Adhyaya 87

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां विद्याविशोधनं नाम षडशीतितमो ऽध्यायः अथ सप्ताशीतितमो ऽध्यायः शान्तिशोधनकथनं ईश्वर उवाच सन्दध्यादधुना विद्यां शान्त्या सार्धं यथाविधि शान्तौ तत्त्वद्वयं लीनं भावेश्वरसदाशिवौ

अशा प्रकारे आदिमहापुराण आग्नेयात निर्वाणदीक्षेच्या प्रसंगात ‘विद्याविशोधन’ नावाचा शहाऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला। आता सत्त्याऐंशीवा अध्याय—‘शान्तिशोधनकथन’ आरंभ होतो। ईश्वर म्हणाले: “आता विधिपूर्वक शान्तीसह विद्येचे संधान करावे. शान्तीत दोन तत्त्वे लीन होतात—भावेश्वर आणि सदाशिव।”

Verse 2

छेदनं भेदनं तेषां बहुलीकरणन्तथा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हकारश् च क्षकारश् च द्वौ वर्णौ परिकीर्तितौ रुद्राः समाननामानो भुवनैः सह तद्यथा

“त्यांची क्रिया छेदन, भेदन आणि बहुलीकरण”—असा ‘ग’ चिन्हित पुस्तकपाठ आहे. ‘ह’ आणि ‘क्ष’ हे दोन वर्ण परिकीर्तित आहेत. समान नामधारी रुद्र भुवनांसह पुढीलप्रमाणे आहेत।

Verse 3

प्रभवः समयः क्षुद्रो विमलः शिव इत्य् अपि घनौ निरञ्जनाकारौ स्वशिवौ दीप्तिकारणौ

तो प्रभव (उत्पत्तीचा स्रोत), समय (नियमन-व्यवस्था), क्षुद्र (सूक्ष्म), विमल (निर्मळ) आणि शिव (मंगलमय) असा म्हणतात. तो घन व सर्वव्यापी, निरंजनस्वरूप; स्वशिवरूपाने स्थित असून प्रकाशाचा कारणकर्ता आहे.

Verse 4

त्रिदशेश्वरनामा च त्रिदशः कालसज्ज्ञकः सूक्ष्माम्बुजेश्वरश्चेति रुद्राः शान्तौ प्रतिष्ठिताः

शांतिकर्मासाठी प्रतिष्ठित रुद्र असे—एक त्रिदशेश्वर नावाचा, दुसरा त्रिदश, तिसरा कालसंज्ञक, आणि चौथा सूक्ष्माम्बुजेश्वर।

Verse 5

व्योमव्यापिने व्योमव्याप्यरूपाय सर्वव्यापिने शिवाय अनन्ताय अनाथाय अनाश्रिताय ध्रुवाय शाश्वताय योगपीठसंस्थिताय नित्ययोगिने ध्यानाहारायेति द्वादशपादानि पुरुषः कवचौ मन्त्रौ वीजे विन्दूपकारकौ अलम्बुषायसानाड्यौ वायू कृकरकर्मकौ

आकाशव्यापी, आकाशासारख्या सर्वव्यापी रूपाचा, सर्वत्र व्यापणाऱ्या शिवाला; अनंत, अनाथांचा रक्षक, निराश्रित, ध्रुव, शाश्वत; योगपीठावर स्थित, नित्ययोगी, ज्यांचा आहार ध्यान आहे—नमस्कार. ही पुरुषाची बारा ‘पादे’ आहेत. दोन कवच-मंत्र; दोन बीज ‘बिंदु’ व ‘उपकारक’ अशी सांगितली आहेत. नाड्या अलंबुषा व यशा; आणि वायू प्राण व कृकर—स्वस्व कर्मांसह।

Verse 6

इन्द्रिये त्वक्करावस्या स्पर्शस्तु विषयो मतः गुणौ स्पर्शनिनादौ द्वावेकः कारणमीश्वरः

त्वचा-इंद्रियाचा विषय स्पर्श मानला आहे. त्याचे दोन गुण—स्पर्शन आणि निनाद (ध्वनी); आणि एकमेव कारण ईश्वर आहे.

Verse 7

तुर्म्यावस्थेति शान्तिस्थं सम्भाव्य भुवनादिकं विदध्यात्ताडनं भेदं प्रवेशञ्च वियोजनं

‘तुर्म्या-अवस्था’ ही मंत्रस्थिती शांतीत स्थित आहे असे ध्यान करून, भुवनादींचा संकल्प करून, नंतर ताडन (प्रेरण/आघात), भेद (विभेदन), प्रवेश (प्रवेशन/आवेशन) आणि वियोजन (वियोग) या क्रिया कराव्यात.

Verse 8

आकृष्य ग्रहणं कुर्याच्छान्तेर्वदनसूत्रतः आत्मन्यारोप्य सङ्गृह्य कलां कुण्डे निवेशयेत्

ते आपल्या कडे आकृषून, शान्ति-कर्माच्या वदन-मंत्रसूत्रानुसार त्याचे ग्रहण करावे. नंतर ते स्वतःवर आरोपून, संकलित करून, ती कला कुण्डात स्थापित करावी.

Verse 9

ईशं तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं भव्यं त्वयानुकूलेन कुर्यात् विज्ञापनामिति

हे ईश! या विषयात तुमच्या अधिकारांतर्गत मी या मुमुक्षु शिष्याला दीक्षा देत आहे. तुमच्या अनुकूलतेने हे भव्य (मंगल) कर्म सिद्ध होवो—ही औपचारिक विनंती आहे.

Verse 10

आवाहनादिकं पित्रोः शिष्यस्य ताडनादिकं अपाठः व्योमव्यापकरूपाय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः व्योमरूपायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ध्यायपरायेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः व्यानाहारायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भाव्यं त्वया च शुद्धेन इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विधायादाय चैतन्यं विधिनाअत्मनि योजयेत्

आवाहन इत्यादी पितृ-संबंधी विधी आणि शिष्याचे ताडन इत्यादी अनुशासनकर्म विधिपूर्वक करून, नंतर विधीनुसार चैतन्यतत्त्व ग्रहण करून ते आत्म्यात योजावे.

Verse 11

पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया हृत्सम्पुटात्मवीजेन देवीगर्भे नियोजयेत्

पूर्ववत् पितृतत्त्वाचा संयोग भावून, ‘उद्भवा’ नामक (मंत्र/शक्ती) द्वारे आणि हृदयकमलाच्या संपुटात स्थित आत्मबीजाने, ती शक्ती देवीच्या गर्भात नियोजावी.

Verse 12

देहोत्पत्तौ हृदा पञ्च शिरसा जन्महेतवे शिखया वाधिकाराय भोगाय कवचाणुना

देहोत्पत्तीकरिता हृदयावर पाच वेळा (मंत्रविनियोग करावा); जन्महेतूसाठी शिरावर; अधिकारासाठी शिखेवर; भोगासाठी कवचमंत्राने; आणि रक्षणासाठी अस्त्रमंत्राने विनियोग करावा.

Verse 13

लयाय शस्त्रमन्त्रेण श्रोतःशुद्धौ शिवेन च तत्त्वशुद्धौ हृदा ह्य् एवं गर्भाधानादि पूर्ववत्

लयासाठी शस्त्र-मंत्र, स्रोतः-शुद्धीसाठी शिव-मंत्र आणि तत्त्व-शुद्धीसाठी हृद्-मंत्र यांचा उपयोग करावा. अशा रीतीने गर्भाधानादी संस्कारकर्मे पूर्वी सांगितलेल्या विधीप्रमाणे करावीत।

Verse 14

वर्मणा पाशशैथिल्यं निष्कृत्यैवं शतं जपेत् मलशक्तितिरोधने शस्त्रेणाहुतिपञ्चकं

वर्म (कवच) मंत्राने बंधने शिथिल करावीत; आणि प्रायश्चित्त म्हणून त्याचा शंभर वेळा जप करावा. मल-शक्तीचे तिरोधान/निवारण करण्यासाठी शस्त्राने पाच आहुती द्याव्यात।

Verse 15

एवं पाशवियोगे ऽपि ततः सप्तास्त्रजप्तया छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या पाशान्वीजवता यथा

अशाच प्रकारे पाश-वियोगाच्या क्रियेतही, नंतर अस्त्र-मंत्र सात वेळा जपून, कर्तरी-रूप अस्त्राने पाश छेदावेत—जसे वेगवान व तीक्ष्ण साधनाने कापतात।

Verse 16

ॐ हौं शान्तिकलापाशाय हः हूं फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशमन्त्रेण पूर्ववत् घृतपूर्णे श्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्

“ॐ हौं शान्ति-कलापाशाय हः हूं फट्” असे उच्चारून, मंत्रशक्ती विसर्जित करून वर्तुळाकार करावे; नंतर पूर्ववत् पाश-मंत्राने, घृतपूर्ण श्रुवेत (तूप) ठेवून, कलास्त्रानेच होम करावा।

Verse 17

अस्त्रेण जुहुयात् पञ्च पाशाङ्कुशनिवृत्तये प्रायश्चित्तनिषेधाय दद्यादष्टाहुतीरथ

पाश व अंकुश यांची निवृत्ती होण्यासाठी अस्त्र-मंत्राने पाच आहुती द्याव्यात। नंतर पुढील प्रायश्चित्ताची आवश्यकता टाळण्यासाठी आणखी आठ आहुती द्याव्यात।

Verse 18

ॐ हः अस्त्राय हूं फट् हृदेश्वरं समावाह्य कृत्वा पूजनतर्पणे विदधीत विधानेन तस्मै शुल्कसमर्पणं

“ॐ हः अस्त्राय हूं फट्” हा मंत्र जपून हृदेश्वराचे आवाहन करावे; नंतर पूजन व तर्पण करून, विधीनुसार त्यांना यथोचित शुल्क (दक्षिणा) अर्पण करावी।

Verse 19

ॐ हां ईश्वर बुद्ध्यहङ्कारौ शुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्येश्वर त्वया न स्थेयं बन्धकत्वेन शिवाज्ञां श्रावयेदिति

“ॐ हां। हे ईश्वर, बुद्धी व अहंकाररूप शुल्क स्वीकारा, स्वाहा। ज्याचे पाश पूर्णतः दग्ध झाले आहेत त्या पशूसाठी, हे प्रभु, तुम्ही बंधक म्हणून राहू नका; उलट शिवाची आज्ञा श्रावयावी (घोषित करावी)।”

Verse 20

एकं पाशवियोगार्थमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्य् ऐमिति क, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ओमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ यैमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विसृजेदीश्वरन्देवं रौद्रात्मानं नियोजयेत् ईषच्चन्द्रमिवात्मानं विधिनाअत्मनि योजयेत्

‘पाशवियोगासाठी एक (अक्षर/सूत्र) आहे’—असा पाठ काही ग-घ-चिन्हित हस्तलिखितांत आहे; अन्य क-ङ-चिन्हितांत ‘ॐ ह्य् ऐम्’, काही ग-चिन्हितांत ‘ॐ’, तर काही घ-चिन्हितांत ‘ॐ यैम्’ असा पाठ आहे। असे जप करून ईश्वरदेवाचे विसर्जन करावे व रौद्रात्म्याशी नियोजन करावे; आणि विधीनुसार क्षीण चंद्राप्रमाणे आत्म्याला आत्म्यात योजावे।

Verse 21

सूत्रे संयोजयेदेनं शुद्धयोद्भवमुद्रया दद्यात् मूलेन शिष्यस्य शिरस्यमृतविन्दुकं

शुद्धयोद्भव-मुद्रेने त्यास सूत्रात (यज्ञोपवीतात) संयोजावे; नंतर मूलमंत्राने शिष्याच्या शिरावर अमृतबिंदू द्यावा।

Verse 22

विसृज्य पितरौ वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः दद्यात् पूर्णां विधानज्ञो निःशेषविधिपूरणीं

अग्नीत असलेल्या दोन्ही पितरांना कुसुमादिने पूजून विसर्जित करावे; नंतर विधिज्ञाने ‘पूर्णा’ (समापन आहुती) द्यावी, जी सर्व विधी निःशेष पूर्ण करते।

Verse 23

अस्यामपि विधातव्यं पूर्ववत्ताडनादिअकं स्ववीजन्तु विशेषः स्याच्छुद्धिः शान्तेरपीडिता

या विधीतही पूर्ववत् ताडन इत्यादी कर्मे करावीत; विशेष एवढाच की स्वकीय बीजमंत्राचा प्रयोग करावा. या शांतिकर्माने पीडा न देता शुद्धी सिद्ध होते.