तेथे तुण्डल व श्यामक इत्यादी द्रव्ये विधिपूर्वक टाकावीत; एक शिष्यविधानासाठी त्यांचे प्रमाण पाच प्रसृती आहे.
Verse 64
प्रसृतिं प्रसृतिं पश्चाद्वर्धयेद् द्व्यादिषु क्रमात् कुर्याच्चानलमन्त्रेण पिधानं कवचाणुना
यानंतर दोनपासून आरंभ करून क्रमाने एकेक प्रसृती वाढवावी; मग अनलमंत्राने व सूक्ष्म कवचमंत्राने पिधान (समापन/सील) करावे.
Verse 65
शिवाग्नौ मूलमन्त्रेण पूर्वास्यश् चरुकं पचेत् सुखिन्ने तत्र तच्चुल्ल्यां श्रुवमापूर्य सर्पिषा
पूर्वेकडे तोंड करून शिवाग्नीत मूलमंत्र जपत चरु शिजवावा; तो नीट शिजल्यावर त्याच चुलीवर श्रुव घृताने भरावा.
Verse 66
स्वाहान्तैः संहितामन्त्रैर् दत्वा तप्ताभिघारणं संस्थाप्य मण्डले स्थालीं सद्दर्भे ऽस्त्राणुना कृते
‘स्वाहा’अन्त संहिता-मंत्रांनी तप्त-अभिघारण (गरम शिंपडणे) देऊन; मग मण्डलात शुद्ध दर्भावर स्थाली स्थापावी आणि सूक्ष्म अस्त्रमंत्राने रक्षाविधान करून क्रम नीट करावा.
Verse 67
प्रणवेन पिधायास्यां तद्देहलेपनं हृदा सुशीतलो भवत्येवम् प्राप्य शीताभिघारणं
प्रणव (ॐ) ने मुख पिधान करून, हृदयभावाने तो लेप देहावर लावावा; याने पूर्ण शीतलता प्राप्त होते—हीच शीत-अभिघारणाची विधी आहे.
Verse 68
विदध्यात्संहितामन्त्रैः शिष्यं प्रति सकृत् सकृत् धर्माद्यासनके हुत्वा कुण्डमण्डलपश्चिमे
संहिता-मंत्रांनी शिष्याचे वारंवार विधिपूर्वक अभिषेक/सशक्तीकरण करावे. धर्मादी आसनांवर आहुती देऊन, कुंड व मंडल यांच्या पश्चिमेस शिष्याला स्थापित करावे.
Verse 69
सम्पातञ्च स्रुचा हुत्वा शुद्धिं संहितया चरेत् चरुकं सकृदालभ्य तयैव वषडन्तया
स्रुचने संपात-आहुती देऊन, संहिता-मंत्राने शुद्धीविधी करावा. नंतर चरू एकदा स्पर्श/ग्रहण करून, त्याच ‘वषट्’ अंत असलेल्या मंत्राने आहुती द्यावी.
Verse 70
धर्माद्यैर् आसने इति क, चिह्नितपुस्तकपाठः सार्दाम्बुकृतमण्डले इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः धर्माद्यासनके धृत्वेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः धेनुमुद्रामृतीभूतं स्थण्डिलेशान्तिकं नयेत् साज्यभागं स्वशिष्याणां भागो देवाय वह्नये
धेनु-मुद्रेने ते अमृततुल्य करून, शांतिक-आहुती स्थंडिल (वेदी/मृत्तिका-स्थान) येथे न्यावी. तुपासहित भाग स्वशिष्यांसाठी; मुख्य भाग देव अग्नी (वह्नी) साठी आहे.
Verse 71
कुर्यात्तु स्तोकपालादेः समध्वाज्यमितिदं त्रयं नमो ऽन्तेन हृदा दद्यात्तेनैवाचमनीयकं
स्तोकपाल इत्यादीपासून आरंभ करून, मधु व तूप यांसह—ही त्रयी करावी. ‘नमः’ अंत असलेल्या हृदय-मंत्राने अर्पण करावे; त्याच मंत्राने आचमनीय जलाचा संस्कार करावा.
Verse 72
साज्यं मन्त्रशतं हुत्वा दद्यात् पूर्णां यथाविधि मण्डलं कुण्डतः पूर्वे मध्ये वा शम्भुकुम्भयोः
तुपासहित शंभर मंत्र-आहुती देऊन, विधीनुसार पूर्णाहुती द्यावी. मंडल कुंडाच्या पूर्वेस, किंवा मध्यभागी—शंभू (शिव) व कुंभ (कलश) यांच्या मध्ये—स्थापावे.
Verse 73
रुद्रमातृगणादीनां निर्वर्त्यान्तर्बलिं हृदा शिवमध्ये ऽप्यलब्धाज्ञो विधायैकत्वभावनं
रुद्र, मातृगण इत्यादींसाठी हृदयात विधिपूर्वक अंतर्बली करून, पूर्ण अनुज्ञा न मिळाली तरीही शिवभावात एकत्वभावना ध्यावी।
Verse 74
सर्वज्ञतादियुक्तो ऽहं समन्ताच्चोपरि स्थितः ममांशो योजनास्थानमधिष्ठाहमध्वरे
मी सर्वज्ञता इत्यादी गुणांनी युक्त, सर्वत्र व वर स्थित आहे. अध्वर (यज्ञ) मध्ये माझा एक अंश नियत योजनास्थानांचा अधिष्ठाता असतो।
Verse 75
शिवो ऽहमित्यहङ्कारी निष्क्रमेद् यागमण्डपात् न्यस्तपूर्वाग्रसन्धर्भे शस्त्राणुकृतमण्डले
“मी शिव आहे” या मंत्रभावाच्या अहंकारासह तो यागमंडपातून बाहेर पडावा; जिथे अग्रविन्यास आधीच ठेवलेला असून शस्त्रांनी मंडल/वर्तुळ रेखाटलेले आहे।
Verse 76
प्रणवासनके शिष्यं शुक्लवस्त्रोत्तरीयकं स्नातञ्चोदङ्मुखं मुक्त्यै पूर्ववक्त्रन्तु भुक्तये
शिष्याला प्रणवासनावर बसवावे; त्याला शुभ्र वस्त्रे व शुभ्र उत्तरीय द्यावे; स्नान करून मुक्तीसाठी उत्तरमुख करावे, आणि भोगासाठी पूर्वमुख विधान आहे।
Verse 77
ऊर्ध्वं कायं समारोप्य पूर्वास्यं प्रविलोकयेत् चरणादिशिखां यावन्मुक्तौ भुक्तौ विलोमतः
देह उर्ध्व स्थिर करून, पूर्वमुख होऊन, पायापासून शिखेपर्यंत क्रमाने ध्यान करावे; आणि मुक्ति व भोग—दोन्ही साधनांत निर्देशाप्रमाणे विलोमक्रमही करावा।
Verse 78
चक्षुषा सप्रसादेन शैवं धाम विवृण्वता अस्त्रोदकेन सम्मोक्ष्य मन्त्राम्बुस्नानसिद्दये
नेत्र प्रसन्न व निर्मळ करून, अंतःकरणात शैव धामाचे प्रकटन/चिंतन करीत, अस्त्र-मंत्राने अभिमंत्रित जलाने शुद्धी व विघ्नमोचन करावे, ज्यायोगे मंत्राभिषिक्त जल-स्नान सिद्ध होईल।
Verse 79
भस्मस्नानाय विघ्नानां शान्तये पापभित्तये सृष्टिसंहारयोगेन ताडयेदस्त्रभस्मना
भस्मस्नानासाठी—विघ्नशांती व पापभेदनासाठी—सृष्टी व संहार यांच्या योगप्रक्रियेनुसार, अस्त्र-मंत्रसंस्कृत भस्माने ताडन/अनुष्ठानिक प्रयोग करावा।
Verse 80
पुनरस्त्राम्बुना प्रोक्ष्य सकलीकरणाय तं स्थण्डिलोपान्तिकं नयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तेनैवाचमनीयमिति क, ख, ग, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः पाशभित्तये इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नाभेरूर्ध्वं कुशाग्रेण मार्जनीयास्त्रमुच्चरन्
पुन्हा अस्त्र-मंत्राभिमंत्रित जलाने प्रोक्षण करून, ‘सकलीकरणा’साठी त्याला स्थण्डिल (यज्ञभूमी)च्या काठाशी नेावे। त्याच जलाने आचमन करावे. मार्जनीय-अस्त्र उच्चारत, कुशाग्राने नाभीच्या वर देहाचे मार्जन (पुसणे) करावे।
Verse 81
त्रिधाअलभेत तन्मूलैर् अघमर्षाय नाभ्यधः द्वैविध्याय च पाशानां आलभेत शराणुना
अघमर्षण (पापनाश) विधीसाठी नाभीखाली, त्या मूलभागांनी त्रिविध आलंभन/आहुती करावी. तसेच पाश (बंधन) यांच्या द्वैविध्य-स्थापनेसाठी शराणु (बाणाग्र) ने आलंभन करावे।
Verse 82
तच्छरीरे शिवं साङ्गं सासनं विन्यसेत्ततः पुष्पादिपूजितस्यास्य नेत्रे नेत्रेण वा हृदा
त्यानंतर त्या देहावर शिवाचा साङ्ग (अंग-उपांगांसह) व आसनासहित विन्यास/न्यास करावा. पुष्पादि पूजित या देवतेची नेत्रांत—नेत्र नेत्र करून—किंवा हृदयाने (एकत्र) स्थापना करावी।
Verse 83
बध्वामन्त्रितवस्त्रेण सितेन सदशेन च अप्_८१०८३अब्प्रदक्षिणक्रमादेनं प्रवेश्य शिवदक्षिणं
मंत्राभिमंत्रित शुभ्र वस्त्र दहा गाठी/आवर्तांसह विधिपूर्वक बांधून, प्रदक्षिणाक्रमाने शिवास उजवीकडे ठेवून त्यास प्रवेश करावा।
Verse 84
सवस्त्रमासनं दद्यात् यथावर्णं निवेदयेत् संहारमुद्रयात्मानं मूर्त्या तस्य हृदम्बुजे
वस्त्रासहित आसन द्यावे व नियत वर्ण/रंगक्रमाने निवेदन करावे। नंतर संहारमुद्रेने स्वतःला—मूर्तीसह—त्याच्या हृदयकमळात स्थापित करावे।
Verse 85
निरुध्य शोधिते काये न्यासं कृत्वा तमर्चयेत् पूर्वाननस्य शिष्यस्य मूलमन्त्रेण मस्तके
इंद्रिय/प्राण निरुद्ध करून देह शुद्ध केल्यावर न्यास करून त्याची अर्चना करावी। पूर्वाभिमुख शिष्याच्या मस्तकी मूलमंत्राचा न्यास/जप करावा।
Verse 86
शिवहस्तं प्रदातव्यं रुद्रेशपददायकं शिवसेवाग्रहोपायं दत्तहस्तं शिवाणुना
‘शिवहस्त’ द्यावा, जो रुद्र-ईश पद/अवस्था देणारा आहे। हा शिवसेवेत स्वीकार करण्याचा उपाय आहे; हा हस्त शिवदीक्षित (शिवाणु) याने द्यावा।
Verse 87
शिवे प्रक्षेपयेत् पुष्पमपनीयार्चकन्तारं तत्पात्रस्थानमन्त्राढ्यं शिवदेवगणानुगं
शिवावर पुष्प अर्पण करावे; अर्चकाच्या आसपासची अशुद्ध/अडथळा आणणारी गोष्ट दूर करून, मंत्रसमृद्ध पात्र व त्याचे स्थान शिव व देवगणांच्या अनुरूप स्थापित करावे।
Verse 88
विप्रादीनां क्रमान्नाम कुर्याद्वा स्वेच्छया गुरुः प्रणतिं कुम्भवर्धन्योः कारयित्वानलान्तिकं
गुरूने ब्राह्मणादी वर्णांच्या क्रमाप्रमाणे नाव ठेवावे, किंवा स्वेच्छेनेही. कुम्भ व वर्धनी यांना प्रणाम करवून, मग पवित्र अग्नीच्या सान्निध्यातील विधीकर्म करावे.
Verse 89
सदक्षिणासने तद्वत् सौम्यास्यमुपवेशयेत् शिष्यदेहविनिष्क्रान्तां सुषुम्णामिव चिन्तयेत्
तसेच उजव्या आसनावर सौम्य मुख असलेल्यास बसवावे. आणि शिष्याच्या देहातून निघून गेलेली शक्ती जणू सुषुम्णा आहे असे ध्यान करावे.
Verse 90
निजग्रहलीनाञ्च दर्भमूलेन मन्त्रितं सुवर्णञ्चेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अपनीयाधिकाम्बरं इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सदक्षिणासन तत्रेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दर्भाग्रं दक्षिणे तस्य विधाय करपल्लवे
स्वाधीन करून दर्भाच्या मुळाने मंत्रोच्चार करून संस्कार करावा (हस्तलिखितांत ‘सुवर्णम्’, ‘शिवात्मने’, ‘अपनीय अधिकाम्बरम्’, ‘स-दक्षिणासन तत्रेति’ इ. पाठांतरही आढळतात). मग त्याच्या उजव्या बाजूस, हाताच्या तळहातावर दर्भाचे टोक ठेवावे.
Verse 91
तम्मूलमात्मजङ्घायामग्रञ्चेति शिखिध्वजे शिष्यस्य हृदयं गत्वा रेचकेन शिवाणुना
हे शिखिध्वज अग्ने! त्याचे ‘मूळ’ आपल्या जंघेत ठेवावे आणि ‘अग्र’ शिखा-प्रदेशी. मग शिष्याच्या हृदयात प्रवेश करून, रेचकाने शिव-अणूसह क्रिया करावी.
Verse 92
पुरकेण समागत्य स्वकीयं हृद्यान्तरं शिवाग्निना पुनः कृत्वा नाडीसन्धानमीदृशं
पूरकाने स्थिर होऊन, आपल्या हृदयांतराला शिव-अग्नीने पुन्हा प्रज्वलित करावे; आणि अशा प्रकारे नाड्यांचे संधान/जोड साधावे.
Verse 93
हृदा तत्सन्निधानार्थञ्जुहुयादाहुतित्रयं शिवहस्तस्थिरत्वार्थं शतं मूलेन होमयेत् इत्थं समयदीक्षायां भवेद्योग्यो भवार्चने
हृदा-मंत्राने भगवंताचे सान्निध्य प्राप्त व्हावे म्हणून तीन आहुती द्याव्यात. नंतर ‘शिवहस्त’ स्थिर राहावा (कर्म व मुद्रा योग्य व्हाव्यात) म्हणून मूल-मंत्राने शंभर आहुती होम कराव्यात. अशा रीतीने समय-दीक्षेने भव (शिव) पूजेस पात्रता येते.
Frequently Asked Questions
A precise Śaiva-Agamic workflow: classification of dīkṣā (nirādhārā/sādhārā; savījā/nirvījā), establishment of Śiva across maṇḍala–kalaśa–agni–śiṣya, and the protective/mantric technology of astra, kavaca, vardhanī, nyāsa, and homa counts (e.g., 800 oblations, then daśāṁśa for aṅgas, plus pūrṇāhuti).
It frames initiation as knowledge-producing and bond-severing (mala–māyā–pāśa), culminating in Śiva-identity contemplation (“Śivo’ham”) and the conferral of ritual authority (adhikāra) through samaya-dīkṣā, making the disciple fit for sustained Bhava (Śiva) worship aimed at both disciplined worldly flourishing and liberation.
Savījā is ‘seeded’—effective and result-bearing when joined to samayācāra and proper entitlement; nirvījā is ‘seedless,’ associated with incapacity and lack of prescribed observances, limiting the scope and potency of ritual authority.
The rite is designed as a total consecration ecology: Śiva is witness in the maṇḍala, protector in the kalaśa, authority in the fire, and liberator in the disciple—so outer ritual supports mirror and activate inner transformation.