Adhyaya 46

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पिण्डिकालक्ष्मादिलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः शालग्रामादिमूर्तिलक्षणकथनं भगवानुवाच शालग्रामादिमूर्तेश् च वक्ष्येहं भुक्तिमुक्तिदाः वासुदेवो ऽसितो द्वारे शालग्रामद्विचक्रकः

अशा प्रकारे आग्नेय आदिमहापुराणातील ‘पिण्डिका-लक्ष्मी इत्यादींची लक्षणे’ हा पंचेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘शालग्रामादी मूर्तींची लक्षणकथन’ हा छेचाळीसावा अध्याय आरंभ होतो. भगवान म्हणाले—येथे मी शालग्राम इत्यादी, भोग व मोक्ष देणाऱ्या रूपांची लक्षणे सांगतो. वासुदेव श्यामवर्ण असतो; त्याच्या द्वार/छिद्रावर दोन चक्रांची चिन्हे असतात—हा द्विचक्र शालग्राम होय.

Verse 2

ज्ञेयः सङ्कर्षणो लग्नद्विचक्रो रक्त उत्तमः सूक्ष्मचक्रो बहुच्छिद्रः प्रद्युम्नो नीलदीघवः

ज्या चक्रावर जोडलेल्या दोन चक्रांचे चिन्ह आहे ते रक्तवर्णी व उत्तम ‘संकर्षण’ होय. अनेक छिद्रे असलेले सूक्ष्मधार चक्र नीलवर्णी व दीर्घाकृती ‘प्रद्युम्न’ म्हणतात.

Verse 3

पीतो निरुद्धः पद्माङ्गो वर्तुलो द्वित्रिरेखवान् कृष्णो नारायणो नाभ्युन्नतः शुषिरदीर्घवान्

तो पीतवर्ण ‘अनिरुद्ध’ आहे; पद्माङ्ग (कमलसदृश अवयवांचा) आहे; वर्तुळाकार आहे; आणि दोन किंवा तीन शुभ रेषांनी लाञ्छित आहे. तोच कृष्णवर्ण ‘नारायण’ आहे; उन्नत नाभीचा, तसेच खोल व दीर्घ नाभिकुहरयुक्त आहे.

Verse 4

परमेष्ठो साब्जचक्रः पृष्ठच्छिद्रकश् च विन्दुमान् स्थूलचक्रो ऽसितो विष्णुर्मध्ये रेखा गदाकृतिः

परमेष्ठीचे चक्र कमलचिह्नित आहे; पाठीमागे छिद्र आहे आणि मध्यभागी बिंदू आहे. विष्णूचे चक्र स्थूलधार व श्यामवर्ण आहे; त्याच्या मध्यात गदेसारखी रेषा असते.

Verse 5

नृसिंहः कपिकः स्थूलवक्रः स्यात् पञ्चविन्दुकः वराहः शक्तिलिङ्गः स्यात् तच्चक्रौ विषमौ सृतौ

नृसिंहाच्या (चिन्हासाठी) ‘कपिक’—स्थूल व वक्र—आणि पाच बिंदूंयुक्त असावे. वराहाच्या (चिन्हासाठी) ‘शक्तिलिंग’ रूप असावे; आणि ती दोन्ही चक्रे असमान करून योग्य स्थानी बसवावीत.

Verse 6

इन्द्रनीलनिभः स्थूलस्त्रिरेखालाञ्छितः शुभः कूर्मस्तथोन्नतः पृष्ठे वर्तुलावर्तको ऽसितः

तो इंद्रनीलासारख्या वर्णाचा, स्थूल, शुभ आणि तीन रेषांनी लाञ्छित आहे. कूर्माकार व उन्नत आहे; तसेच पाठीवर श्यामवर्णाचा वर्तुळाकार आवर्त असतो.

Verse 7

हयग्रीवोङ्कुशावाररेखो नीलः सविन्दुकः पृथुश्च्च्छिद्रश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वैकुण्ठः एकचक्रो ऽब्जी मणिभिः पुच्छरेखकः

हयग्रीवावर अंकुशाचे चिन्ह व संरक्षणरेखा असतात; तो नीलवर्ण, बिंदुचिन्हयुक्त, रुंद व छिद्र/क्लीवचिन्हयुक्त—ही शुभ लक्षणे. वैकुंठावर पुस्तक व पाठ/पठनाचे चिन्ह, एक चक्र व कमळ असते आणि पुच्छरेखा मण्यांसारख्या बिंदूंनी अंकित असते.

Verse 8

मत्स्यो दीर्घस्त्रिविन्दुः स्यात् काचवर्णस्तु पूरितः श्रीधरो वनमालाङ्कः पञ्जरेखस्तु वर्तुलः

‘मत्स्य’ चिन्ह दीर्घ व त्रिबिंदुयुक्त असावे; ते काच/स्फटिकसदृश वर्णाचे व भरलेले दिसावे. तोच श्रीधर, वनमालेने विभूषित; पंजर/वक्षरेखा वर्तुळाकार असाव्यात.

Verse 9

वामनो वर्तुलश्चातिह्रस्वो नीलः सविन्दुकः श्यामस्त्रिविक्रमो दक्षरेखो वामेन विन्दुकः

वामन वर्तुळाकार व अतिशय ठेंगणा; तो नीलवर्ण व बिंदुचिन्हयुक्त. त्रिविक्रम श्यामवर्ण; उजवीकडे रेखाचिन्ह आणि डावीकडे बिंदुचिन्ह धारण करतो.

Verse 10

अनन्तो नागभोगाङ्गो नैकाभो नैकमूर्तिमान् स्थूलो दामोदरो मध्यचक्रो द्वाःसूक्ष्मविन्दुकः

तो अनंत, ज्याचे अंग नागाच्या भोगांनी (कुंडलांनी) बनलेले; अनेक तेज व अनेक रूपांचा; स्थूल व विशाल; दामोदर (कटिवर दाम/उदरबंधचिन्हयुक्त); मध्यभागी चक्रचिन्ह धारण करणारा; आणि दोन सूक्ष्म बिंदुचिन्हांनी युक्त.

Verse 11

सुदर्शनस्त्वेकचक्रो लक्ष्मीनारायणो द्वयात् त्रिचक्रश्चाच्युतो देवस्त्रिचक्रको वा त्रिविक्रमः

एक चक्र धारण करणारा सुदर्शन; दोन चक्रांचा लक्ष्मी-नारायण. तीन चक्रांचा देव अच्युत; किंवा तीन-चक्रधारीला त्रिविक्रम असेही म्हणतात.

Verse 12

जनार्दनश् चतुश् चक्रो वासुदेवश् च पञ्चभिः षट्वक्रश् चैव प्रद्युम्नः सङ्कर्षणञ्च सप्तभिः

जनार्दनाची स्तुती चार (नावे/उपाधी) यांनी होते; चतुश्चक्राची पाचांनी; षट्वक्राची सहांनी; तसेच प्रद्युम्न व संकर्षण यांची प्रत्येकी सात नावांनी कीर्ती केली जाते।

Verse 13

पुरुषोत्तमोष्टचक्रो नवव्यूहो नवाङ्कितः दशावतारो दशभिर्दशैकेनानिरुद्धकः द्वादशात्मा द्वादशभिरत ऊर्ध्वमनन्तकः

तो पुरुषोत्तम आहे, अष्टचक्र (आठ प्रकारच्या चक्र-रूपांनी युक्त); तो नव व्यूहांत विन्यस्त व नव चिन्हांनी अंकित आहे। तो दशावतारांचा अधिपती आहे; दहा आणि एक (दहाच्या पलीकडे) रूपात तो अनिरुद्ध आहे। तो द्वादशात्मा आहे; आणि द्वादशाच्या वर तो अनंत आहे।