Adhyaya 54

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये लिङ्गलक्षणं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः अथ चतुःपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गमानादिकथनं भगवानुवाच वक्ष्याम्यन्यप्रकारेण लिङ्गमानादिकं शृणु वक्ष्ये लवणजं लिङ्गं घृतजं बुद्धिवर्धनम्

अशा प्रकारे आदिमहापुराण आग्नेयपुराणातील ‘लिंगलक्षण’ नावाचा त्रेपन्नावा अध्याय समाप्त झाला. आता चौपन्नावा अध्याय ‘लिंगमानादिकथन’ सुरू होतो. भगवान म्हणाले—आता मी दुसऱ्या प्रकारे लिंगाचे मान इत्यादी सांगतो, ऐका. मी लवणनिर्मित लिंग आणि घृतनिर्मित, बुद्धिवर्धक लिंग यांचे वर्णन करीन.

Verse 2

भूतये वस्त्रलिङ्गन्तु लिङ्गन्तात्कालिकं विदुः पक्वापक्वं मृण्मयं स्यादपक्वात् पक्वजं वरं

समृद्धीसाठी (भूतीसाठी) वस्त्रनिर्मित लिंग विहित आहे; विद्वान कालिक (लेप/मिश्र द्रव्य) लिंग वस्त्रलिंगापेक्षा श्रेष्ठ मानतात. मृण्मय लिंग पक्व व अपक्व असे दोन प्रकारचे असते; त्यात अपक्वापेक्षा पक्व उत्तम आहे.

Verse 3

ततो दारुमयं पुण्यं दारुजात् शैलजं वरं शैलाद्वरं तु मुक्ताजं ततो लौहं सुवर्णजं

त्यानंतर लाकडी मूर्ती पुण्यकारक; लाकडापेक्षा श्रेष्ठ दगडी. दगडापेक्षा श्रेष्ठ मोत्याची; पुढे लोखंडाची, आणि सर्वश्रेष्ठ सुवर्णाची मानली आहे.

Verse 4

राजतं कीर्तितं ताम्रं पैत्तलं भुक्तिमुक्तिदं रङ्गजं रसलिङ्गञ्च भुक्तिमुक्तिप्रदं वरं

रौप्याचे वर्णन केले आहे; तांबे व पितळ भोग आणि मुक्ति देणारे म्हणतात. तसेच टिन (रंग) व रसलिंग हेही श्रेष्ठ, भोग-मुक्ति प्रदान करणारे मानले आहेत.

Verse 5

रसजं रसलोहादिरत्नगर्भन्तु वर्धयेत् मानादि नेष्टं सिद्धादि स्थापितेथ स्वयम्भुवि

रसज (पारदजन्य) पदार्थ—म्हणजे रसलोह इत्यादी व रत्नगर्भ—यांचे संवर्धन करावे. मान-प्रमाणादी बदलू नयेत; सिद्ध प्रयोग इत्यादी स्वयम्भू लिंगात स्थापित (प्रतिष्ठित) करावेत.

Verse 6

वामे च स्वेच्छया तेषां पीठप्रासादकल्पना पूजयेत् सूर्यविम्बस्थं दर्पणे प्रतिविम्बितं

आणि डाव्या बाजूस, इच्छेनुसार, त्यांच्यासाठी पीठ व प्रासाद (मंदिर-रचना) करावी. आरशात प्रतिबिंबित सूर्यबिंब—म्हणजे आरशात दिसणाऱ्या सूर्यप्रतिरूपाची—पूजा करावी.

Verse 7

पूज्ये हरस्तु सर्वत्र लिङ्गे पूर्णार्चनं भवेत् हस्तोत्तरविधं शैलं दारुजं तद्वदेव हि

हर (शिव) पूज्य असता सर्वत्र प्रत्येक लिंगासाठी पूर्णार्चन करावे. आणि जी सांगितलेली विधी (हस्तोत्तरविधि) आहे, तीच शैल (दगडी) व दारुज (लाकडी) रूपांनाही—निश्चितच—तशीच लागू होते.

Verse 8

प्रवक्ष्ये ऽहं प्रकारेणेति ग चिह्नितपुस्तकपाठः रत्नजमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हस्ते तु विविधं शैलमिति ग चिह्नितपुस्तकपाठः चलमङ्गुलमानेन द्वारगर्भकरैः स्थितम् अङ्गुलाद् गृहलिङ्गं स्याद्यावत् पञ्चशाङ्गुलं

“मी विधी सांगतो”—असा एक चिह्नित हस्तलिखित-पाठ आहे; दुसऱ्या पाठात “रत्नज”, आणि आणखी एका पाठात “हातात विविध शिळांचा” असा उल्लेख आहे. चल अङ्गुल-मानाने, द्वार-गर्भाच्या मापांनुसार गृह-लिंग द्वाराच्या आतल्या गर्भभागी स्थापावे; गृह-लिंगाचे प्रमाण एक अङ्गुलापासून पाच अङ्गुलांपर्यंत असावे.

Verse 9

द्वारमानात् त्रिसङ्ख्याकं नवधा गर्भमानतः नवधा गर्भमानेन लिङ्गन्धाम्नि च पूजयेत्

द्वाराच्या मापावरून त्रिसंख्या (तीन प्रकारचे प्रमाण) ठरवावे. गर्भगृहाच्या मापाचे नऊ भाग करून, त्याच नवधा मापाने धामात (देवालयस्थानी) लिंगाची पूजा करावी.

Verse 10

एवं लिङ्गानि षट्त्रिंशत् ज्ञेयानि ज्येष्ठमानतः मध्यमानेन षट्त्रिंशत् षट्त्रिंशदधमेन च

अशा रीतीने ज्येष्ठ (उत्तम) मानानुसार छत्तीस लिंगप्रकार जाणावेत; मध्यम मानानेही छत्तीस, आणि अधम मानानेही छत्तीस.

Verse 11

इत्थमैक्येन लिङ्गानां शतमष्टोत्तरं भवेत् एकाङ्गुलादिपञ्चान्तं कन्यसञ्चलमुच्यते

अशा प्रकारे एकत्र केल्यास लिंग-मानांची संख्या एकशे आठ होते. एक अङ्गुलापासून पाच अङ्गुलांपर्यंतचा वर्ग ‘कन्यसञ्चल’ (अतिलहान चल) म्हणतात.

Verse 12

षद्वादिदशपर्यन्तञ्चलं लिङ्गञ्च मध्यमं एकादशाङ्गुलादि स्यात् ज्येष्ठं पञ्चदशान्तकम्

सहा ते दहा अङ्गुलांपर्यंतचे चल लिंग ‘मध्यम’ होय. अकरा अङ्गुलांपासून पंधरा अङ्गुलांपर्यंतचे ‘ज्येष्ठ’ (मोठे/उत्तम) होय.

Verse 13

षडङ्गुलं महारत्नै रत्नैर् अन्यैर् नवाङ्गुलम् रविभिर्हेमभारोत्थं लिङ्गं शेषैस्त्रिपञ्चभिः

महामण्यांनी केलेले लिंग सहा अंगुळ प्रमाणाचे असावे; इतर रत्नांनी नऊ अंगुळ. ‘रवि’ इतक्या सुवर्ण-भारापासून घडविलेले लिंग विहित आहे; उरलेल्या धातूंनी केलेले लिंग पंचवीस अंगुळ प्रमाणाचे म्हणतात.

Verse 14

षोडशांशे च वेदांशे युगं लुप्त्वोर्ध्वदेशतः द्वात्रिंशत्षोडशांशांश् च कोणयोस्तु विलोपयेत्

सोळा भागांच्या विभागात आणि चार भागांच्या विभागातही, वरच्या भागातून युग-प्रमाणाचे दोन अंश काढून टाकावेत; तसेच कोपऱ्यांत बत्तीसावा व सोळावा अंशही तद्वत् विलोप करावा.

Verse 15

चतुर्निवेशनात् कण्ठो विंशतिस्त्रियुगैस् तथा पार्श्वाभ्यां तु विलुप्ताभ्यां चललिङ्गं भवेद्वरं

चार जडित पट्ट्यांच्या निवेशनाने कंठभाग करावा, आणि तीन क्रमिक युगांत त्याचे माप वीस (एकक) असावे; तसेच दोन्ही पार्श्व उभाररहित/अवरोधरहित ठेवल्यास उत्तम चललिंग सिद्ध होते.

Verse 16

धाम्नो युगर्तुनागांशैर् द्वारं हीनादितः क्रमात् लिङ्गद्वारोच्छ्रयादर्वाग् भवेत् पादोनतः क्रमात्

धाम (मंदिर-गृह) यांच्या एकूण प्रमाणातून युग-, ऋतु- व नाग-अंशांनुसार क्रमाने कमी करत द्वाराची मांडणी करावी. तसेच लिंग-गृहाच्या द्वाराची उंची मानक द्वार-उंचीपेक्षा प्रत्येक टप्प्यावर एक पाद (चतुर्थांश) कमी करत क्रमशः कमी ठेवावी.

Verse 17

गर्भार्धेनाधमं लिङ्गं भूतांशैः स्यात् त्रिभिर्वरं तयोर्मध्ये च सूत्राणि सप्त सम्पातयेत् समं

गर्भ-प्रमाणाच्या अर्ध्याएवढे लिंग अधम मानले जाते; तीन भूत-अंशांनी वाढविलेले प्रमाण उत्तम आहे. त्या दोन्ही प्रमाणांच्या मध्ये सात सूत्रे (मार्गदर्शक रेषा) सम प्रमाणात टाकून अंतर समविभाग करावा.

Verse 18

आठः द्वात्रिंशत्षोडशार्धञ्चेति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः विंशतिस्त्रिगुणैस्तथेति घ, चिह्नितपुसुतकपाठः वनलिङ्गं भवेद्वरमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चललिङ्गं भवेद् ध्रुवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं स्युर्नव सूत्राणि भूतसूत्रैश् च मध्यमं द्व्यन्तरो वामवामञ्च लिङ्गानां दीर्घता नव

अशा रीतीने नऊ मापन-सूत्रे (दोऱ्या) असतात. मधले ‘भूत-सूत्र’ म्हणजे केंद्ररेषा. दोन अंतर-सूत्रे तसेच डावे व अधिक-डावे अशी पार्श्व-सूत्रे असतात. यांद्वारे लिंगांची लांबी/प्रमाण नऊ प्रकारांनी ठरविली जाते. (पाठांतरांत ८, ३२, १६½ इ. संख्या व ‘उत्तम’/‘ध्रुव’ लिंगलक्षणेही आढळतात.)

Verse 19

हस्ताद्विवर्धते हस्तो यावत्स्युर् नव पाणयः हीनमध्योत्तमं लिङ्गं त्रिविधं त्रिविधात्मकम्

एक हस्तापासून सुरुवात करून प्रत्येक वेळी एक-एक हस्त वाढवत एकूण नऊ हस्तांपर्यंत माप जाते. म्हणून लिंग हीन, मध्यम व उत्तम अशा तीन दर्जांचे असून त्याची रचना देखील त्रिविध आहे.

Verse 20

एकैकलिङ्गमध्येषु त्रीणि त्रीणि च पादशः लिङ्गानि घटयेद्धीमान् षट्सु चाष्टोत्तरेषु च

प्रत्येक मुख्य लिंगाच्या मधल्या जागांत, प्रत्येक पादात (चतुर्थांशात) तीन-तीन लिंगांची रचना बुद्धिमान आचार्याने करावी. हाच त्रिक-विन्यास सहा विभागांत तसेच आठ अधिक एक (नऊ) विभागांतही करावा.

Verse 21

स्थिरदीर्घप्रमेयात्तु द्वारगर्भकरात्मिका भागेशञ्चाप्यमीशञ्च देवेज्यन्तुल्यसंज्ञितं

स्थिर दीर्घ-प्रमाणापासून जी एकक-कल्पना घेतली जाते, ती ‘द्वार’, ‘गर्भ’ आणि ‘कर’ या स्वरूपाची मानली जाते. तिला ‘भागेश’ व ‘अमीश’ असेही म्हणतात, तसेच ‘देवेज्यन्तुल्य’ या समनामानेही ओळखतात.

Verse 22

चत्वारि लिङ्गरूपाणि विष्कम्भेण तु लक्षयेत् दीर्घमायान्वितं कृत्वा लिङ्गं कुर्यात् त्रिरूपकं

लिंगाची चार रूपे (प्रकार) त्याच्या विष्कम्भ (व्यास) यावरून ओळखावीत. योग्य अनुपात-मानांनी युक्त करून ते दीर्घ बनवून, लिंग ‘त्रिरूपक’ (तीन विभागांचे) असे घडवावे.

Verse 23

चतुरष्टाष्टवृत्तञ्च तत्त्वत्रयगुणात्मकं लिङ्गानामीप्सितं दैर्घ्यं तेन कृत्वाङ्गुलानि वै

लिंग हे निर्दिष्ट वर्तुळाकार रूपात आणि चार–आठ–आठ या प्रमाणात करावे; ते तत्त्वत्रयाच्या गुणांनी युक्त असावे. लिंगांची इच्छित लांबी ठरवून ती अँगुल (बोट-रुंदी) या मापात मोजावी.

Verse 24

ध्वजाद्यायैः सुरैर् भूतैः शिखिभिर्वा हरेत् कृतिं तान्यङ्गुलानि यच्छेषं लक्षयेच्च शुभाशुभं

तयार केलेली कृति ध्वजादी चिन्हांनी, देवांनी, भूतांनी किंवा पक्ष्यांनी नेली तर उरलेली अँगुल-मापे नोंदावीत; त्या शेषावरून शुभ-अशुभ ठरवावे.

Verse 25

ध्वजाद्या ध्वजसिंहेभवृषाः ज्येष्ठाः परे शुभाः स्वरेषु षड्जगान्धारपञ्चमाः शुभदायकाः

ध्वजादी वर्गांत ध्वज, सिंह आणि वृष हे श्रेष्ठ मानले आहेत; इतरही शुभ आहेत. स्वरांमध्ये षड्ज, गांधार आणि पंचम हे शुभफलदायक आहेत.

Verse 26

भूतेषु च शुभा भूः स्यादग्निष्वाहवनीयकः उक्तायामस्य चार्धांशे नागांशैर् भाजिते क्रमात्

भूतवर्गांत पृथ्वी शुभ आहे आणि अग्नींत आहवनीय (हवनाग्नी) शुभ मानला आहे. पुढे, पूर्वोक्त आयामाचा अर्धा घेऊन ‘नाग’ अंशांनुसार क्रमाने विभागल्यास अपेक्षित क्रम सिद्ध होतो.

Verse 27

रसभूतांशषष्ठांशत्र्यंशाधिकशरैर् भवेत् आढ्यानाढ्यसुरेज्यार्कतुल्यानाञ्चतुरस्रता

‘रस’ व ‘भूत’ यांनुसार षष्ठांशांसह, शर/तिरप्या रेषा एक-तृतीयांशाने वाढवून घेतल्यास चतुरस्रता (वर्गाकार योजना) मिळते; अशी वर्गता आढ्य, अनाढ्य, सुरेज्य (इंद्र) आणि अर्क (सूर्य) यांच्यासमान योग्य मानली आहे.

Verse 28

पञ्चमं वर्धमानाख्यं व्यासान्नाहप्रवृद्धितः द्विधा भेदा बहून्यत्र वक्ष्यन्ते विश्वकर्मतः

पाचवा प्रकार ‘वर्धमान’ असा म्हणतात; तो रुंदी व उंची वाढलेला असतो. येथे विश्वकर्म्याच्या प्रमाणानुसार द्विविध वर्गीकरणात त्याचे अनेक उपभेद सांगितले जातील.

Verse 29

आढ्यादीनां त्रिधा स्थौल्याद्यवधूतं तदष्टधा अन्तरे वामवामे चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थौल्याद् यववृद्ध्या तदष्टधा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिधा हस्ताज्जिनाख्यञ्च युक्तं सर्वसमेन च

‘आढ्य’ इत्यादी देहप्रकारांचा त्रिविध विभाग आहे. स्थौल्य इत्यादींच्या आधाराने ‘अवधूत’ प्रकार पुढे अष्टधा होतो—एका पाठात ‘अंतर, वाम, वामवाम’ असे उपभेद; दुसऱ्या पाठात स्थौल्यापासून यव-वृद्धीच्या (जवाच्या दाण्याइतक्या वाढीच्या) मापाने तो अष्टधा म्हटला आहे. तसेच ‘जिनाख्य’ माप हस्त (हस्ता) प्रमाणे त्रिविध असून ते सर्वसमता म्हणजे पूर्ण प्रमाण-साम्याने योजावे.

Verse 30

पञ्चविंशतिलिङ्गानि नाद्ये देवार्चिते तथा पञ्चसप्तभिरेकत्वाज्जिनैर् भक्तैर् भवन्ति हि

पंचवीस लिंगे एकत्वाने मोजली जातात; तसेच नाद्य (पवित्र स्नानस्थळ) येथे देवपूजन झाल्यासही. पाच व सात अशा समूहांमुळे निर्माण होणाऱ्या एकत्वामुळे, जितेंद्रिय भक्तांसाठी ती खरोखर एकच मानली जातात.

Verse 31

चतुर्दशसहस्राणि चतुर्दशशतानि च एवमष्टाङ्गुलविस्तारो नवैककरगर्भतः

चौदा सहस्र आणि चौदा शत—असा मान; अशा रीतीने नऊ (किंवा) एक कर (हात-प्रमाण) गर्भ-मानक धरून विस्तार आठ अङ्गुल ठरतो.

Verse 32

तेषां कोणार्धकोणस्थैश्चिन्त्यात् कोणानि सूत्रकैः विस्तारं मध्यमः कृत्वा स्थाप्यं वा मध्यतस्त्रयं

त्या (आकृती/विभाग) यांसाठी कोन व अर्धकोन स्थानी ठेवलेल्या सूत्र-दोरांनी कोन निश्चित करावेत. मध्यम माप विस्तार मानून, मग मध्यातून तीन (मुख्य रेषा/बिंदू) स्थापावेत.

Verse 33

विभागादूर्ध्वमष्टास्रो द्व्यष्टास्रःस्याच्छिवांशकः पादाज्जान्वन्तको ब्रह्मा नाभ्यन्तो विष्णुरित्यतः

विभागाच्या वर लिंग अष्टकोनी करावे; वरचा सोळा-कोनी भाग शिवाचा अंश मानला आहे. पायांपासून गुडघ्यांपर्यंत ब्रह्म्याची मर्यादा; नाभीच्या आतला मध्यभाग विष्णूचे स्थान असे म्हटले आहे.

Verse 34

मूर्ध्वान्तो भूतभागेशो व्यक्ते ऽव्यक्ते च तद्वति पञ्चलिङ्गव्यवस्थायां शिरो वर्तुलमुच्यते

पंचलिंग-व्यवस्थेत वरचा अंतिम भाग ‘भूतभागेश’ म्हणून ओळखला जातो. तसेच व्यक्त व अव्यक्त या दोन्ही प्रकारांत शिर (मस्तक) वर्तुळाकार, म्हणजे गोल, असे सांगितले आहे.

Verse 35

छत्राभं कुक्कुटाभं वा बालेन्दुप्रतिमाकृतिः एकैकस्य चतुर्भेदैः काम्यभेदात् फलं वदे

चिन्ह/आकृती छत्रासारखी, कुक्कुटासारखी किंवा बालचंद्रासारखी असो—प्रत्येकाचे चार उपभेद आहेत. काम्य (इच्छित) प्रयोजनातील भेदानुसार त्यांचे फल मी सांगतो.

Verse 36

लिङ्गमस्तकविस्तारं वसुभक्तन्तु कारयेत् आद्यभागं चतुर्धा तु विस्तारोच्छ्रायतो भजेत्

लिंगाच्या मस्तकाचा विस्तार आठ समान भागांत विभागून करावा. नंतर अग्रभाग लिंगाच्या रुंदी व उंचीच्या प्रमाणानुसार चार भागांत वाटावा.

Verse 37

चत्वारि तत्र सूत्राणि भागभागानुपातनात् , चिह्नितपुस्तकपाठः बालेन्दुत्रपुषाकृतिरिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्त्यभागमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चत्वारि तत्र छत्राणि इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्ट्यपाठः पुण्डरीकन्तु भागेन विशालाख्यं विलोपनात्

येथे भाग-भागाच्या अनुपाताने चार ‘सूत्रे’ (मापन-एकके) सांगितली आहेत. काही चिह्नित हस्तलिखितांत ‘बालेन्दु-त्रपुष-आकृती’ असा पाठ, कुठे ‘चतुर्भागैः’, कुठे ‘अन्त्यभागम्’, तर कुठे ‘येथे चार छत्रे’—असे पाठभेद आढळतात. परंतु चार-चिह्नित हस्तलिखित-पाठानुसार: ‘एका भागाने पुण्डरीक (कमल-रचना) होते; आणि विलोपामुळे तिला ‘विशाला’ असे नाव मिळते.’

Verse 38

त्रिशातनात्तु श्रीवत्सं शत्रुकृद्वेदलोपनात् शिरः सर्वसमे श्रेष्ठं कुक्कुटाभं सुराह्वये

त्रिशातन या त्रिविध प्रहार-चिन्हातून श्रीवत्स-लक्षण उत्पन्न होते. शत्रुकारक व वेदज्ञान/पुण्याचा लोप करणाऱ्या चिन्हातून शिरो-लक्षण ओळखले जाते. सर्व लक्षणांत देवसभेत कुक्कुटशिखेसारखे आकार असलेले शिरःचिन्ह श्रेष्ठ मानले जाते.

Verse 39

चतुर्भागात्मके लिङ्गेत्रपुषं द्वयलोपनात् अनाद्यस्य शिरः प्रोक्तमर्धचन्द्रं शिरः शृणु

चार भागांनी युक्त लिंगात त्रपुष (वरचा भाग) यातील दोन अंश लोप केल्यास ‘अनाद्य’ नावाचे शिरोरूप सांगितले आहे. आता ‘अर्धचंद्र’ नावाचे शिरोरूप ऐक.

Verse 40

अंशात् प्रान्ते युगांशैश् च त्वेकाहान्यामृताक्षकं पूर्णबालेन्दुकुमुदं द्वित्रिवेदक्षयात् क्रमात्

अंशाच्या शेवटी तसेच युगांशांनी एकाह (एक दिवस) वाढ मोजावी; त्यातून ‘अमृताक्षक’ नावाची शुभ गणना सिद्ध होते. पूर्ण, बालचंद्र आणि कुमुदचंद्र या अवस्था दोन व तीन ‘वेद’ (चार-चारच्या गणनेने) क्रमशः क्षय होत जाऊन पायरीपायरीने ठरतात.

Verse 41

चतुस्त्रिरेकवदनं मुखलिङ्गमतः शृणु पूजाभागं प्रकर्तव्यं मूर्त्यग्निपदकल्पितं

मुख-लिंगाचा सिद्धांत ऐक: (अग्नीची मूर्ती) चार मुखांची, तीन मुखांची किंवा एक मुखाची सांगितली आहे. मूर्त्यग्नीच्या पद/रूपानुसार पूजेचा भाग (अर्पणाचा हिस्सा) यथायोग्य ठरवावा.

Verse 42

अर्कांशं पूर्ववत् त्यक्त्वा षट् स्थानानि विवर्तयत् शिरोन्नतिः प्रकर्तव्या ललाटं नासिका ततः

पूर्वीप्रमाणे अर्कांश बाजूला ठेवून सहा स्थानांचे क्रमशः विवर्तन/समायोजन करावे. शिर उन्नत करावे; नंतर ललाट आणि त्यानंतर नासिका यांचा विन्यास करावा.

Verse 43

वदनं चिवुकं ग्रीवा युगभागैर् भुजाक्षिभिः कराभ्यां मुकुलीकृत्य प्रतिमायाः प्रमाणतः

प्रतिमेच्या शास्त्रीय प्रमाणानुसार मुख, हनुवटी व ग्रीवा युग-भागांनी मोजून प्रमाणबद्ध करावीत; भुजा व नेत्रही तसेच। दोन्ही हात मुकुलित (कळीप्रमाणे बंद) करून प्रतिमेच्या योग्य प्रमाणात घडवावेत।

Verse 44

मुखं प्रति समः कार्यो विस्तारादष्टमांशतः चतुर्मुखं मया प्रोक्तं त्रिमुखञ्चोच्यते शृणु

मुखाच्या संदर्भात (इतर माप) सम करावे; आणि एकूण विस्तारातून त्याचा अष्टमांश घ्यावा. चतुर्मुख रूप मी सांगितले; आता त्रिमुख रूपाचे वर्णनही ऐक.

Verse 45

कर्णपादाधिकास्तस्य ललाटादीनि निर्दिशेत् भुजौ चतुर्भिर्भागैस्तु कर्तव्यौ पश्चिमोर्जितं

त्या प्रतिमेत ललाट इत्यादी मुखलक्षणे कर्ण व पाद यांच्या मानाने अधिक प्रमाणाची निर्दिष्ट करावीत. भुजा चार भागांच्या प्रमाणात कराव्यात आणि पाठीमागचा भाग दृढ व बलवान करावा.

Verse 46

विस्तरादष्टमांशेन मुखानां प्रतिनिर्गमः एकवक्त्रं तथा कार्यं पूर्वस्यां सौम्यलोचनं

विस्ताराच्या अष्टमांशाने मुखांचा पुढील उभार (प्रतिनिर्गम) असावा. तसेच एकवक्त्र प्रतिमा पूर्वाभिमुख करावी आणि तिचे नेत्र सौम्य असावेत.

Verse 47

ललाटनासिकावक्त्रग्रीवायाञ्च विवर्तयेत् तकपाठः द्वैकहान्या सुताह्वयमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ऋत्वग्निपदकल्पितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः, मुखभागं प्रकर्तव्यं मूलाग्निपदकल्पितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्णाभ्यां कुण्डलीकृत्वेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भुजाच्च पञ्चमांशेन भुजहीनं विवर्तयेत्

ललाट, नासिका, मुख व ग्रीवा यांना विधीनुसार आकार देऊन घडवावे. नंतर भुजेच्या प्रमाणातून पाचवा भाग वजा करून, नियमानुसार संबंधित भाग ‘भुजहीन’ म्हणजे भुजा-मानापेक्षा एक-पंचमांश कमी करून करावा.

Verse 48

विस्तारस्य षडंशेन मुखैर् निर्गमनं हितं सर्वेषां मुखलिङ्गानां त्रपुषं वाथ कुक्कुटं

जो फुगवटा/संचय पसरला असेल, त्याच्या विस्ताराच्या षष्ठांश प्रमाणात मुख/छिद्रांद्वारे निर्गमन करणे हितकर आहे. मुखलक्षणयुक्त सर्व विकारांत त्रपुष (काकडी) किंवा कुक्कुट (कोंबडा) यांचा उपयोग करावा.