Ayurveda
The Medical Science
A compendium of Ayurvedic medicine covering diagnosis, treatment, herbal remedies, surgical principles, and preventive healthcare.
Adhyayas in Ayurveda
Adhyaya 279
Chapter 279 — सिद्धौषधानि (Siddhauṣadhāni, “Perfected Medicines”) — Colophon/Closure
हा विभाग ‘सिद्धौषधानि’ या पूर्वीच्या आयुर्वेद-प्रकरणाचा औपचारिक उपसंहार (कोलोफन) आहे. पुराणरचनेत असा समाप्तिसूचक केवळ संपादकीय चिन्ह नसून, अग्नेय विद्येतील स्वतंत्र आयुर्वेदविद्येचे संपूर्ण संप्रेषण पूर्ण झाले आहे, हे दर्शवितो. अध्यायाचे नाव घेऊन आणि समाप्तीची मुद्रा देऊन वैद्यकाला शिकवण्याजोगे, जतन करण्याजोगे व प्रामाणिक शास्त्र म्हणून चौकट मिळते. यानंतर लगेच ‘सर्वरोगहर औषधे’ या पुढील पाठासाठी वाचकाची तयारी होते—विशिष्ट सिद्ध उपचारांपासून अधिक सार्वत्रिक, प्रतिबंधक व समन्वयकारी उपायांकडे संक्रमण सूचित करत. अग्निपुराणाच्या समन्वय-पद्धतीत हे वैद्यकज्ञान व्यावहारिकही आहे आणि पवित्रही; देहस्थैर्य देऊन धर्म व भक्तीसाठी मन स्थिर करते.
Adhyaya 280
Chapter 280 — रसादिलक्षणम् / सर्वरोगहराण्यौषधानि (Characteristics of Taste and Related Factors; Medicines that Remove All Diseases)
या अध्यायात आयुर्वेदाला राजरक्षण करणारे संरक्षण-विज्ञान म्हणून मांडले आहे. धन्वंतरी सांगतात की रस, वीर्य, विपाक व प्रभाव यांचे ज्ञान असलेला वैद्य राजा व समाजाचे रक्षण करू शकतो. सहा रसांचे सोम‑अग्निजन्य वर्गीकरण, विपाकाचे त्रिविध स्वरूप आणि वीर्याचे उष्ण‑शीत भेद दिले आहेत; मधासारख्या द्रव्यांत गोड रस असूनही कडू/कटू विपाक दिसतो—तो ‘प्रभावा’ने स्पष्ट होतो. पुढे औषधनिर्मितीत कषाय/क्वाथाचे प्रमाण, स्नेहपाक व लेह्याची पद्धत, तसेच वय, ऋतु, बल, जठराग्नी, देश, द्रव्य व रोग यानुसार मात्रा ठरविण्याचा नियम सांगितला आहे. उपस्तंभत्रय (आहार, निद्रा, मैथुननियम), बृंहण‑लंघन चिकित्सा, ऋतुनुसार अभ्यंग‑व्यायाम, आणि आहारशुद्धीला अग्नी व बलाचा मूलाधार मानून वैद्यकाला धर्मयुक्त जीवनशिस्तीशी जोडले आहे।
Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
या अध्यायात रसविचारानंतर वृक्षायुर्वेदाला धर्मसंगत शास्त्र म्हणून मांडले आहे. धन्वंतरी शुभ वृक्षांची दिशानियोजना सांगतो—प्लक्ष उत्तर, वट पूर्व, आंबा दक्षिण, अश्वत्थ पश्चिम/जलाभिमुख; दक्षिण बाजूस काटेरी वाढ अशुभ मानून तिच्या शमनासाठी तीळ किंवा फुलझाडे लावण्याचा उपाय दिला आहे. रोपणकर्मात संस्कारपूर्वक पूजा—ब्राह्मण-सत्कार, चंद्र, ध्रुव/स्थिर तारे, दिशा व देवताविशेषांची अर्चना, योग्य नक्षत्रनिवड आणि मुळांची काळजी—आवश्यक आहे. क्षेत्रसमृद्धीसाठी जलव्यवस्था विधिपूर्वक—ओढे/प्रवाह वळवणे, कमळतळे/सरोवर बांधणे आणि जलाशय आरंभासाठी शुभ नक्षत्रांची यादी. पुढे ऋतुनुसार पाणी देणे, उत्तम-मध्यम अंतर, पुनर्लावणीची मर्यादा व फळधारणा टिकवण्यासाठी छाटणी सांगितली आहे. शेवटी रोगनाश व फुल-फळवृद्धीसाठी उपाय—विडंग-तुपाचा लेप, धान्य/कडधान्य मिश्रणे, दूध-तूप सिंचन, शेण व पीठ/सत्तू, आंबवलेले मांसजल व मासेजल इत्यादी—दिले आहेत।
Adhyaya 282
Chapter 282 — नानारोगहराण्यौषधानि (Medicines that Remove Various Diseases)
या अध्यायात धन्वंतरींच्या वैद्यकीय प्रामाण्यावर आधारित आग्नेय आयुर्वेदातील नानारोगहर औषधांचा हस्तपुस्तकासारखा संग्रह आहे. प्रारंभी बालचिकित्सा—शिशूंचा अतिसार, दूधदोष, खोकला, उलटी व ताप यांसाठी काढे व लेह; पुढे मेध्य (बुद्धिवर्धक) रसायने व कृमिघ्न योग दिले आहेत. नस्याने नाकातून रक्तस्राव व ग्रीवाशोथ, कर्णपूरणाने कर्णशूल, कवल/गंडूषाने जिभा-मुखरोग, तसेच उद्वर्तन, लेप, वर्ती व औषधी तेलांनी त्वचारोग व व्रण यांची चिकित्सा सांगितली आहे. पुढे प्रमेह, वातशोणित, ग्रहणी, पांडू-कामला, रक्तपित्त, क्षय, विद्रधी, भगंदर, मूत्रकृच्छ्र-अश्मरी, शोथ, गुल्म व विसर्प इत्यादींचे उपचार येतात. शेवटी त्रिफलाप्रधान रसायनाने दीर्घायुष्याचा दावा आणि धूपन, आश्चर्यप्रदर्शन, षट्कर्म अशा सिद्धी-उपायांतून औषध, अनुष्ठानशक्ती व पुरुषार्थांचा समन्वय दर्शविला आहे।
Adhyaya 283
Chapter 283 — Mantras as Medicine (मन्त्ररूपौषधकथनम्)
या अध्यायात धन्वंतरी मंत्र-चिकित्सेला औषधस्वरूप मानतो. आयुष्य, आरोग्य आणि विशिष्ट प्रसंगांतील संरक्षणासाठी पवित्र ध्वनी हा थेट उपचार-उपाय आहे असे सांगितले आहे. ‘ॐ’ हा परम मंत्र आणि गायत्री भुक्ती व मुक्ती देणारी म्हणून आरोग्य व मोक्ष ही परस्पर-सहचारी फळे आहेत हा मुख्य सिद्धांत मांडला आहे. पुढे विष्णु/नारायण मंत्र व नामजप यांचा प्रसंगानुसार उपयोग—विजय, विद्या, भय-निवारण, नेत्ररोग-शमन, युद्धातील सुरक्षा, जल-उत्तीर्ण होणे, दुःस्वप्न-निवारण, दाह इत्यादी संकटांत सहाय्य—असा दिला आहे. सर्वभूत-हित आणि धर्म यांनाच ‘महौषध’ म्हटले असून नैतिक आचरण हेच उपचाराचे मूलभूत अंग आहे असा बोध होतो. शेवटी योग्य रीतीने घेतलेले एकच दिव्य नामही अपेक्षित चिकित्सा वा रक्षण साधते असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
या अध्यायात मंत्रनिर्मित औषधांच्या विषयानंतर आयुर्वेदातील नवे प्रकरण मांडले आहे—आत्रेयप्रणीत व धन्वंतरींनी पुनः उपदेशिलेले ‘सिद्धयोग’. ज्वर, कास-श्वास-हिक्का, अरुचि, छर्दि-तृष्णा, कुष्ठ-विस्फोट, व्रण तसेच नाडी/भगंदर, आमवात व वात-शोणित, शोथ, अर्श, अतिसार, क्षय, स्त्रीरोग आणि नेत्ररोग इत्यादी प्रमुख रोगसमूहांवरील उपचारक्रम येथे संकलित आहेत. काढा (क्वाथ), चूर्ण, घृत, तैल, लेप, गुटिका, अंजन, नस्य, सेक, वमन व विरेचन अशा औषधरूपांनुसार योगांची मांडणी केली आहे. शेवटी विशेषतः विरेचन—विशेष करून ‘नाराच’ योग—सर्वोत्तम ठरवून, सुश्रुतप्रमाणे हे सिद्धयोग सर्वरोगनाशक असून धर्मरक्षणार्थ आयुष्य टिकवून साधनेस सामर्थ्य देतात, असा निष्कर्ष दिला आहे।
Adhyaya 285
Kalpasāgara (Ocean of Formulations) — Mṛtyuñjaya Preparations and Rasāyana Regimens
या अध्यायात मागील ‘मृतसञ्जीवनी’ कल्प-अध्यायाची समाप्ती सूचित करून पुढील विभागाला ‘कल्पसागर’—औषध-कल्पांचा महासंग्रह—असे म्हटले आहे. धन्वंतरीच्या वाणीने मृ्त्युञ्जय-प्रकारच्या आयुर्दान व रोगघ्न तयारी आणि रसायन-नित्यक्रम सांगितले आहेत: त्रिफळेचे क्रमशः वाढते प्रमाण, नस्य-उपचार (बिल्वतेल, तिळतेल, कटुतुंबीतेल) ठरावीक काळ, तसेच मध, तूप, दूध इ. अनुपानांसह दीर्घकाल सेवन। निर्गुंडी, भृंगराज, अश्वगंधा, शतावरी, खदिर, नीम-पंचक इत्यादी वनौषधी आणि कुमारिकेसह ताम्रभस्म व गंधक यांचा उल्लेख असून दूध/दूध-भातासारखे आहार-नियमही दिले आहेत। शेवटी योगराजक देण्याचे पर्याय, ‘ॐ ह्रूं स’ मंत्राभिमंत्रण, देव-ऋषींनाही पूज्य अशी या कल्पांची प्रतिष्ठा, आणि पुढे पालकाप्याच्या गज-आयुर्वेदासह व्यापक आयुर्वेद-परंपरेचा संदर्भ येतो।
Adhyaya 286
अध्यायः २८६ — गजचिकित्सा (Elephant Medicine)
या अध्यायात पूर्वाध्यायातून विधिवत् संक्रमण करून गजचिकित्सा ही आयुर्वेदाची विशेष शाखा असून राजशाळा व रणविजयासाठी अत्यावश्यक आहे असे सांगितले आहे. पालकाप्य ऋषी लोमपादाला सेवायोग्य शुभ गज-लक्षणे सांगतात—नखांची संख्या, मदकाळाचा ऋतुसंबंध, सुळ्यांची असममता, स्वरगुण, कानांची रुंदी, त्वचेवरील ठिपके; बुटके किंवा विकृत हत्ती त्याज्य मानले आहेत. पुढे गजपालन राजधर्म व सैन्यविजयाशी जोडले आहे—शिस्तबद्ध युद्धहत्ती आणि नीट शिबिरनियम यांवरच जिंकणे अवलंबून आहे. उपचारक्रमात: वारारहित स्नेहनयोग्य जागेची तयारी; बाह्यकर्म—खांद्याचे उपचार, अभ्यंग; अंतर्गत औषधे—घृत/तैलयोग, काढे, दूध, मांसरस; तसेच विशिष्ट विकारांवर उपाय—पांडुसदृश फिकटपणा, आनाह, मूर्च्छा, डोकेदुखी (नस्यसहित), पायांचे विकार, कंप, अतिसार, कान सुजणे, घसा अडणे, मूत्ररोध, त्वचारोग, कृमी, क्षयसदृश रोग, शूल, फोड/विद्रधी (छेदन ते स्नेहन-बस्तीपर्यंत). शेवटी आहार-विहार—धान्यक्रम, बलवर्धक खाद्य, ऋतुनुसार शिंपडणे—आणि युद्ध-धार्मिक भाग—विजयार्थ धूपन, नेत्रप्रक्षालन-अंजन, मंत्रयुक्त नेत्रबल—यांतून अग्निपुराणातील वैद्यक, युद्धशास्त्र व पवित्र प्रभाव यांचा संगम दिसतो।
Adhyaya 287
अश्ववाहनसारः (Aśvavāhana-sāra) — Essentials of Horses as Mounts (and Horse-Treatment)
या अध्यायात धन्वंतरी अश्वाला समृद्धी व संरक्षणाचे धर्मिक साधन मानतो; अश्व प्राप्ती‑पालनाने धर्म, काम व अर्थ साध्य होतात. आरंभी अश्विनी, श्रवण, हस्त आणि तीनही उत्तरा नक्षत्रे तसेच हेमंत‑शिशिर‑वसंत ऋतू अश्वकार्य सुरू करण्यास व उपयोगास शुभ सांगितले आहेत. पुढे क्रूरता टाळणे, धोकादायक भूभाग टाळणे, हळूहळू प्रशिक्षण देणे व अचानक मार न करता नियंत्रित लगाम‑काम करणे यांचा उपदेश आहे. मध्यभागी युद्ध‑स्वारीचे कौशल्य आणि रक्षाविधान—देहावर देवता‑स्थापन (न्यासवत्) तसेच अशुभ हिणहिणणे व ‘सादी’ नावाच्या विकारासाठी मंत्रप्रयोग—वर्णिले आहेत. उत्तरार्धात आसन, लगाम‑समन्वय, वळणे, आवरण‑निग्रह पद्धती व नामांकित तंत्रे; तसेच थकवा व कीटकदंशावर लेप आणि काही जातींना यवागू देण्यासारखे प्राथमिक उपचार दिले आहेत. शेवटी भद्र, मंद, मृगजंघ, संकीर्ण प्रकार, शुभ‑अशुभ लक्षणे आणि शालिहोत्र परंपरेत अश्वलक्षणे पुढे सांगण्याची प्रतिज्ञा आहे।
Adhyaya 288
Chapter 288 — अश्वचिकित्सा (Aśva-cikitsā) | Horse-Medicine (Śālihotra to Suśruta)
या अध्यायात शालिहोत्र सुश्रुतांना आयुर्वेदाच्या चौकटीत अश्वशास्त्र सांगतात. प्रथम अश्व-लक्षण—देहवैशिष्ट्ये, वर्णप्रकार व केश-आवर्त (घिरट्या) यांच्या स्थानावरून शुभ-अशुभ घोड्यांची ओळख, तसेच ग्रह/राक्षसी बाधेची सूचना. पुढे चिकित्सा—शूल, अतिसार, थकवा, कोष्ठविकारांत शिरावेध, खोकला, ज्वर, शोथ, गलग्रह, जिह्वास्तंभ, खाज, आघातजन्य जखमा, व मूत्र-जनन विकार (रक्तमेह इ.) यांसाठी काढे, लेप/कल्क, औषधी तेल, नस्य, बस्ती, जळू-चिकित्सा, शिंपडणे/सेक व आहारनियम दिले आहेत. शेवटी ऋतुचर्या—प्रातिपान, ऋतूनुसार घृत-तेल-यामकाचा उपयोग, स्नेहनानंतरचे वर्ज्य, पाणी-पाजणे व स्नानाचे वेळापत्रक, तबेल्याची व्यवस्था व खाद्यप्रमाण—धर्मानुसार मंगलफलाशी जोडले आहे।
Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
हा अध्याय अग्निपुराणाच्या विश्वकोशीय अभ्यासक्रमात पशुवैद्यकाच्या विशेष क्षेत्र ‘अश्वायुर्वेद’ याकडे नेणारा शीर्षक-सेतू ठरतो. आग्नेय विद्या परंपरेत घोड्यांची देखभाल केवळ उपयोगितेसाठी नसून, उपजीविका, गतिशीलता आणि राजकीय/सामुदायिक स्थैर्य यांचे संरक्षण करून धर्म टिकविणारी मान्य विद्या मानली आहे. अध्यायाची मांडणी सूचित करते की पुराणातील वैद्यज्ञान मानवोपचारापुरते मर्यादित नाही; प्रजातीविशिष्ट आरोग्य-व्यवस्थापनही त्यात येते, ज्यामुळे पुढील विधी व शांतिकर्मप्रधान उपायांची भूमिका तयार होते. येथे तांत्रिक सूचना देखील पवित्र ज्ञान म्हणून मांडल्या आहेत—योग्य आचार, योग्य काळ आणि योग्य संकल्प यांद्वारे देहकल्याणाचा विश्वव्यवस्थेशी समन्वय साधला जातो.
Adhyaya 290
Chapter 290 — गजशान्तिः (Gaja-śānti: Elephant-Pacification Rite)
या अध्यायात अश्व-शांतीनंतर शालीहोत्रांनी सांगितलेला गज-शांतीविधी येतो—आयुर्वेदाधिष्ठित पशुवैद्यक व राजरक्षणासाठी, हत्तींचे रोग शमविणे व अमंगल टाळणे हा हेतू। पंचमीच्या मुहूर्ताने प्रारंभ करून विष्णु-श्री, प्रमुख देवता, दिक्पाल, नियामक शक्ती व नागवंश यांचे आवाहन केले जाते. कमळ-मंडलात देवता, अस्त्रे, दिशादेवता व तत्त्वांची अचूक स्थापना; बाह्य वर्तुळात ऋषी, सूत्रकार, नद्या, पर्वत—उपचारार्थ विश्वरचनेचा समन्वय। चतुर्धारा कलश, ध्वज-तोरण, औषधी व घृताहुती (प्रत्येक देवतेस शेकडो) सांगितल्या आहेत; विसर्जन व दक्षिणेत तज्ज्ञ पशुवैद्यांना मानधनही. मंत्रजप करत मादी हत्तीवर आरोहण, राजाभिषेक-क्रम आणि ‘श्रीगज’ला रक्षणवचन देऊन हत्तीला युद्ध, प्रवास व गृहस्थीत राजाचा धर्मरक्षक मानले जाते. शेवटी गजाधिकारी व सेवकांचा सत्कार आणि शुभ सार्वजनिक संकेत म्हणून डिण्डिम-नादाचा विधी आहे।
Adhyaya 291
Chapter 291 — Śāntyāyurveda (Ayurveda for Pacificatory Rites): Go-śānti, Penance-Regimens, and Therapeutics (incl. Veterinary Care)
या अध्यायात गज-शांतीनंतर गो-केंद्रित शांत्यायुर्वेद मांडला आहे; गो-कल्याण हे राजधर्म व लोकाधार मानले आहे. धन्वंतरी गायींचे पावित्र्य व पञ्चगव्य (गोमूत्र, गोमय, दूध, दही, तूप, कुशोदक) यांची शुद्धिकारक शक्ती सांगून दुर्भाग्य, दुष्टस्वप्न व अपवित्रता नाशाचे विधान करतो. पुढे एकरात्र उपवास, महा-सांतपन, तप्तकृच्छ्र/शीतकृच्छ्र इ. कृच्छ्र-प्रायश्चित्ते आणि गोव्रत (गायींच्या दिनचर्येशी सुसंगत आचरण) यांचा क्रम देऊन गोलोकाभिमुख पुण्यतत्त्व स्पष्ट केले आहे. गायींना हवि, अग्निहोत्राचा आधार व प्राण्यांचे आश्रय म्हणून स्तुती केली आहे. नंतर चिकित्सेत शिंगरोग, कानदुखी, दंतशूल, कंठावरोध, वातविकार, अतिसार, कास-श्वास, अस्थिभंग, कफरोग, रक्तदोष, वासराचे पोषण, तसेच ग्रह/विषनिवारक धूपन यांची औषधे दिली आहेत. शेवटी हरि-रुद्र-सूर्य-श्री-अग्नी यांची कालानुसार शांतीपूजा, गोदान व गोमुक्ती, आणि अश्व-गजांसाठी विशेष पशुवैद्यक आयुर्वेद परंपरेचा उल्लेख आहे।
Adhyaya 292
Mantra-paribhāṣā (Technical Definitions and Operational Rules of Mantras)
अग्नि मंत्रशास्त्र हे द्विफलदायी—भुक्ती व मुक्ती देणारे—असे सांगून मंत्रांची रचनात्मक वर्गवारी करतात: बीजमंत्र व दीर्घ माळामंत्र, तसेच अक्षरसंख्येनुसार सिद्धीची मर्यादा। पुढे व्याकरणलिंग व शक्तीप्रकार (आग्नेय/तीव्र, सौम्य/शांत) यांनुसार मंत्रांचे वर्गीकरण करून ‘नमः’, ‘फट्’ अशा अंत्यप्रयोगांनी शांतिकर्म किंवा उच्छाटन/बंधन इत्यादी (नियत मर्यादांसह) विधींमध्ये मंत्रबल कसे बदलते ते स्पष्ट करतात। साधनेत जागृत अवस्था, शुभ ध्वनी-आरंभ, लिपीची मांडणी व नक्षत्रक्रमाशी संबंधित शकुन/व्यवस्था येतात। जप, पूजा, होम, अभिषेक आणि योग्य दीक्षा व गुरु-परंपरेने, तसेच गुरु-शिष्यांच्या नैतिक पात्रतेने मंत्रसिद्धी होते—हे प्रतिपादन आहे। शेवटी जपप्रमाण, होमाचा अंश, उच्चारपद्धती (उच्च ते मानसिक), दिशा-स्थाननिवड, तिथी/वारदेवता आणि लिपिन्यास, अंगन्यास, मातृकान्यास यांचे सविस्तर नियम देऊन वागीशी/लिपिदेवीला सर्व मंत्रांना सिद्धिदायी करणारी अधिष्ठात्री शक्ती म्हटले आहे।
Adhyaya 293
Mantra-paribhāṣā (मन्त्रपरिभाषा) — Colophon/Closure
हा विभाग ‘मन्त्रपरिभाषा’ या पूर्वीच्या शिक्षणपर प्रकरणाचा औपचारिक उपसंहार असून, अग्नेय पद्धतीतील मंत्र-संज्ञा व परिभाषांचे तांत्रिक निरूपण पूर्ण झाल्याचे दर्शवितो। अग्निपुराणाच्या विश्वकोशीय प्रवाहात असे कोलोफन केवळ लिपिकीय नसून, मंत्रशास्त्र (पवित्र वाणीचा सिद्धांत व शुद्ध उपयोग) येथून त्या अनुप्रयुक्त क्षेत्राकडे संक्रमण सूचित करतात जिथे मंत्र, काळ-निर्णय व निदान हे देहगत संकट-व्यवस्थापन—आयुर्वेद व विषचिकित्सा—यांच्याशी जोडले जातात। त्यामुळे शुद्ध भाषिक/अनुष्ठान-विधी आणि संरक्षण-उपचारातील त्याचा व्यवहार्य उपयोग यांची सातत्यता टिकते; अग्नेय परंपरेत शब्द (मंत्र) आपत्काळी धर्माचे साधन ठरतो।
Adhyaya 294
Daṣṭa-cikitsā (Treatment for Bites) — Mantra-Dhyāna-Auṣadha Protocols for Viṣa
भगवान अग्नी दष्ट-चिकित्सेचे विशेष आयुर्वेद-प्रकरण आरंभ करतात आणि उपचार त्रिविध सांगतात—मंत्र, ध्यान व औषध. प्रथम “ॐ नमो भगवते नीलकण्ठाय” या जपाने विष शमतं व प्राणरक्षा होते असे प्रतिपादन आहे. पुढे विषाचे दोन प्रकार—जंगम (सर्प, कीटक इ. प्राणीजन्य) आणि स्थावर (वनस्पती/खनिजजन्य)—असे वर्गीकरण केले आहे. नंतर वियति/तार्क्ष्य (गरुड) मंत्रकेंद्रित तांत्रिक-वैद्यकीय प्रणाली येते—स्वर/ध्वनीभेद, कवच व अस्त्र-मंत्र, यंत्र-मंडल ध्यान (मातृका-कमळ), तसेच बोटे व सांधे यांवर सविस्तर न्यास। पंचमहाभूतांचे रंग, आकार व अधिष्ठातृ देवता यांसह ‘विनिमय/प्रतिलोम’ तर्काने विष स्थंभित करणे, स्थानांतर करणे व नष्ट करणे सांगितले आहे. शेवटी गरुड व रुद्र/नीलकंठ मंत्र, कर्णजप, संरक्षण-बांधणी (उपानहाव) आणि रुद्रविधान पूजा यांद्वारे प्रतिविष-उपचार हा वैद्यकीय तसेच धर्मिक अनुष्ठान आहे असे अधोरेखित केले आहे।
Adhyaya 295
Pañcāṅga-Rudra-vidhāna (The Fivefold Rudra Rite)
पूर्वीच्या दंश‑डंख उपचारानंतर भगवान अग्नी सर्वफलप्रद, पण विशेषतः विष व रोगांपासून संरक्षण देणारे पञ्चाङ्ग‑रुद्रविधान सांगतात. रुद्राची ‘पाच अंगे’—हृदय/स्तोत्र, शिव‑संकल्प, शिव‑मंत्र, सूक्त आणि पौरुष—अशी मंत्रतांत्रिक व्याख्या करून न्यासासह क्रमाने जप‑विधी निश्चित केला आहे. मंत्रघटकांत ऋषी, छंद (त्रिष्टुभ, अनुष्टुभ, गायत्री, जगती, पंक्ती, वृहती) व देवता‑नियोजन, लिंगानुसार देवता‑ग्रहण आणि अनुवाकानुसार एक‑रुद्र/रुद्र/रुद्रसमूहांचे भेद दिले आहेत. शेवटी त्रैलोक्य‑मोहनादी प्रयोग शत्रु‑विष‑रोग‑निग्रहासाठी, तसेच विष्णु‑नरसिंहाचे १२ व ८ अक्षरी मंत्र विष‑व्याधिनाशक म्हणून घोषित आहेत. कुब्जिका, त्रिपुरा, गौरी, चंद्रिका, विषहारिणी व ‘प्रसाद‑मंत्र’ आयुष्य व आरोग्यवर्धनासाठी, आयुर्वेदीय रक्षणात्मक मंत्रोपचार म्हणून मांडले आहेत।
Adhyaya 296
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
या आयुर्वेदप्रधान अध्यायात भगवान अग्नी वसिष्ठांना विष-चिकित्सेची संक्षिप्त पद्धती सांगतात—मंत्रप्रयोगांसह तात्काळ उपचार व औषधी योग. प्रारंभी कृत्रिम/प्रदत्त विष, विविध विषे व दंशजन्य विष यांसाठी विषशमन मंत्र दिले आहेत; पसरत जाणारे विष ‘मेघासारखे काळोख’ ओढून काढणे आणि मंत्राच्या शेवटी धारण/निग्रह करणे असा भाव आहे. पुढे बीजमंत्र, वैष्णव चिन्हे व श्रीकृष्ण-आह्वानयुक्त ‘सर्वार्थसाधक’ मंत्र येतो. त्यानंतर प्रेतगणाधिपती रुद्राला उद्देशून ‘पाताळक्षोभ’ मंत्र—डंख, सर्पदंश व आकस्मिक स्पर्शजन्य विषातही शीघ्र शमनासाठी. मग दंशचिन्हाचे छेदन/दाह आणि शिरीष, अर्कक्षीर, तिखट द्रव्ये इत्यादींचे प्रतिविष योग—पान, लेप, अंजन, नस्य अशा अनेक मार्गांनी—वर्णिले आहेत।
Adhyaya 297
Vishahṛn Mantrauṣadham (Poison-Removing Mantra and Medicinal Remedy) — Colophon and Transition
हा अध्याय औपचारिक कोलोफनने समाप्त होतो; विषय मंत्र व औषध यांचा संगम असलेली विषहर प्रणाली असा स्पष्ट केला आहे. अग्नि–वसिष्ठ संवादात हे तांत्रिक ज्ञान ‘प्रकाशित’ म्हणून प्रमाणित होऊन पुढील, अधिक सविस्तर चिकित्साध्यायासाठी भूमिका तयार करते. ही संक्रमण-रेषा विश्वकोशीय रचनेतील एक सांधा ठरते—सामान्य प्रतिविष तत्त्वांपासून प्राणी-विशिष्ट उपचारपद्धतींकडे, विशेषतः सर्पदंश-विषचिकित्सेकडे, वाटचाल दर्शवते. आग्नेय विद्या विभागलेली नाही; मंत्रप्रामाण्य, शुद्ध विधी आणि औषधप्रयोग हे धर्माधिष्ठित आरोग्यसेवेच्या एका अखंड प्रवाहात मांडले आहेत।
Adhyaya 298
Bala-graha-hara Bāla-tantram (बालग्रहहर बालतन्त्रम्) — Pediatric protection and graha-affliction management
भगवान अग्नी बालतंत्राची सुरुवात करतात; जन्मापासून बालकांना बाधा देणाऱ्या ‘बाल-ग्रहां’चे येथे वर्णन आहे. अध्यायात क्रमवार पद्धत दिली आहे—(१) लक्षणे ओळखणे: हातपायांची अस्वस्थ हालचाल, अरुची, मान वाकडी/ओढली जाणे, विचित्र रडणे, श्वासकष्ट, वर्णबदल, दुर्गंध, आकडी/कंप, उलटी, भीती, प्रलाप, रक्तमिश्रित मूत्र; (२) तिथी/दिवस-गणना व मासिक-वार्षिक टप्प्यांवरून विशिष्ट ग्रह किंवा कालचिन्ह ठरवणे; (३) उपचार व संरक्षण: लेप, धूपन, स्नान, दीप-धूप, दिशा/स्थळाधारित विधी (उदा. यमदिशेला करंजाखाली), तसेच मासे, मांस, मद्य, डाळी, तीळप्रयोग, मिठाई इत्यादींनी बलि, आणि काही वर्गांसाठी ‘निरन्न’ अशुद्ध बलि। शेवटी बलिदानकाळी सर्वकामिक रक्षणासाठी चामुंडा-मंत्र दिले आहेत; आयुर्वेद व विधी-प्रतिषेध यांचा संगम करून बालआरोग्य व गृहक्षेम धर्मतः प्रस्थापित करतो।
Adhyaya 299
Chapter 299 — ग्रहहृन्मन्त्रादिकम् (Grahahṛn-Mantras and Allied Procedures)
अग्निदेव बालरक्षणातील ग्रह-निवारण विधींहून पुढे जाऊन ग्रहपीडांसाठी व्यापक चिकित्सात्मक-आनुष्ठानिक मार्गदर्शन देतात—कारणे, संवेदनशील स्थाने, निदान-लक्षणे आणि एकत्रित उपाय. भावनांचा अतिरेक व विरुद्ध आहार यांमुळे मानसिक विकार व रोग होतात असे सांगून, उन्मादसदृश अवस्था वात-पित्त-कफज, सन्निपातज तसेच देव/गुरु-अप्रसन्नतेतून येणाऱ्या आगंतुक प्रकारांत विभागल्या आहेत. नदीकाठ, संगम, ओसाड घरे, तुटकी उंबरठी, एकाकी वृक्ष इ. ठिकाणी ग्रहवास मानून सामाजिक-यज्ञीय अपचार व अशुभ वर्तन धोकावर्धक ठरवले आहे. अस्वस्थता, दाह, डोकेदुखी, सक्तीची भिक्षावृत्ती, विषयलालसा इ. लक्षणसमूह निदानचिन्हे आहेत. उपचारात चंडी-संबद्ध ग्रहहृन् मंत्र (महासुदर्शन इ.) तसेच सूर्यबिंबात ध्यान, सूर्योदयास अर्घ्य, बीजन्यास, अस्त्रशोधन, पीठ-शक्तिस्थापन व दिक्-रक्षा विधी दिले आहेत. शेवटी शेळीच्या मूत्राने नस्य/अंजन, औषधी घृत व काढे इ. योग ज्वर, श्वास, हिक्का, कास व अपस्मारावर सांगितले—मंत्रचिकित्सा व आयुर्वेद यांचा समन्वय।
Adhyaya 300
Chapter 300 — सूर्यार्चनम् (Worship of Sūrya)
भगवान अग्नी सूर्याची अशी उपासना सांगतात की ती सिद्धिदायक व ग्रहदोष-शामक आहे. सर्वार्थसाधक संक्षिप्त बीज-पिंड, बीज-रचनेची तत्त्वे (अंग-घटक, बिंदू-पूर्णता) स्पष्ट करून गणेशाच्या पाच बीज-समुहांना सार्वत्रिक पूर्वकर्म म्हणून दिक्पूजा, मूर्ती-स्थापन, मुद्रा-बंध, लाल रूप-लक्षण, आयुध व हस्तविन्यास आणि चतुर्थी-व्रतासह जोडले आहे. पुढे स्नान, अर्घ्य इत्यादींनी सूर्य-ग्रह-मंडल विस्तारून नऊ मंत्रांनी अभिमंत्रित नऊ कलशांद्वारे नवग्रहपूजा, चंडासाठी दीप, गोरोचना, केशर, लाल सुगंध, अंकुर, धान्य व जास्वंद-संबंधित दान सांगितले आहे. फल—ग्रहशांती, संघर्षात विजय, वंश/बीजदोष सुधार, मंत्रन्यस्त स्पर्श व अभिमंत्रित द्रव्ये (उदा. खस) यांद्वारे प्रभाव-प्रयोग. शिरापासून पादापर्यंत न्यास व स्वतःला रविरूप मानणे याने साधना पूर्ण; रंगानुसार स्तंभन/मारण, पुष्टि, शत्रुघात, मोहन इत्यादी हेतूंसाठी ध्यानविधान देऊन सूर्यर्चना ही भक्ती व प्रयोजनसिद्धी यांचा सेतू ठरते असे प्रतिपादिले आहे।