Adhyaya 95

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शिलान्यासकथनं नाम चतुर्णवतितमो ऽध्यायः अथ पञ्चनवतितमो ऽध्यायः प्रतिष्ठा सामग्रीविधानं ईश्वर उवाच वक्ष्ये लिङ्गप्रतिष्ठां च प्रासादे भुक्तिमुक्तिदां ताश् चरेत् सर्वदा मुक्तौ भुक्तौ देवदिने सति

अशा प्रकारे आदिमहापुराणातील आग्नेयपुराणात ‘शिलान्यासकथन’ नावाचा चौराण्णवावा अध्याय समाप्त झाला. आता पंचाण्णवावा अध्याय—‘प्रतिष्ठा-सामग्री-विधान’ आरंभ होतो. ईश्वर म्हणाले—प्रासादात लिंगप्रतिष्ठा सांगतो; ती भोग व मोक्ष दोन्ही देणारी आहे. शुभ देवदिन असता भोग व मुक्तीच्या सिद्धीसाठी हे विधी सदैव करावेत।

Verse 2

विना चैत्रेण माघादौ प्रतिष्ठा मासपञ्चके रक्तातिरक्तदोषघ्न इति छ रक्तात्रिरक्तदोषघ्ने इति ख सन्तिष्ठास्मिन्नीशरूपिणीति घ शर्परूपिणीति ज तत्त्वे तत्त्वत्रयमिति घ सर्वदा मुक्तौ देवादेवे ग्रहे सतीति घ सर्वदा मुक्त्यै भुक्त्यै दैवदिने सतीति ङ गुरुशुक्रोदये कार्या प्रथमे करणेत्रये

चैत्र वगळून माघपासून सुरू होणाऱ्या पाच महिन्यांत प्रतिष्ठा करावी. ‘रक्त/अतिरक्त’ दोष शमल्यावरच हा विधी करावा. येथे देवतेची ईशरूपिणी (किंवा पाठांतराने शर्परूपिणी) अशी स्थापना करावी. तत्त्वविचारात तत्त्वत्रयाचे चिंतन करावे. मुक्तीसाठी शुभ/दैवी ग्रह असणे सदैव मंगल; तसेच भोग-मुक्ती दोन्हीसाठी दैवदिनही शुभ. गुरु व शुक्र उदयास असता आणि प्रथम तीन करणांत हा कर्मविधी करावा।

Verse 3

शुक्लपक्षे विशेषेण कृष्णे वा पञ्चमन्दिनं चतुर्थीं नवमीं षष्ठीं वर्जयित्वा चतुर्दशीं

विशेषतः शुक्लपक्षात—आणि कृष्णपक्षातही—पंचमी तिथीस हा विधी करावा. चतुर्थी, नवमी, षष्ठी आणि चतुर्दशी या तिथी वर्ज्य कराव्यात।

Verse 4

शोभनास्तिथयः शषाः क्रूरवारविवर्जिताः शतभिषा धनिष्ठार्द्रा अनुरोधोत्तरत्रयं

शुभ तिथी सहा मानल्या आहेत, परंतु क्रूर वार वर्ज्य. शुभ नक्षत्रे—शतभिषा, धनिष्ठा, आर्द्रा, अनुराधा आणि उत्तरत्रय।

Verse 5

रोहिणी श्रवणश्चेति स्थिरारम्भे महोदयाः लग्नञ्च कुम्भसिंहालितुलास्त्रीवृषधन्विनां

स्थिर व दीर्घकाळ टिकणाऱ्या कार्यारंभासाठी रोहिणी व श्रवण नक्षत्र अत्यंत शुभ आहेत; तसेच कुंभ, सिंह, तुला, कन्या, वृष व धनु ही लग्नेही प्रशस्त मानली जातात।

Verse 6

शस्तो जीवो नवर्क्षेषु सप्तस्थानेषु सर्वदा बुधः षडष्टदिक्सप्ततुर्येषु विनर्तुं शितः

नवम राशीत गुरु शुभ असून सप्तम स्थानी तो सदैव हितकारी असतो; बुध सहाव्या व आठव्या स्थानी शुभ; आणि तेजस्वी शुक्र दिशांमध्ये—म्हणजे सप्तम व चतुर्थ स्थानी—शुभ समजावा।

Verse 7

सप्तर्तुत्रिदशादिस्थः शशाङ्कोबलदः सदा रविर्दशत्रिषट्संस्थो राहुस्त्रिदशषड्गतः

चंद्र सप्तम स्थानी व त्रिंशांशाच्या आरंभी स्थित होऊन सदैव बल देतो. सूर्य दशम, तृतीय व षष्ठ स्थानी असतो; आणि राहू त्रिंशांश व षष्ठ स्थानी स्थित असतो।

Verse 8

षट्त्रिस्थानगताः शस्ता मन्दाङ्गारार्ककेतवः शुभ्राः क्रूरश् च पापाश् च सर्व एकादशस्थिताः

शनि, मंगळ, सूर्य व केतु हे सहावा व तिसरा स्थानी असतील तर शुभ मानले जातात; आणि सर्व ग्रह—शुभ, क्रूर किंवा पाप—एकादश स्थानांनुसार फल देतात असे सांगितले आहे।

Verse 9

एषां दृष्टिर्मुनौ पूर्णा त्वार्धिकी ग्रहभूतयोः पादिकी रामदिक्स्थाने चतुरष्टौ पादवर्जिता

यांची दृष्टि मुनि (म्हणजे सप्तम) स्थानी पूर्ण असते; ग्रह व भूत यांच्यासाठी ती अर्धदृष्टि म्हणतात. रामदिक्‌स्थानी पाददृष्टि होते; आणि चतुर्थ व अष्टम स्थानी एक पाद वर्जित (कमी) होते।

Verse 10

पादान्यूनचतुर्नाडी भोगः स्यान्मीनमेषयोः वृषकुम्भौ च भुञ्जाते चतस्रः पादवर्जिताः

मीन व मेष यांस भोगमान चार नाडींपैकी एक पाद कमी; वृष व कुंभ यांनाही चार नाड्या, एक पाद वर्ज्य मानल्या आहेत।

Verse 11

मकरो मिथुनं पञ्च चापालिहरिकर्कटाः पादीनाः षट् तुलाकन्ये घटिकाः सार्धपञ्च च

मकर व मिथुन यांस पाच (मान); धनु, मेष, सिंह व कर्क यांस सहा पाद; आणि तुला व कन्या यांस साडेपाच घटिका सांगितल्या आहेत।

Verse 12

इक्सप्तषड् विनेति ख सप्तायत्रिदशादिस्थ इति ख छ च बुधः षडष्टदिगित्यादिः, बलदः सदा इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति एवं दृष्टिवले पूर्णादिति छ एवं दृष्टिवले पूर्णेति ख वस्वष्टौ इति ख, छ च केशरी वृषभः कुम्भः स्थिराः स्युः सिद्धिदायकाः चरा धनुस्तुलामेषा द्विःस्वभावास्तृतीयकाः

सिंह, वृष व कुंभ या स्थिर राशी असून सिद्धिदायक म्हणतात; धनु, तुला व मेष या चर राशी; तिसरा वर्ग द्विस्वभाव राशींचा आहे।

Verse 13

शुभः शुभग्रहैर् दृष्टः शस्तो लग्नःशुभाश्रितः गुरुशुक्रबुधे युक्तो लग्नो दद्याद्बलायुधी

शुभ ग्रहांच्या दृष्टियुक्त लग्न शुभ ठरते आणि शुभ राशीत स्थित लग्न प्रशंसनीय. लग्नात गुरु, शुक्र व बुध युती असल्यास ते बल व आयुध-शक्ती देते।

Verse 14

राज्यं शौर्यं बलं पुत्रान् यशोधर्मादिकं बहु प्रथमः सप्तमस्तुर्यो दशमः केन्द्र उच्यते

राज्य, शौर्य, बल, पुत्र, यश, धर्म इत्यादी अनेक फल केंद्रांद्वारे दर्शविले जातात; प्रथम, चतुर्थ, सप्तम व दशम भाव यांना केंद्र म्हणतात।

Verse 15

गुरुशुक्रबुधास्तत्र सर्वसिद्धिप्रसादकाः त्र्येकादशचतुर्थस्था लग्नात् पापग्रहाः शुभाः

तेथे गुरु, शुक्र व बुध सर्व सिद्धींची कृपा देणारे आहेत. लग्नापासून तृतीय, एकादश किंवा चतुर्थ भावात असलेले पापग्रहही शुभफल देतात.

Verse 16

अतोप्यनीचकर्माथं योज्यास्तिथ्यादयो बुधैः धाम्नः पञ्चगुणां भूमिं त्यक्त्वा वा धानसम्मितां

यापुढेही गौण प्रकारच्या कर्मांसाठी विद्वानांनी ‘स्थिति’ इत्यादी उपांगांची योजना करावी; मुख्य धामाच्या पाचपट भूमी सोडून, किंवा ‘धान’ या मापाने मोजलेली भूमी वगळून।

Verse 17

हस्ताद् द्वादशसोपानात् कुर्यान्मण्डमग्रतः चतुरस्रं चतुर्द्वारं स्नानार्थन्तु तदर्धतः

एक हस्तापासून आरंभ करून बारा सोपानांच्या पुढे मण्डप/चबूतरा करावा; तो चौरस व चार द्वारांचा असावा. स्नानासाठी मात्र त्याचे अर्धप्रमाण करावे.

Verse 18

एकास्यं चतुरास्यं वा रौद्र्यां प्राच्युत्तरेथवा हास्तिको दशहस्तो वै मण्डपोर्ककरो ऽथवा

ते एकमुख किंवा चतुर्मुख असे रूप करता येते; रौद्र रूपात पूर्वाभिमुख किंवा उत्तराभिमुख. ते गजमुख असू शकते, किंवा दशहस्त (दहा भुजांचे); अथवा मण्डप धारण करणारे, किंवा अर्क (सूर्यतेज) धारण करणारे।

Verse 19

द्विहस्तोत्तरया वृद्ध्या शेषं स्यान्मण्डपाष्टकं , घ , छ च त्यक्त्वा वा चापसम्मितामिति ख त्यक्त्वा वा रामसम्मितामिति छ हस्ताद्वा दशसोपानादिति ख हस्तान् वा दश सोपानादिति ख स्नानार्हं चेति ङ प्राच्युतरे तथेति ङ द्विहस्तोत्तरयावृत्त्या इति घ वेदी चतुष्करा मध्ये कोणस्तम्भेन संयुता

प्रत्येक वेळी दोन हस्तांनी वाढ केल्यास उरलेली मापे ‘मण्डपाष्टक’ (आठ प्रकारची मण्डप-प्रमाणे) ठरतात. वेदी चौकोनी असावी आणि तिच्या मध्यभागी कोणस्तंभ (कोन-स्तंभ) बसवावा.

Verse 20

वेदीपादान्तरं त्यक्त्वा कुण्डानि नव पञ्च वा एकं वा शिवकाष्ठायां प्राच्यां वा तद्गुरोः परं

वेदीच्या पायांमध्ये योग्य अंतर ठेवून, गुरूच्या आज्ञेनुसार शिवकाष्ठभूमीवर किंवा पूर्व दिशेस नऊ, पाच किंवा एकच कुण्ड मांडावे।

Verse 21

मुष्टिमात्रं शतार्धे स्याच्छते चारत्रिमात्रकं हस्तं सहस्रहोमे स्यान्नियुते तु द्विहास्तिकं

पन्नास आहुतींसाठी द्रव्यप्रमाण मुष्टिमात्र; शंभर आहुतींसाठी एकरात्रिमात्र; सहस्रहोमासाठी हस्तप्रमाण; आणि नियुत (दहा हजार) होमासाठी द्विहस्तप्रमाण असावे।

Verse 22

लक्षे चतुष्कारं कुण्डं कोटिहोमे ऽष्टहस्तकं भगाभमग्नौ खण्डेन्दु दक्षे त्र्यस्रञ्च नैरृते

लक्ष आहुतींसाठी कुण्ड चतुष्कोण (चौकोनी) करावा; कोटिहोमासाठी त्याचे प्रमाण आठ हस्त असावे। आग्नेयेत भगाकार, दक्षिणेत खण्डेन्दुसदृश, आणि नैऋत्येत त्र्यस्र (त्रिकोणी) असे सांगितले आहे।

Verse 23

षडस्रं वायवे पद्मं सौम्ये चाष्टास्रकं शिवे तिर्यक्पातशिवं खातमूर्ध्वं मेखलया सह

वायूसाठी षडस्र पद्म, सौम्यासाठी अष्टास्र, आणि शिवासाठी तिर्यक्-पातयुक्त आकृती करावी। ती मध्यभागी खोदलेली, वरच्या दिशेने शीर्षयुक्त आणि मेखला (परिवेष्टन) सहित रचावी।

Verse 24

तद्वहिर्मेखलास्तिस्रो वेदवह्नियमाङ्गुलैः अङ्गुलैः षड्भिरेका वा कुण्डाकारास्तु मेखलाः

त्याच्या बाहेर वेदी व अग्नीच्या नियत अङ्गुल-प्रमाणानुसार तीन मेखला असाव्यात; किंवा सहा अङ्गुल-प्रमाणाची एकच मेखला असू शकते। मेखला कुण्डाच्या आकारानुसार कराव्यात।

Verse 25

तासामुपरि योनिः स्यान्मध्ये ऽश्वत्थदलाकृतिः उच्छ्रायेणाङ्गुलं तस्माद्विस्तारेणाङ्गुलाष्टकं

त्या (पूर्वोक्त भागां) वर योनि स्थापावी; तिच्या मध्यभागी अश्वत्थपानासारखी आकृती असावी. उंची एक अंगुळ व रुंदी आठ अंगुळे असावी.

Verse 26

दैर्घ्यं कुण्डार्धमानेन कुण्डकण्ठसमो ऽधरः पूर्वाग्नियाम्यकुण्डानां योनिः स्यादुत्तरानना

तिची लांबी कुण्डाच्या अर्धमापाने घ्यावी; खालचा (पश्च) भाग कुण्डकण्ठासमान असावा. पूर्व, आग्नेय व याम्य (दक्षिण) कुण्डांत योनीचे मुख उत्तराभिमुख असावे.

Verse 27

पूर्वानना तु शेषाणामैशान्ये ऽन्यतरा तयोः इति ङ द्विहस्तकमिति ख खद्गाभमग्नौ इति ख , ग , ङ , छ च पद्मे इति ख , घ च तिर्यक् पातसममूर्ध्वमिति ख , ग , घ च वेदवह्नियवाङ्गुलैर् इति घ तस्य विस्तरेणाङ्गुलाष्टकमिति घ कुण्डानां यश् चतुर्विंशो भागः सोङ्गुल इत्य् अतः

उरलेल्या कुण्डांचे मुख पूर्वाभिमुख असावे; ईशान कोनात दोन पर्यायांपैकी एक (ङ-पाठ) ग्राह्य आहे. प्रमाण दोन हस्त (ख-पाठ) असे आहे. खड्गाकार कुण्डाचे विधान अग्निकर्मात (ख, ग, ङ, छ) आणि पद्माकार कुण्डात (ख, घ) सांगितले आहे. ऊर्ध्व उन्नती तिर्यक् पात/ढाल यासमान असावी (ख, ग, घ). माप वेद-, वह्नि-, यव- व अंगुळ-एककांनी ठरवावे (घ); आणि विस्तार विशेषतः आठ अंगुळे (घ) असावा. म्हणून कुण्डाचा चोवीसावा भाग ‘अंगुळ’ म्हणतात.

Verse 28

प्लक्षोदुम्वरकाश्वत्थवटजास्तोरणाः क्रमात् शान्तिभूतिबलारोग्यपूर्वाद्या नामतः क्रमात्

क्रमाने प्लक्ष, उदुंबर, काश्वत्थ (अश्वत्थ) आणि वट यांपासून केलेली तोरणे अनुक्रमे ‘शान्ति’, ‘भूति’, ‘बल’ व ‘आरोग्य’ या नावांनी ओळखली जातात.

Verse 29

पञ्चषट्सप्तहस्तानि हस्तखातस्थितानि च तदर्धविस्तराणि स्युर्युतान्याम्रदलादिभिः

तोरणे पाच, सहा किंवा सात हस्त लांब असावीत आणि एक हस्त खोल खंदकात उभी करावीत. त्यांची रुंदी त्याच्या अर्धी असावी व आंब्याच्या पानांनी इत्यादींनी जोडलेली/आवृत असावीत.

Verse 30

इन्द्रायुधोपमा रक्ता कृष्णा धूम्रा शशिप्रभा शुक्लाभा हेमवर्णा च पताका स्फाटिकोपमा

ध्वज इंद्रधनुष्याप्रमाणे, किंवा रक्त, कृष्ण, धूम्र, शशिप्रभ, शुक्लदीप्त, अथवा हेमवर्ण असावा; तसेच त्याची पताका स्फटिकासारखीही दिसावी.

Verse 31

पूर्वादितोब्जजे रक्ता नीलानन्तस्य नैरृते पञ्चहस्तास्तदर्धाश् च ध्वजा दीर्घाश् च विस्तराः

पूर्व दिशेपासून ध्वज रक्तवर्ण असावेत; नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेत ते नीलवर्ण असावेत. त्यांची लांबी पाच हस्त आणि रुंदी त्याच्या अर्धी; अशा रीतीने ध्वज दीर्घ व समप्रमाण विस्ताराचे सांगितले आहेत.

Verse 32

हस्तप्रदेशिता दण्डा ध्वजानां पञ्चहस्तकाः वल्मीकाद्दन्तिदन्ताग्रात्तथा वृषभशृङ्गतः

दंड (ध्वजस्तंभ) हाताच्या पसर्‍याने मोजावा; ध्वजांसाठी दंड पाच हस्तांचा असावा. (मापनाचे) प्रमाण वल्मीकातून, हत्तीच्या दाताच्या अग्रभागातून, तसेच वृषभाच्या शिंगातून घ्यावे.

Verse 33

पद्मषण्डाद्वराहाञ्च गोष्ठादपि चतुष्पथात् मृत्तिका द्वादश ग्राह्या वैकुण्ठेष्टौ पिनाकिनि

कमळवनातून, वराह-संबंधित स्थानातून, गोठ्यातून, तसेच चतुष्पथ (चौक) येथून—या शुद्ध स्थळांवरून बारा भाग पवित्र मृत्तिका घ्यावी, हे वैकुंठप्रिय, हे पिनाकधारी।

Verse 34

न्यग्रोधोदुम्वराश्वत्थचूतजम्वुत्वगुद्भवं कषायपञ्चकं ग्राह्यमार्तवञ्च फलाष्टकं

न्यग्रोध (वट), उदुंबर, अश्वत्थ (पिंपळ), चूत (आंबा) आणि जंबू—यांच्या सालीपासून उत्पन्न द्रव्यांपासून ‘कषायपंचक’ घ्यावे. तसेच ‘फलाष्टक’ आणि ‘आर्तव’ नावाचे द्रव्यही घ्यावे.

Verse 35

तीर्थाम्भांसि सुगन्धीनि तथा सर्वौषधीजलं शस्तं पुष्पफलं वक्ष्ये रत्नगोशृङ्गवारि च

तीर्थांचे पवित्र जल, सुगंधित जल तसेच सर्व औषधींनी युक्त जल प्रशस्त आहे. पुढे मी पुष्प-फळांचा उपयोग, तसेच रत्न-संबंधित आणि गो-शृंगाने घेतलेले जल यांचेही वर्णन करीन.

Verse 36

स्नानायापाहरेत् पञ्च पञ्चगव्यामृतं तथा पिष्टनिर्मितवस्त्रादिद्रव्यं निर्मञ्जनाय च

स्नानासाठी पंचगव्य तसेच पंचगव्यामृत आणावे. आणि निर्मंजन (शुद्धी/मलन) यासाठी पिष्टापासून बनविलेले वस्त्र इत्यादी द्रव्यही गोळा करावे.

Verse 37

वल्मीकाद्धस्तिदन्ताग्रात्तयेति छ तीर्थतोयसुगन्धीनि इति ङ वर्गे गोशृङ्गवारि चेति छ स्नानायोपहरेदिति ख , छ , घ च पिष्टनिर्मितरुद्रादिद्रव्यं निर्मञ्जनायेति ग पिष्टनिर्मितवज्रादिकं निर्मथनायेति ज सहस्रशुषिरं कुम्भं मण्डलाय च रोचना शतमोषधिमूलानां विजया लक्ष्मणा बला

वारुळाची माती व हत्तीच्या दाताचा अग्रभाग आणावा; तीर्थांचे सुगंधित जल आणि गो-शृंगाने घेतलेले जल स्नानासाठी आणावे. पिष्टाने बनविलेले रुद्र इत्यादी द्रव्य निर्मंजनासाठी, आणि पिष्टाने बनविलेले वज्र इत्यादी निर्मथनासाठी. मण्डलासाठी सहस्र-छिद्रित कुंभ व रोचना, तसेच शंभर औषधींची मुळे—विजया, लक्ष्मणा, बला इत्यादी—सिद्ध करावीत.

Verse 38

गुडूच्यतिबला पाठा सहदेवा शतावरी ऋद्धिः सुवर्चसा वृद्धिः स्नाने प्रोक्ता पृथक् पृथक्

स्नानासाठी गुडूची, अतिबला, पाठा, सहदेवा, शतावरी, ऋद्धि, सुवर्चसा आणि वृद्धि—यांचे विधान प्रत्येकाचे स्वतंत्रपणे सांगितले आहे.

Verse 39

रक्षायै तिलदर्भौघो भस्मस्नानन्तु केवलं यवगोधूमविल्वानां चूर्णानि च विचक्षणः

रक्षणासाठी तीळ व दर्भ यांचा समूह वापरावा; तसेच केवळ भस्म-स्नानही (विधेय) आहे. विवेकी पुरुषाने यव, गहू आणि बिल्व यांच्या चूर्णांचाही उपयोग करावा.

Verse 40

विलेपनं सकर्पूरं स्नानार्थं कुम्भगण्डकान् खट्वाञ्च तूलिकायुग्मं सोपधानं सवस्त्रकं

कर्पूरमिश्रित सुगंधी लेपन द्यावे; स्नानासाठी जलकलश व गंडक (स्नानगोलक/शुद्धिद्रव्य) द्यावा; तसेच खाट, दोन गाद्या, उशी व वस्त्र/चादरांसह शय्या द्यावी।

Verse 41

कुर्याद्वित्तानुसारेण शयने लक्ष्यकल्पने घृतक्षौद्रयुतं पात्रं कुर्यात् स्वर्णशलाकिकां

आपल्या सामर्थ्यानुसार शय्यादानाची लक्ष्य-कल्पना व नियत उपांगांची व्यवस्था करून, तूप व मध मिसळलेले पात्र द्यावे आणि लहानशी सुवर्ण-शलाका (दंडिका)ही करून द्यावी।

Verse 42

वर्धनीं शिवकुम्भञ्च लोकपालघटानपि एकं निद्राकृते कुम्भं शान्त्यर्थं कुण्डसङ्ख्यया

वर्धनी-पात्र, शिवकुंभ आणि लोकपालांचे घटही स्थापावेत; निद्राकृते एक कुंभ, आणि शांत्यर्थ कुंडांच्या संख्येइतके कुंभ विन्यस्त करावेत।

Verse 43

द्वारपालादिधर्मादिप्रशान्तादिघटानपि वस्तुलक्ष्मीगणेशानां कलशानपरानपि

द्वारपालांचे, धर्मादींचे तसेच प्रशांतादींचे घटही स्थापावेत; तसेच वास्तु, लक्ष्मी व गणेश यांचे इतर कलशही विन्यस्त करावेत।

Verse 44

धान्यपुञ्जकृताधारान् सवस्त्रान् स्रग्विभूषितान् कुम्भमण्डकानिति ख कुम्भगड्डुकानिति घ कुम्भगुण्डुकानिति ङ कुम्भसण्डकानिति छ कुम्भखण्डकानिति ज प्रायेण लक्ष्यकल्पने इति ग शयने लक्ष्यकं परे इति ज कुण्डसन्मितमिति ज सर्वांश्चेति घ , ज च सहिरण्यान् समालब्धान् गन्धपानीयपूरितान्

धान्याच्या राशीने केलेल्या आधारांवर कुंभ मांडावेत; वस्त्रांनी आच्छादित व हारांनी अलंकृत करावेत. पाठभेदानुसार त्यांना कुंभ-मंडक, कुंभ-गड्डुक, कुंभ-गुंडुक, कुंभ-संडक किंवा कुंभ-खंडक अशी नावे आहेत. सामान्यतः लक्ष्य-कल्पनेत हे ‘लक्ष्य’ म्हणून ठेवतात; काहींच्या मते शयन-संबंधी लक्ष्य; काही ठिकाणी कुंड-परिमाण असेही म्हटले आहे. सर्व कुंभ सुवर्णासह, संस्कारार्थ स्पर्श करून, सुगंधित पान-जलाने पूर्ण करावेत।

Verse 45

पूर्णपात्रफलाधारान् पल्लवाद्यान् सलक्षणान् वस्त्रैर् आच्छादयेत् कुम्भानाहरेद्गौरसर्षपान्

योग्य लक्षणांनी युक्त, पूर्ण पात्रे व फळांचे आधार आणि पल्लव इत्यादींनी सजलेले कुम्भ वस्त्रांनी आच्छादावेत; नंतर गौर (पांढरी/पिवळी) मोहरी आणावी.

Verse 46

विकिरार्थन्तथा लाजान् ज्ञानखड्गञ्च पूर्ववत् सापिधानां चरुस्थालीं दर्वीं च ताम्रनिर्मितां

विकिरणासाठी लाज (भाजलेले तांदूळ) घ्यावेत; तसेच पूर्वी सांगितलेला ‘ज्ञान-खड्ग’ही; आणि झाकणासह चरु-स्थाली व दर्वी—दोन्ही तांब्याच्या—आणाव्यात.

Verse 47

घृतक्षौद्रान्वितं पात्रं पादाभ्यङ्गकृते तथा विष्टरांस्त्रिशतादर्भदलैर् बाहुप्रमाणकान्

पादाभ्यंगासाठी तूप व मधूयुक्त पात्र द्यावे; तसेच बाहुप्रमाणाचे तीनशे दर्भदलांचे विष्टर (आसन) तयार करावेत.

Verse 48

चतुरश् चतुरस्तद्वत् पालाशान् परिधीनपि तिलपात्रं हविःपात्रमर्धपात्रं पवित्रकं

त्याचप्रमाणे चार आणि आणखी चार पदार्थ गोळा करावेत; तसेच पलाशकाष्ठाचे परिधी-दंडही; आणि तिळपात्र, हविःपात्र, अर्धपात्र व पवित्रक द्यावे.

Verse 49

फलविंशाष्टमानानि घटो धूपप्रदानकं श्रुक्श्रुवौ पिटकं पीठं व्यजनं शुष्कमिन्धनं

अठ्ठावीस फळे; घट (जलपात्र); धूप-प्रदानक; श्रुक-श्रुवा; पिटक (टोपली); पीठ (आसन/पिठिका); व्यजन (पंखा); आणि शुष्क इंधन (कोरडे लाकूड) आणावे.

Verse 50

पुष्पं पत्रं गुग्ग्लञ्च घृतैर् दौपांश् च धूपकं अक्षतानि त्रिसूत्रीञ्च गव्यमाज्यं यवांस्तिलान्

पुष्प, पत्र, गुग्गुळ, घृतदीप, धूप, अक्षता, त्रिसूत्री (यज्ञोपवीत), गायीचे तूप, जव आणि तीळ—ही सर्व विधिपूर्वक कर्मासाठीची सामग्री आहे।

Verse 51

कुशाः शान्त्यै त्रिमधुरं समिधो दशपर्विकाः बाहुमात्रश्रुवं हस्तम् अर्कादिग्रहशान्तये

शांतिकर्मासाठी कुशा, त्रिमधुर (मधुर हवि) आणि दहा पर्वांची समिधा घ्यावी. सूर्यादि ग्रहशांतीसाठी बाहुमात्र श्रुवा व हस्त-प्रमाण अर्पण विहित आहे।

Verse 52

समिधो ऽर्कपलाशोत्थाः खादिरामार्गपिप्पलाः उदुम्वरशमीदूर्वाकुशोत्थाः शतमष्ट च

समिधा अर्क व पलाशापासून, खदिर, अपामार्ग व पिंपळापासून, तसेच उंबर, शमी, दूर्वा व कुशापासून घ्याव्यात; आणि संख्या एकशे आठ असावी।

Verse 53

तदभावे यवतिला गृहोपकरणं तथा स्थालीदर्वीपिधानादि देवादिभ्यो ऽंशुकद्वयं

ती (निर्दिष्ट दाने) उपलब्ध नसल्यास, जव व तीळ, तसेच स्थाली, दर्वी, पिधान इत्यादी गृहउपकरणे दान करावीत; आणि देवतादींना वस्त्रयुग्म अर्पण करावे।

Verse 54

मुद्रामुकुटवासांसि हारकुण्डलकङ्कणान् ज च कुर्वीत ताम्रनिर्मितामिति ख दलैर् बाहुमात्रप्रमाणत इति ग घण्टाधूपप्रदानकमिति घ , छ च बाहुमात्रां स्रुचं हस्तानामिति छ खादिरापाङ्गपिप्पला इति ख , छ , च खादिरापामार्कपिप्पला इति घ कुर्यादाचार्यपूजार्थं वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्

आचार्यपूजेसाठी मुद्रा, मुकुट, वस्त्रे तसेच हार, कुंडले, कंकणे इत्यादी अलंकार तांब्याचे, बाहुमात्र प्रमाणानुसार तयार करावेत; आणि घंटा व धूपही द्यावा. हातांसाठी बाहुमात्र स्रुच बनवून, खदिर-पाङ्ग-पिप्पला किंवा खदिर-अपामार्ग-पिप्पला अशा शास्त्रोक्त भेदांप्रमाणे काष्ठ वापरावे. या पूजेत धनाबाबत फसवणूक वा कंजूषपणा टाळावा।

Verse 55

तत्पादपादहीना च मूर्तिभृदस्त्रजापिनां पूजा स्याज्जापिभिस्तुल्या विप्रदैवज्ञशिल्पिनां

मूर्तीचे पाय अपूर्ण असले तरी, मूर्ती धारण करून अस्त्र-मंत्रांचा जप करणाऱ्यांनी केलेली पूजा ही ब्राह्मण, दैवज्ञ व शिल्पी यांच्या जपास तुल्य मानली जाते।

Verse 56

वज्रार्कशान्तौ नीलातिनीलमुक्ताफलानि च पुष्पपद्मादिरागञ्च वैदूर्यं रत्नमष्टमं

वज्र (हिरा), सूर्यकांत व शान्त-रत्ने; नीलमणी व अतिनील; मोती; पुष्पराग, पद्मराग इत्यादी लाल रत्ने; आणि वैदूर्य (कॅट्स-आय)—हा अष्टविध रत्नसमूह आहे।

Verse 57

उषीरमाधवक्रान्तारक्तचन्दनकागुरुं श्रीखण्डं सारिकङ्कुष्ठं शङ्क्षिनी ह्योषधीगुणः

औषधी द्रव्ये (आणि त्यांचे गुण) म्हणून उशीर (खस), माधवक्रान्ता, रक्तचंदन, अगुरु, श्रीखंड (चंदन), सारिका, कुष्ठ आणि शङ्क्षिणी—ही निश्चयाने औषधीवर्गातील द्रव्ये आहेत।

Verse 58

हेमताम्रमयं रक्तं राजतञ्च सकांस्यकं शीसकञ्चेति लोहानि हरितालं मनःशिला

सोनं, तांबं, रक्ततांबं, चांदी, कांस्य आणि शिसं—ही धातू; तसेच हरिताल व मनःशिला (हीही) आहेत।

Verse 59

गैरिकं हेममाक्षीकं पारदो वह्निगैरिकं गन्धकाभ्रकमित्यष्टौ धातवो ब्रीहयस् तथा

गैरिक (लाल गेरू), हेम (सोने), माक्षीक (पायराइट), पारद, वह्निगैरिक (दग्ध गेरू), गंधक आणि अभ्रक—ही आठ खनिज/धातुद्रव्ये सांगितली आहेत; तसेच धान्यवर्गात ब्रीही इत्यादी।

Verse 60

गोधूमान् सतिलान्माषान्मुद्गानप्याहरेद्यवान् नीवारान् श्यामकानेवं ब्रीहयो ऽप्यष्ट कीर्तिताः

गहू, तिळमिश्र धान्य, माष (उडीद), मुद्ग (मूग), जव, नीवार (वन्य तांदूळ) आणि श्यामक कंगणीही आणावी; अशा रीतीने धान्य/तांदळाच्या आठ जाती सांगितल्या आहेत।