Avatara-lila
Incarnations of the Divine
The opening section narrating the divine incarnations (avataras) of Vishnu, cosmic creation myths, and the foundational theology of the Agni Purana.
Adhyayas in Avatara-lila
Adhyaya 1
Granthaprasthāvanā (Preface): Sāra of Knowledge, Twofold Brahman, and the Purpose of Avatāras
अध्याय १ मंगळाचरणाने आरंभ होऊन अग्निपुराणाला प्रमाणभूत, कल्याणकारी व मोक्षदायक ‘विद्या-सार’ म्हणून मांडतो. नैमिषारण्यात शौनकादी हरिभक्त ऋषी सूतांचे स्वागत करून ‘सारांचे सार’—सर्वज्ञता देणारे ज्ञान—मागतात. सूत सांगतात की तोच सार विष्णू आहेत, सृष्टीकर्ता व जगन्नियंता; त्यांचे ज्ञान परिपक्व होऊन ‘अहं ब्रह्मास्मि’ अशी अनुभूती देते. पुढे दोन ब्रह्म (शब्दब्रह्म व परब्रह्म) आणि दोन विद्या (अपरा व परा) अशी ज्ञानरचना स्पष्ट होते. परंपरा सांगितली जाते—सूतांनी व्यासांकडून, व्यासांनी वसिष्ठांकडून, आणि वसिष्ठांनी देव-ऋषीसभेत अग्नीने सांगितलेले पुनः कथन केले. अग्नी स्वतःला विष्णू व कालाग्नि-रुद्र यांच्याशी अभिन्न सांगून पुराणाला असे विद्या-सार म्हणतात की जे पठण-श्रवण करणाऱ्यांना भोग व मोक्ष दोन्ही देते. अपरा विद्येत वेद, वेदाङ्गे तसेच व्याकरण, मीमांसा, धर्मशास्त्र, तर्क, आयुर्वेद, संगीत, धनुर्वेद, अर्थशास्त्र इत्यादी शास्त्रे येतात; परा विद्या ती, ज्याने ब्रह्मसाक्षात्कार होतो. शेवटी मत्स्य, कूर्म इत्यादी अवतार-लीला सृष्टीचक्र, वंशावळ, मन्वंतर व राजवंश-इतिहास समजावण्याचे साधन ठरते—निर्गुण परमात्मा धर्म व प्रयोजन शिकविण्यासाठी रूप धारण करतो।
Adhyaya 2
मत्स्यावतारवर्णनम् (The Description of the Matsya Incarnation)
अध्याय २ अवतार-लीलेची सुरुवात करतो. वसिष्ठांच्या विनंतीवर अग्नी विष्णूच्या अवतारांचे कारण व प्रयोजन सांगतो—दुष्टांचा नाश आणि सज्जनांचे रक्षण. पूर्वकल्पाच्या अंतकाळी नैमित्तिक प्रलयात जग समुद्रजलाने भरून गेले असता, कृतमाला नदीकाठी तप व जलतर्पण करणाऱ्या वैवस्वत मनुला एक लहान मासा संरक्षणाची याचना करतो. मनु त्याला क्रमाने घागर, सरोवर व समुद्रात ठेवतो; तो मासा अद्भुतरीत्या विशाल होऊन नारायणस्वरूप प्रकटतो. मत्स्य मनुला नौका तयार करणे, बीजे व आवश्यक वस्तू गोळा करणे, सप्तर्षींनीसह ब्रह्मरात्र पार करणे आणि महान सर्पाने नौका मत्स्याच्या शिंगाला बांधणे असा उपदेश करतो. शेवटी वेदांचे रक्षण हे अवतारकार्याचे केंद्र ठरवून कूर्म-वराहादी पुढील अवतारांची भूमिका मांडली जाते.
Adhyaya 3
Kūrma-avatāra-varṇana (The Description of the Tortoise Incarnation) — Samudra Manthana and the Reordering of Cosmic Prosperity
अग्नी मत्स्यावतारानंतर लगेच कूर्मावताराची कथा सांगतो. दुर्वासांच्या शापामुळे दुर्बल व श्री (ऐश्वर्य-तेज) हरपलेले देव क्षीरसागरातील विष्णूची शरण घेतात. विष्णू असुरांशी संधी करून समुद्रमंथनाने अमृत व श्रीची पुनर्स्थापना करण्याचा उपाय सांगतो, पण अमरत्व शेवटी देवांनाच मिळेल, दानवांना नाही, हे स्पष्ट करतो. मंदराचल मंथनदंड व वासुकी दोर होतो; पर्वत बुडू लागल्यावर विष्णू कूर्मरूप धारण करून त्याला आधार देतो. मंथनातून हालाहल विष, वारुणी, पारिजात, कौस्तुभ, दिव्य सत्त्वे व लक्ष्मी प्रकट होऊन शुभ व्यवस्था परत येते. धन्वंतरी अमृतकलश घेऊन येतो; विष्णू मोहिनी होऊन देवांना अमृत वाटतो, राहूच्या शिरच्छेदाने ग्रहणकथा व ग्रहणकाळी दानाचे पुण्य सांगितले जाते. शेवटी वैष्णव-शैव वळण—विष्णूची माया रुद्रालाही मोहवते, पण ती माया जिंकण्यास केवळ शिव समर्थ; देवविजय व पाठफलश्रुतीने अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 4
Varāhādy-avatāra-varṇana (Description of Varāha and Other Incarnations)
अग्नी संक्षेपाने अवतार-चक्र सांगतात; भगवंतांचे अवतरण यज्ञव्यवस्था, देवांचे हक्क व पृथ्वीचा समतोल पुनःस्थापित करण्यासाठी आहे. प्रथम हिरण्याक्ष देवांना दडपतो; विष्णू वराहरूपाने—यज्ञरूप म्हणून स्पष्ट—असुराचा वध करून धर्मरक्षण करतात. पुढे हिरण्यकशिपू यज्ञांश व देवाधिकार हिरावतो; विष्णू नरसिंहावतार घेऊन देवांना त्यांच्या स्थानावर पुन्हा प्रतिष्ठित करतात. पराभूत देव शरण येतात; विष्णू वामन होऊन बळीच्या यज्ञात येतात, जलदानाने बांधील दानधर्मानुसार तीन पावले मागतात, त्रिविक्रम होऊन त्रिलोकी व्यापतात, बळीला सुतलात पाठवून इंद्राला राज्य परत देतात. शेवटी जमदग्नी-रेणुकेचा पुत्र परशुराम गर्विष्ठ क्षत्रियांमुळे झालेला भूमिभार दूर करण्यासाठी कार्त्तवीर्याचा वध करतो, पित्याच्या वधाचा सूड घेतो, एकवीस वेळा पृथ्वी शमवून कश्यपाला पृथ्वी दान देतो. फलश्रुतीत या अवतारांचे श्रवण स्वर्गप्रद व श्रवणभक्तीचे महत्त्व सांगितले आहे।
Adhyaya 5
Śrīrāmāvatāra-varṇanam (Description of the Incarnation of Śrī Rāma)
अग्नी सांगतो की नारदांनी पूर्वी वाल्मिकींना सांगितलेल्या रामायणाचे हे श्रद्धापूर्वक पुनर्कथन आहे; हे शास्त्ररूप साधन भुक्ती (ऐहिक समृद्धी) व मुक्ती दोन्ही देणारे आहे. नारद सूर्यवंशाची संक्षिप्त वंशावळ मांडतात—ब्रह्मा, मरीची, कश्यप, सूर्य, वैवस्वत मनू, इक्ष्वाकू; पुढे ककुत्स्थ, रघू, अज आणि दशरथ—अशी राजधर्माच्या परंपरेत श्रीरामावताराची स्थापना करतात. रावणादि विनाशासाठी हरि चतुर्धा प्रकट होतो; ऋष्यशृंगाने पवित्र केलेल्या पायसाच्या वाटपातून राम, भरत, लक्ष्मण व शत्रुघ्न जन्मतात. विश्वामित्रांच्या विनंतीने ते यज्ञविघ्नांचा नाश करतात—ताडका-वध, मारीचाचा पराभव व सुबाहू-वध. नंतर मिथिलेत जनकाच्या विधीत राम शिवधनुष्य चढवून तोडतो, सीतेचा विवाह होतो आणि भावंडांचेही जनककुळात विवाह होतात. परतीच्या वाटेवर राम जामदग्न्य परशुरामाला शांत करून धर्माधीन राजशक्तीचा आदर्श पूर्ण करतो।
Adhyaya 6
Śrīrāmāvatāravarṇanam (Description of Śrī Rāma’s Incarnation) — Ayodhyā Abhiṣeka, Vanavāsa, Daśaratha’s Death, Bharata’s Regency
या अध्यायात श्रीरामांची अवतार-लीला राजधर्म, सत्य आणि व्रतबद्ध राजसत्ता यांचा उपदेश म्हणून पुढे येते. भरत निघून गेल्यावर दशरथ रामाच्या युवराजाभिषेकाची घोषणा करतात; वसिष्ठ व मंत्र्यांना क्रमाने नेमून रात्रभर संयम व नियमपालन सांगतात. मंथरेच्या चिथावणीने कैकेयीला दोन वरांची आठवण होते आणि अभिषेकाची तयारी राजकीय संकटात बदलते—रामाला चौदा वर्षांचा वनवास व भरताचा तात्काळ अभिषेक. सत्यपाशाने बांधलेले दशरथ प्रतिज्ञेच्या भाराने कोसळतात; राम बंड न करता वनवास स्वीकारतात, पूजा करतात, कौसल्येला निवेदन करतात, ब्राह्मण व दीनांना दान देतात आणि सीता-लक्ष्मणासह प्रस्थान करतात. तमसा, शृंगवेरपुरात गुह, प्रयागात भारद्वाज आणि चित्रकूट असा पवित्र प्रवास धर्म्य त्याग दाखवतो; काक-प्रसंगातून रक्षणार्थ अस्त्रविद्येचा संकेत मिळतो. दशरथ यज्ञदत्त-प्रसंगातील शापाची कबुली देऊन शोकाने देह ठेवतात. भरत परत येऊन अधर्माचा कलंक नाकारतात, रामाचा शोध घेतात आणि नंदिग्रामात रामाच्या पादुका स्थापून प्रतिनिधी-राज्य चालवतात—आदर्श निष्ठेचे प्रतीक।
Adhyaya 7
Chapter 7 — रामायणवर्णनं (Description of the Rāmāyaṇa): Śūrpaṇakhā, Khara’s Defeat, and Sītā-haraṇa Prelude
या अध्यायात अग्निपुराणातील अवतार-लीलेत अरण्यकांडातील प्रमुख प्रसंग धर्मकेंद्रित रीतीने संक्षेपाने येतात. राम वसिष्ठ, अत्रि-अनसूया, शरभंग व सुतीक्ष्ण ऋषींचा सन्मान करतात; अगस्त्यांच्या कृपेने दिव्य अस्त्रे मिळवून दंडकारण्यात प्रवेश करतात—तपस्या व सदुपदेशाने मार्गदर्शित क्षात्रधर्माचे द्योतक. पंचवटीत शूर्पणखेची वासना व आक्रमकता यामुळे रामाच्या आज्ञेने लक्ष्मण तिचे नासिका-कर्णच्छेदन करतात; त्यातून खराचा प्रतिशोधी मोहीम उभी राहते, राम त्याची सेना नष्ट करतात. शूर्पणखा रावणाला सीताहरणासाठी चिथावते; रावण मारीचाला सुवर्णमृग करून रामाला दूर नेतो, मारीचाच्या मरणक्रंदनाने सीता लक्ष्मणाला पाठवते. तेव्हा रावण जटायूचा वध करून सीतेला लंकेच्या अशोकवाटिकेत नेतो. राम जटायूचे दाहसंस्कार करून कबंधाचा वध करतात व सुग्रीवाशी मैत्रीचा मार्ग मिळवतात—धर्मपरीक्षा, नीती व अवतारकार्य यांचा संगम।
Adhyaya 8
Śrīrāmāvatāra-kathana (Account of the Rāma Incarnation) — Kiṣkindhā Alliance and the Search for Sītā
या अध्यायात किष्किन्धा प्रसंगातून श्रीरामांची अवतार-लीला पुढे सरकते. शोकाकुल राम पम्पेला येऊन हनुमानाच्या मार्गदर्शनाने सुग्रीवाशी मैत्री करतात. विश्वासासाठी ते एका बाणाने सात ताळवृक्ष भेदतात व दुन्दुभीचे शव दूर फेकतात; नंतर वालीचा वध करून भ्रातृवैर शांत करीत सुग्रीवाला राज्य मिळवून देतात. सुग्रीव विलंब करीत असल्याने राम माल्यवत पर्वतावर चातुर्मास्य करतात; लक्ष्मणाच्या तंबीने सुग्रीव पश्चात्ताप करून कठोर वेळनियमांसह शोधपथके पाठवतो आणि दक्षिण दिशेसाठी हनुमानाला रामांची मुद्रिका देतो. दक्षिण पथक खचल्यावर संपाती लंकेतील अशोकवाटिकेत सीतेचे ठिकाण सांगतो; त्यामुळे पुढील मोहिमेस निर्णायक भौगोलिक व रणनीतिक धागा मिळतो.
Adhyaya 9
Chapter 9 — श्रीरामावतारकथनम् (Śrī Rāmāvatāra-kathanam) | Hanumān’s Ocean-Crossing, Sītā-Darśana, and the Setu Plan
या अध्यायात रामायण-भागातील अवतार-लीला पुढे सरकते आणि हनुमानांना श्रीरामांच्या धर्मकार्याचे प्रमुख साधन म्हणून दर्शविले आहे। संपातीच्या सल्ल्यानंतर वानरसेनेसमोर समुद्र ओलांडण्याचा डावपेचाचा प्रश्न उभा राहतो; सेनेच्या रक्षणासाठी व रामकार्यसिद्धीसाठी एकट्या हनुमानांनीच महासागरावर उडी घेतली। मार्गात मैनाकाचा आतिथ्य-प्रस्ताव व सिंहिकेचा हल्ला असे अडथळे ते जिंकतात, लंकेतील प्रासादादी पाहून अशोकवाटिकेत सीतेचे दर्शन घेतात। संवादातून ओळख, निष्ठा व पुरावा निश्चित होतो—रामांची मुद्रिका देऊन प्रत्यभिज्ञान होते, आणि सीता रत्न व संदेश देऊन ‘उद्धारकर्ता स्वयं रामच’ असा आग्रह धरते। पुढे हनुमान योग्य प्रमाणात बल वापरून वाटिका उद्ध्वस्त करतात, स्वतःला रामदूत घोषित करून रावणाला अटळ पराभवाची चेतावणी देतात। लंकादहनानंतर सीतेला धीर देऊन ते परत येतात व अमृततुल्य वार्तेने रामांचा शोक शमवतात। शेवटी विभीषणाची शरणागती, त्याचा अभिषेक आणि समुद्राच्या उपदेशाने नलाकडून सेतुनिर्मितीची योजना सांगितली असून त्यामुळे धर्मयुद्ध पुढे चालते।
Adhyaya 10
Chapter 10 — श्रीरामावतारवर्णनम् (Description of the Incarnation-Deeds of Śrī Rāma)
या अध्यायात अग्निपुराणातील रामावतार-लीलेत लंकेच्या युद्धाचा निर्णायक प्रवास धर्म व रणनीतीच्या क्रमाने संक्षेपाने सांगितला आहे. नारद वर्णन करतात की रामदूत अंगद रावणाला अंतिम इशारा देतो—सीतेची परतफेड करा, अन्यथा धर्म्य विनाश निश्चित—यातून युद्धाची नैतिक अट ठरते. पुढे वानर व राक्षस वीरांची नावे, सेनानायकांचे संघटित नेतृत्व (धनुर्वेद-संदर्भ) आणि जनसमरातील गोंधळ यांचे चित्रण येते. महत्त्वाचे वळण म्हणजे सेनापतींचा वध, इंद्रजिताची माया व बंधनास्त्रे, गरुड-संबंधी मुक्ती, आणि हनुमानाने औषधी पर्वत आणून केलेला उपचार—दैवी सहाय्य व रणवैद्यक यांचा संगम. अखेरीस राम पैतामहास्त्राने विजय मिळवतात; विभीषणाची अंत्येष्टी, सीतेची अग्निशुद्धी, इंद्राच्या अमृताने वानरांचे पुनर्जीवन, राज्याभिषेकाची व्यवस्था आणि रामराज्याचे आदर्श—समृद्धी, योग्य वेळी मृत्यू, दुष्टांना शिस्तबद्ध दंड—राजधर्म म्हणून मांडले आहेत।
Adhyaya 11
Śrīrāmāvatāra-varṇana (Description of the Incarnation of Sri Rama)
या अध्यायात युद्धकांडानंतर श्रीरामाच्या धर्ममय राज्यकारभाराचे व त्याच्या फलांचे संक्षिप्त वर्णन आहे. नारद अगस्त्यादी ऋषींंसह अयोध्येत येऊन इंद्रजिताच्या पतनाने चिन्हित झालेल्या दिव्य विजयाची स्तुती करतो. पुढे पुलस्त्यापासून विश्रवा, कुबेराचा जन्म, ब्रह्माच्या वराने रावणाचा उत्कर्ष, इंद्रजिताची ओळख आणि देवांच्या रक्षणासाठी लक्ष्मणाने केलेला त्याचा वध—असा राक्षसवंशाचा संक्षेप येतो. ऋषी निघून गेल्यावर राज्यव्यवस्था व सीमाशांती: देवांच्या विनंतीने शत्रुघ्न लवणाचा वध करण्यास पाठविला जातो; भरत शैलूषाशी संबंधित प्रचंड दुष्टसेना नष्ट करून तक्ष व पुष्कर यांना प्रादेशिक अधिपती नेमतो—दुष्टनिग्रहानंतर शिष्टसंरक्षण हेच राजधर्म. वाल्मीकी आश्रमात कुश-लवांचा जन्म व पुढे त्यांची ओळख याचा उल्लेख आहे. अभिषिक्त राजत्वासोबत ‘मी ब्रह्म आहे’ या दीर्घ चिंतनाचा मोक्षोपदेशही जोडला आहे. शेवटी रामाचे यज्ञमय शासन, सर्वांसह स्वर्गारोहण, आणि अग्नीचे प्रतिपादन—नारदाच्या वृत्तांतावरून वाल्मीकींनी रामायण रचले; त्याचे श्रवण केल्यास स्वर्गप्राप्ती होते।
Adhyaya 12
Chapter 12 — श्रीहरिवंशवर्णनं (Śrī-Harivaṃśa-varṇana) | The Description of the Sacred Harivaṃśa
अग्नी विष्णूच्या नाभिकमळातून सुरू होणारी हरिवंश वंशावळ सांगतो—ब्रह्मा→अत्री→सोम→पुरूरवा→आयु→नहुष→ययाती—आणि पुढे शाखा-प्रशाखांतून यादववंशात वसुदेवाला अग्रस्थानी ठरवतो. नंतर कृष्णावतार-लीला क्रमाने संक्षेपित करतो—गर्भपरिवर्तन (बलरामासह), मध्यरात्री कृष्णप्राकट्य, यशोदेच्या घरी शिशुविनिमय आणि कंसाची क्रूरता. आकाशोत्पन्न देवी कंसवधाची भविष्यवाणी करते; दुर्गेच्या नामांनी स्तुती व त्रिसंध्या-पाठाचे फल सांगितले आहे. व्रजलीला—पूतना, यमलार्जुन, शकटभंग, कालियदमन, धेनुक-केशी-अरिष्टवध, गोवर्धनधारण—यानंतर मथुरापर्व: कुवलयापीडनिग्रह, चाणूर-मुष्टिकमर्दन व कंसवध. पुढे जरासंधाचे वेढे, द्वारकेची स्थापना, नरकासुरवध, पारिजातहरण, तसेच प्रद्युम्न–अनिरुद्ध–उषा कथेत हरि–शंकर संग्राम व अभेदतत्त्वाचा निष्कर्ष येतो. शेवटी यादववंशवृद्धी आणि हरिवंशपाठाने इष्टसिद्धी व हरिप्राप्तीचे वचन दिले आहे।
Adhyaya 13
Chapter 13 — कुरुपाण्डवोत्पत्त्यादिकथनं (Narration of the Origin of the Kurus and the Pāṇḍavas, and Related Matters)
अग्नि भारतकथा कृष्ण-माहात्म्ययुक्त सांगतो—महाभारत हे विष्णूचे पृथ्वीचा भार उतरविण्याचे उपाययोजन, आणि पांडव हे मानवी साधन. विष्णु→ब्रह्मा→अत्रि→सोम→बुध→पुरूरवा यांपासून ययाति, पुरु, भरत व कुरु पर्यंत वंशपरंपरा संक्षेपाने येते. पुढे शंतनुवंश: भीष्माचे पालकत्व, चित्रांगदाचा मृत्यू, काशीच्या राजकन्यांचा प्रसंग, विचित्रवीर्याचा अंत, व्यासाच्या नियोगाने धृतराष्ट्र व पांडूचा जन्म; धृतराष्ट्रापासून दुर्योधनादि कौरव. पांडूच्या शापामुळे देवज पांडव, कर्णजन्म व दुर्योधनाशी मैत्री वैर वाढविते. नंतर लाक्षागृहकट, एकचक्रेत वकवध, द्रौपदीस्वयंवर, गांडीव व अग्निरथप्राप्ती, खांडवदाह, राजसूय, द्यूतामुळे वनवास, विराटातील अज्ञातवास (पाठभेदांसह), ओळखप्रकटन, अभिमन्यूविवाह, युद्धसज्जता, कृष्णदूतत्व, दुर्योधनाचा नकार व कृष्णाचे विश्वरूप—युद्धाची धर्मनिष्ठ व दैवी अपरिहार्यता दर्शवितात।
Adhyaya 14
कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् (Description of the War between the Kurus and the Pāṇḍavas)
अग्नी कुरुक्षेत्रातील महाभारत-युद्धकथा संक्षेपाने सांगून धर्म, अनित्यता आणि राजधर्माचा सारार्थ उलगडतो. भीष्म-द्रोणांसारख्या वयोवृद्धांना पाहून अर्जुन खचतो; तेव्हा श्रीकृष्ण देह नश्वर व आत्मा अविनाशी आहे हे सांगून, जय-पराजयात समत्व ठेवत क्षात्रधर्माने राजधर्माचे रक्षण करण्याचा उपदेश करतो. पुढे सेनापतींचे बदल (भीष्म, द्रोण, कर्ण, शल्य) आणि निर्णायक मृत्यू येतात—शरशय्येवर भीष्मपतन व उत्तरायणाची वाट पाहत विष्णुध्यान; “अश्वत्थामा मारला गेला” या वार्तेने द्रोणाचे शस्त्रत्याग; अर्जुनाकडून कर्णवध; युधिष्ठिराकडून शल्यवध; आणि भीम-दुर्योधनाचे अंतिम गदायुद्ध. नंतर अश्वत्थाम्याच्या रात्रीच्या संहारात पाञ्चाल व द्रौपदीचे पुत्र मारले जातात; अर्जुन त्याला आवरून त्याचा मणी घेतो. हरि उत्तराच्या गर्भाचे रक्षण करून परीक्षिताची वंशपरंपरा टिकवतो. उरलेल्यांची गणना, अंत्येष्टी, भीष्माचे शांतीदायक धर्मोपदेश (राजधर्म, मोक्षधर्म, दान), युधिष्ठिराचा अश्वमेध, परीक्षिताची स्थापना आणि शेवटी स्वर्गारोहण—असा या अध्यायाचा सारांश आहे।
Adhyaya 15
पाण्डवचरितवर्णनम् (The Account of the Pāṇḍavas)
अग्निदेव अवतार-लीलेच्या संदर्भात महाभारताच्या युद्धोत्तर निष्कर्षाचा धर्मप्रधान संक्षेप सांगतात। युधिष्ठिर राज्यावर प्रतिष्ठित झाल्यावर धृतराष्ट्र, गांधारी व पृथा वनात निवृत्त होतात—राजधर्मातून संन्यासाकडे संक्रमण सूचित होते। विदुर अग्निसंबंधी अंताने स्वर्गप्राप्ती करतो। विष्णूचा हेतू स्पष्ट होतो—पांडवांच्या निमित्ताने पृथ्वीचा भारहरण आणि शापाच्या बहाण्याने मौषलात यादवांचा क्षय। प्रभासक्षेत्री हरि देहत्याग करतो; नंतर द्वारका समुद्रात बुडते, अनित्यतेचा बोध देत. अर्जुन अंत्येष्टी करतो, पण कृष्णवियोगाने त्याची प्रभावीता कमी होते; व्यास त्याला धीर देऊन हस्तिनापूरला पाठवतो। युधिष्ठिर परीक्षिताला राज्य देऊन भाऊ व द्रौपदीसह हरिनामस्मरण करत महाप्रस्थान करतो; मार्गात सहचर पडत जातात आणि शेवटी युधिष्ठिर इंद्राच्या रथाने स्वर्गारोहण करतो। फलश्रुतीत या पाठाने स्वर्गप्राप्ती सांगितली आहे।
Adhyaya 16
Chapter 16 — बुद्धाद्यवतारकथनम् (Narration of Buddha and Other Incarnations)
अग्नि सोळाव्या अध्यायात बुद्धावतारकथा श्रवण‑पठणाने फलदायी आहे असे सांगून आरंभ करतात. देव‑असुर संघर्षात देव पराभूत झाल्यावर ते भगवंताची शरण घेतात; विष्णू मायामोह रूप धारण करून शुद्धोदनाचा पुत्र म्हणून जन्म घेतो व दैत्यांना वैदिक धर्मापासून विमुख करतो. त्यातून वेदविहीन पंथ, आर्हत इत्यादी प्रवाह आणि पाषंड प्रवृत्ती उद्भवून नरकगामी कर्मांकडे नेतात. पुढे कलियुगातील अधःपतन—धर्मभ्रंश, म्लेच्छवेषी लुटारू राजे, तसेच वेदशाखांच्या संख्या/परंपरेतील बदल—यांचे निदान येते. शेवटी याज्ञवल्क्याला पुरोहित करून शस्त्रधारी कल्की म्लेच्छांचा संहार करतो, वर्णाश्रममर्यादा पुनर्स्थापित करतो आणि कृतयुगाची पुनरावृत्ती घडवतो. उपसंहारात हे चक्र कल्प‑मन्वंतरांत घडते, अवतार असंख्य आहेत; दशावताराचे श्रवण‑पठण स्वर्गदायक आहे, आणि हरि हा धर्म‑अधर्माचा नियंता व सृष्टी‑प्रलयाचे कारण आहे असे प्रतिपादन आहे।