Adhyaya 56

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पिण्डिकालक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अथ षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः दिक्पालयागकथनं भगवानुवाच प्रतिष्ठापञ्चकं वक्ष्ये प्रतिमात्मा तु पूरुषः प्रकृतिः पिण्डिका लक्ष्मीः प्रतिष्ठा योगकस्तयोः

अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील “पिंडिका-लक्षण” नावाचा पंचपन्नासावा अध्याय समाप्त झाला. आता “दिक्पाल-यागकथन” हा छप्पन्नासावा अध्याय आरंभ होतो. भगवान म्हणाले—मी प्रतिष्ठा-पंचक सांगतो. प्रतिमेचा अंतरात्मा पुरुष आहे; पिंडिका ही प्रकृती आहे; लक्ष्मी ही प्रतिष्ठा आहे; आणि त्या दोघांचा संयोग ‘योगक’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 2

इच्छाफलार्थिभिस्तस्मात्प्रतिष्ठा क्रियते नरैः गर्भसूत्रं तु निःसार्य प्रासादस्याग्रतो गुरुः

म्हणून इच्छित फल मिळवू इच्छिणारे लोक प्रतिष्ठा-क्रिया करतात. गर्भसूत्र बाहेर काढून आचार्य ते प्रासादाच्या (मंदिराच्या) अग्रभागी आणतो.

Verse 3

अष्टषोडशविंशान्तं मण्डपञ्चाधमादिकम् स्नानं कलशार्थञ्च यागद्रव्यार्थमर्धतः

आठ, सोळा व वीसपर्यंत (माप) यानुसार मंडप व अधम इत्यादीपासून सुरू होणारा पंचविध भेद; तसेच स्नानविधी, कलशाचा प्रयोजनार्थ, आणि संक्षेपाने यागद्रव्यांची आवश्यकता (येथे सांगितली आहे)।

Verse 4

त्रिभागेणार्धभागेन वेदिं कुर्यात्तु शोभनाम् प्रतिमाद्रव्यमुच्यते इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भसूत्रन्तु निर्मायेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कलशैर् घटिकाभिश् च वितानाद्यैश् च भूषयेत्

एक-तृतीयांश व अर्धांश (निश्चित) प्रमाणाने वेदी शोभनीय करून करावी. नंतर कलश, घटिका, वितान इत्यादींनी तिचे भूषण करावे.

Verse 5

पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य सर्वद्रव्याणि धारयेत् अलङ्कृतो गुरुर्विष्णुं ध्यात्वात्मानं प्रपूजयेत्

पंचगव्याने सर्व द्रव्यांचे प्रोक्षण (शुद्धी) करून सर्व सामग्री सज्ज ठेवावी. नंतर अलंकृत गुरु विष्णूचे ध्यान करून आपल्या आत्मस्वरूपाचे विधिपूर्वक पूजन करावे.

Verse 6

अङ्गुलीयप्रभृतिभिर्मूर्तिपान् वलयादिभिः कुण्डे कुण्डे स्थापयेच्च मूर्तिपांस्तत्र पारगान्

अंगठी इत्यादी चिन्हे व वलय-आदी भूषणे यांसह, प्रत्येक कुंडात विधीमध्ये पारंगत मूर्तिप (म्हणजे कुशल ऋत्विज) यांची स्थापना करावी।

Verse 7

चतुष्कोणे चार्धकोणे वर्तुले पद्मसन्निभे पूर्वादौ तोरणार्थन्तु पिप्पलोडुम्बरौ वटं

चौकोनी, अर्धचौकोनी व पद्मासारख्या वर्तुळाकार रचनेत, तोरणासाठी पूर्वादी दिशांना पिंपळ, उंबर व वट (वड) यांची स्थापना करावी।

Verse 8

प्लक्षं सुशोभनं पूर्वं सुभद्रन्दक्षतोरणं सुकर्म च सुहोत्रञ्च आप्ये सौम्ये समुच्छ्रयम्

पूर्वेसाठी प्लक्ष अतिशय शुभ आहे. दक्षिण तोरणासाठी सुभद्र सांगितला आहे. तसेच सुकर्म व सुहोत्रही विहित आहेत; आणि पश्चिम व उत्तर दिशेस उंच रचना (समुच्छ्रय) करण्यासाठी आप्य व सौम्य वापरावेत।

Verse 9

पञ्चहस्तं तु संस्थाप्य स्योनापृथ्वीति पूजयेत् तोरणस्तम्भमूले तु कलशान्मङ्गलाङ्कुरान्

पाच हस्त प्रमाणाने उभारून ‘स्योना पृथ्वी’ या मंत्राने पूजन करावे. आणि तोरण-स्तंभांच्या मुळाशी मंगल अंकुरांसह कलश ठेवावेत।

Verse 10

प्रदद्यादुपरिष्टाच्च कुर्याच्चक्रं सुदर्शनं पञ्चहस्तप्रमाणन्तु ध्वजं कुर्याद्द्विचक्षणः

वरच्या भागी ते ठेवून सुदर्शनचक्र तयार करावे. ध्वज पाच हस्त प्रमाणाचा असावा; कुशल शिल्पीने तो द्विचक्षण (दोन नेत्रासारखी चिन्हे/छिद्रे) सहित घडवावा।

Verse 11

वैपुल्यं चास्य कुर्वीत षोडशाङ्गुलसन्मितं सप्तहस्तोच्छ्रितं वास्य कुर्यात् कुण्डं सुरोत्तम

हे देवश्रेष्ठा, याचे वैपुल्य सोळा अङ्गुल प्रमाणे करावे; आणि यासाठी सात हस्त उंच अग्निकुंड निर्माण करावे।

Verse 12

अरुणोग्निनिभश् चैव कृष्णः शुक्लोथ पीतकः रक्तवर्णस् तथा श्वेतः श्वेतवर्णादिकक्रमात्

तो अरुण—अग्निसारखा तेजस्वी—आहे; तसेच कृष्ण, श्वेत, आणि मग पीत; तसेच रक्तवर्ण व श्वेत—अशा रीतीने श्वेतवर्णादि क्रमाने।

Verse 13

कुमुदः कुमुदाक्षश् च पुण्डरीकोथ वामनः शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः

‘कुमुद’, ‘कुमुदाक्ष’ (कमलनेत्र), ‘पुण्डरीक’ (श्वेतकमलसदृश) आणि ‘वामन’; ‘शङ्कुकर्ण’ (शंखकर्ण), ‘सर्वनेत्र’ (सर्वद्रष्टा), ‘सुमुख’ (मंगलमुख) आणि ‘सुप्रतिष्ठित’ (दृढ प्रतिष्ठित)।

Verse 14

पूज्या कोटिगुणैर् युक्ताः पूर्वाद्या ध्वजदेवताः जलाढकसुपूरास्तु पक्वविम्बोपमा घटाः

पूर्वादि ध्वजदेवता कोटिगुणांनी युक्त असल्याने पूजनीय आहेत. तसेच घट आढक-प्रमाणे पाण्याने पूर्ण भरलेले, पिकलेल्या बिंबफळासारखे गोल व भरगच्च असावेत।

Verse 15

समाहित इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः श्वेतवर्नक्रमात् ध्वजा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कृष्णवर्णः क्रमाद्ध्वजा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टाविंशाधिकशतं कालमण्डनवर्जिताः सहिरण्या वस्त्रकण्ठाः सोदकास्तोरणाद्वहिः

‘समाहित’—असा ङ-चिन्हित हस्तलिखित-पाठ आहे. ‘ध्वज श्वेतवर्णक्रमाने आहेत’—असा ङ-चिन्हित पाठ; ‘क्रमाने ध्वज कृष्णवर्णाचे आहेत’—असाही ङ-चिन्हित पाठ. (ध्वज) एकशे अठ्ठावीस, काळ्या मांडणीविना; सुवर्णयुक्त, वस्त्रकंठबंध असलेले, जलयुक्त; तोरणाबाहेर ठेवलेले।

Verse 16

घटाः स्थाप्याश् च पूर्वादौ वेदिकायाश् च कोणगान् चतुरः स्थापयेत् कुम्भानाजिघ्रेति च मन्त्रतः

पूर्व दिशेपासून घट स्थापून, वेदिकेच्या चार कोपऱ्यांवर चार कुम्भ स्थापावेत आणि विधिनिर्दिष्ट मंत्रांनुसार ‘आजिघ्रेति’ मंत्राने घ्राण/वायन-क्रिया करावी।

Verse 17

कुम्भेष्वावाह्य शक्रादीन् पूर्वादौ पूजयेत् क्रमात् इन्द्रागच्छ देवराज वज्रहस्त गजस्थित

कुम्भांमध्ये शक्रादी देवतांचे आवाहन करून, पूर्व दिशेपासून क्रमाने त्यांची पूजा करावी। (आवाहन:) “इंद्रा, ये—देवराज, वज्रहस्त, गजस्थित!”

Verse 18

पूर्वद्वारञ्च मे रक्ष देवैः सह नमोस्तु ते त्रातारमिन्द्रमन्त्रेण अर्चयित्वा यजेद् बुधः

“देवांसह माझ्या पूर्वद्वाराचे रक्षण कर; तुला नमस्कार असो।” असे म्हणून इंद्र-रक्षकाची इंद्रमंत्राने अर्चना करून, बुध पुरुषाने पुढील यजन/कर्म करावे।

Verse 19

आगच्छाग्रे शक्तियुत च्छागस्थ बलसंयुत रक्षाग्नेयीं दिशं देवैः पूजां गृह नमोस्तु ते

“पुढे ये—शक्तियुक्त, छागस्थ, बलयुक्त। देवांसह आग्नेय दिशेचे रक्षण कर; ही पूजा स्वीकार; तुला नमस्कार असो।”

Verse 20

अग्निमूर्धेतिमन्त्रेण यजेद्वा आग्नेय नमः महिषस्थ यमागच्छ दण्डहस्त महाबल

‘अग्निमूर्धा…’ या आरंभीच्या मंत्राने यजन करावे, किंवा ‘आग्नेय नमः’ असे म्हणत पूजा करावी। नंतर (आवाहन:) “महिषस्थ यमा, ये; दंडहस्त, महाबल!”

Verse 21

रक्ष त्वं दक्षिणद्वारं वैवस्वत नमोस्तु ते वैवस्वतं सङ्गमनमित्यनेन यजेद्यमं

हे वैवस्वत (यम)! तू दक्षिण द्वाराचे रक्षण कर; तुला नमस्कार असो. ‘वैवस्वतं सङ्गमनम्’ या मंत्राने यमाचे पूजन करावे.

Verse 22

नैरृतागच्छ खड्गाढ्य बलवाहनसंयुत इदमर्घ्यमिदं पाद्यं रक्ष त्वं नैरृतीं दिशं

हे नैऋत दिशेच्या पालका! खड्गधारी व बलवान वाहनासह ये. हे अर्घ्य, हे पाद्य; तू नैऋती (दक्षिण-पश्चिम) दिशा रक्षण कर.

Verse 23

एष ते नैरृते मन्त्रेण यजेदर्घ्यादिभिर् नरः मकरारूढ वरुण पाशहस्त महाबल

या नैऋत-दिशा मंत्राने मनुष्याने अर्घ्यादि अर्पण करून पूजन करावे— ‘मकरारूढ वरुण! पाशहस्त! महाबल!’

Verse 24

आगच्छ पश्चिमं द्वारं रक्ष रक्ष नमोस्तु ते उरुं हि राजा वरुणं यजेदर्घ्यादिभिर्गुरुः

पश्चिम द्वाराशी ये; रक्षण कर, रक्षण कर—तुला नमस्कार. गुरूच्या मार्गदर्शनाखाली राजा (यजमान) अर्घ्यादिने वरुणाचे पूजन करावा.

Verse 25

आगच्छ वायो सबल ध्वजहस्त सवाहन वायव्यं रक्ष देवैस्त्वं समरुद्भिर् नमोस्तु ते

हे वायो! सबल, ध्वजहस्त व वाहनासह ये. देव व मरुद्गणांसह वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशा रक्षण कर; तुला नमस्कार.

Verse 26

शक्तिहस्त इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निमूर्ध्वेति अर्घ्याद्यैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नरवाहनसंयुत इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वात इत्य् आदिभिश्चार्वेदोन्नमो वायवेपि वा आगच्छ सोम सबला गदाहस्त सवाहन

पाठांतरानुसार देव ‘शक्तिहस्त’ व ‘नरवाहनसंयुत’ असा वर्णिला आहे. ‘वात…’ या मंत्राने पूजा करावी, किंवा ‘ॐ नमो वायवे’ असा जप करावा. नंतर म्हणावे—‘हे सोम, सबल होऊन ये; गदाहस्त व सवाहन ये.’

Verse 27

रक्ष त्वमुत्तरद्वारं सकुवेर नमोस्तु ते सोमं राजानमिति वा यजेत्सोमाय वै नमः

‘उत्तरद्वाराचे रक्षण कर; कुबेरासह तुला नमस्कार असो।’ किंवा तेथे ‘सोमं राजानम्’ या मंत्राने पूजन करून म्हणावे—‘सोमाय वै नमः’।

Verse 28

आगच्छेशान सबल शूलहस्त वृषस्थित यज्ञमण्डपस्यैशानीं दिशं रक्ष नमोस्तु ते

हे ईशान, ये—सबल, शूलहस्त, वृषभावर स्थित. या यज्ञमंडपाची ईशानी (ईशान्य) दिशा रक्ष; तुला नमस्कार असो.

Verse 29

ईशानमस्येति यजेदीशानाय नमोपि वा ब्रह्मन्नागच्छ हंसस्थ स्रुक्स्रुवव्यग्रहस्तक

‘ईशानमस्य…’ या मंत्राने पूजन करावे, किंवा ‘ईशानाय नमः’ असेही. नंतर म्हणावे—‘हे ब्रह्मन्, ये; हंसावर स्थित, स्रुक्-स्रुव धारण करून हात कार्यरत असलेला।’

Verse 30

सलोकोर्ध्वां दिशं रक्ष यज्ञस्याज नमोस्तु ते हिरण्यगर्भेति यजेन्नमस्ते ब्रह्मणेपि वा

‘स्वलोकासहित ऊर्ध्व दिशा रक्ष, हे यज्ञस्वामी; तुला नमस्कार असो।’ ‘हिरण्यगर्भ’ मंत्राने पूजन करावे, किंवा ‘हे ब्रह्मन्, नमस्कार’ असेही म्हणावे.

Verse 31

अनन्तागच्छ चक्राढ्य कूर्मस्थाहिगणेश्वर अधोदिशं रक्ष रक्ष अनन्तेश नमोस्तु ते नमोस्तु सर्पेति यजेदनन्ताय नमोपि वा

हे अनंत, ये—चक्रधारी, कूर्मावर स्थित नागगणांचा ईश्वर! अधोदिशेचे रक्षण कर, रक्षण कर। हे अनंतेश, तुला नमस्कार, नमस्कार। ‘नमः सर्प’ या मंत्राने किंवा फक्त ‘नमोऽनंताय’ असे म्हणतही पूजन करावे।