Adhyaya 65

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कूपवापीतडागादिप्रतिष्ठाकथनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः सभास्थापनकथनं भगवानुवाच सभादिस्थानं वक्ष्ये तथैव तेषां प्रवर्तनं भूमौ परीक्षितायाञ्च वास्तुयागं समाचरेत्

अशा प्रकारे आदिमहापुराणातील आग्नेय भागात ‘कूप, वापी, तडाग इत्यादींच्या प्रतिष्ठेचे कथन’ नावाचा चौसष्टावा अध्याय समाप्त झाला. आता पासष्टावा अध्याय—‘सभा-स्थापनकथन’. भगवान म्हणाले—सभादि स्थळ व त्यांचे प्रवर्तन मी सांगीन; भूमीची परीक्षा करून विधिपूर्वक वास्तुयाग करावा.

Verse 2

स्वेच्छया तु सभां कृत्वा स्वेच्छया स्थापयेत् सुरान् तोयं समुत्सृजेदेवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गोकुलं पाययेद् द्विजानिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुष्पथे ग्रामादौ च न शून्ये कारयेत् सभां

स्वतःच्या सामर्थ्यानुसार सभा बांधून, सामर्थ्यानुसार देवतांची स्थापना करावी. नंतर जलोत्सर्ग (प्रोक्षण/अभिषेक) करावा—असा पाठ आहे. (अन्य पाठ: ‘गोकुळ व द्विजांना पाणी पाजावे’). सभा चौरस्त्यावर किंवा गावाच्या आरंभी/सीमेवर करावी; निर्जन ठिकाणी करू नये.

Verse 3

निर्मलः कुलमुद्धृत्य कर्ता स्वर्गे विमोदते अनेन विधिना कुर्यात् सप्तभौमं हरेर्गृहं

निर्मळ होऊन आणि आपल्या कुलाचा उद्धार करून कर्ता स्वर्गात आनंद भोगतो. याच विधीने हरिचे सप्तभौम (सात मजली) गृह/मंदिर करावे.

Verse 4

यथा राज्ञां तथान्येषां पूर्वाद्याश् च ध्वजादयः कोणभुजान् वर्जयित्वा चतुःशालं तु वर्तयेत्

जसे राजांसाठी, तसेच इतरांसाठीही पूर्व इत्यादी दिशांनुसार ध्वजादी (पताका इ.) मांडणी करावी. परंतु कोपऱ्यांचे प्रक्षेप/कोणभुजा टाळून चतुःशाल (चार शाला) रचना करावी.

Verse 5

त्रिशालं वा द्विशालं वा एकशालमथापि वा व्ययाधिकं न कुर्वीत व्ययदोषकरं हि तत्

त्रिशाळा, द्विशाळा किंवा एकशाळा अशी कोणतीही रचना असो, आपल्या सामर्थ्यापेक्षा अधिक खर्च करू नये; कारण तोच व्ययदोष होऊन विनाशकारी खर्च घडवितो.

Verse 6

आयाधिके भवेत् पीडा तस्मात् कुर्यात् समं द्वयं करराशिं समस्तन्तु कुर्याद्वसुगुणं गुरुः

आय किंवा उगाही अधिक झाली तर पीडा होते; म्हणून दोन्ही बाजू सम कराव्यात. गुरु म्हणतात—एकूण ‘करराशी’ (हातातील गणित रक्कम) वसुगुण म्हणजे आठपट करावी.

Verse 7

सप्तार्चिषा हृते भागे गर्गविद्याविचक्षणः अष्टधा भाजिते तस्मिन् यच्छेषं स व्ययो गतः

‘सप्तार्चिष’ (सप्तकिरण—कृत्तिका) यांनी भाग घेतल्यावर, गर्गविद्येत निपुण म्हणतो—उरलेले आठ भागांत विभागल्यास जे शिल्लक राहते, तेच ‘व्यय’ (हानी/तूट) होय.

Verse 8

अथवा करराशिं तु हन्यात् सप्तार्चिषा बुधः वसुभिः संहृते भागे पृथ्व्यादि परिकल्पयेत्

किंवा विद्वान ‘करराशी’वर सप्तार्चिषाने प्रहार/चिन्ह करील. वसूंनी भाग संहृत झाल्यावर पृथ्वी इत्यादी तत्त्वांची मांडणी (आवंटन) करावी.

Verse 9

ध्वजो धूम्रस् तथा सिंहः श्वा वृषस्तु खरो गजः तथा ध्वाङ्क्षस्तु पूर्वादावुद्भवन्ति विकल्पयेत्

ध्वज, धूर, सिंह, श्वान, वृषभ, खर, गज आणि ध्वाङ्क्ष—हे पूर्व इत्यादी दिशांकडून दिसू/उद्भवू लागले तर दिशानुसार विकल्पांप्रमाणे त्यांचा अर्थ ठरवावा.

Verse 10

त्रिशालकत्रयं शस्तं उदक्पूर्वविवर्जितं याम्यां परगृहोपेतं द्विशालं लभ्यते सदा

त्रिशाला गृहाचे तीन प्रकार प्रशस्त मानले आहेत; परंतु उत्तर व पूर्वाभिमुख प्रकार वर्ज्य आहेत. दक्षिण बाजूस शेजाऱ्याच्या घराशी जोडले गेले तर ते गृह नेहमी द्विशाला म्हणून गणले जाते.

Verse 11

याम्ये शालैकशालं तु प्रत्यक्शालमथापि वा एकशालद्वयं शस्तं शेषास्त्वन्ये भयावहाः

दक्षिण दिशेस एकशाला गृह किंवा पश्चिमाभिमुख प्रत्यक्शाला हेही शस्त आहे. एकशालांचे द्वय (जोड) देखील मान्य; उरलेले विन्यास भयावह सांगितले आहेत.

Verse 12

चतुःशालं सदा शस्तं सर्वदोषविवर्जितं एकभौमादि कुर्वीत भवनं सप्तभौमकं

चतुःशाला गृह नेहमीच शस्त असून सर्व दोषांपासून मुक्त आहे. निवासभवन एक मजल्यापासून सुरू करून सात मजल्यांपर्यंत करावे.

Verse 13

द्वारवेद्यादिरहितं पूरणेन विवर्जितं देवगृहं देवतायाः प्रतिष्ठाविधिना सदा

ज्या देवगृहात द्वार, वेदी इत्यादी आवश्यक अवयव नाहीत आणि जे पूरणाविना अपूर्ण आहे, ते देवतेच्या प्रतिष्ठाविधीनुसार सदैव त्याज्य आहे.

Verse 14

पूश् चतुष्पथग्रामादाविति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ध्वजादि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः संस्थाप्य मनुजानाञ्च समुदायोक्तकर्मणा प्रातः सर्वौषधीस्नानं कृत्वा शुचिरतन्द्रितः

पूषणाची स्थापना करून—किंवा पाठांतरानुसार ग्रामातील चतुष्पथ इत्यादी ठिकाणी स्थापना करून, अथवा ध्वजादि स्थापून—समुदायोक्त कर्मविधीनुसार जमलेल्या लोकांना अनुमती देऊन, प्रातः सर्वौषधींनी स्नान करून शुद्ध व अतंद्रित राहावे.

Verse 15

मधुरैस्तु द्विजान् भोज्य पूर्णकुम्भादिशोभितं सतोरणं स्वस्ति वाच्य द्विजान् गोष्ठहस्तकः

मधुर अन्नांनी द्विजांना भोजन घालावे. पूर्णकुंभ इत्यादी मंगल वस्तूंनी व तोरणाने स्थान शोभवावे. ब्राह्मणांना स्वस्तिवचन करून, हात जोडून आदराने त्यांची सेवा करावी.

Verse 16

गृही गृहं प्रविशेच्च दैवज्ञान् प्रार्च्य संविशेत् गृहे पुष्टिकरं मन्त्रं पठेच्चेमं समाहितः

गृहस्थाने घरात प्रवेश करावा. प्रथम दैवज्ञांचा (विधिज्ञ पंडितांचा) पूजन करून मग निवास करावा. घरात एकाग्रचित्ताने हा पुष्टिकर मंत्र पठण करावा.

Verse 17

ॐ नन्दे नन्दय वाशिष्ठे वसुभिः प्रजया सह जये भार्गवदायदे प्रजानां विजयावहे

ॐ। हे नंदे, आम्हांला आनंदित कर. हे वाशिष्ठी, वसूंनी व प्रजेसह (कृपा कर). हे जये, भार्गवाची दायदा देणारी, प्रजांना विजय दे.

Verse 18

पूर्णे ऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुध्व मां भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम

हे पूर्णे, अंगिरसदायादे, मला पूर्णकाम कर. हे भद्रे, काश्यपदायादे, माझी मती शुभ कर.

Verse 19

सर्ववीजौषधीयुक्ते सर्वरत्नौषधीवृते रुचिरे नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह

सर्व बीज व औषधींनी युक्त आणि सर्व रत्नसदृश औषधी-वनस्पतींनी आच्छादित या रुचिर नंदन-उद्यानात—हे नंदे, हे वाशिष्ठे—इथे रम्यता नांदो.

Verse 20

प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीयसि सुभगे सुव्रते देवि गृहे काश्यपि रम्यतां

हे देवी, प्रजापतीची कन्या, हे काश्यपी! चतुरस्र भूमिरचनेत महिमावती, शुभे, सुव्रते—या गृहात सुखाने रम्यतां वास कर।

Verse 21

पूजिते परमाचार्यैर् गन्धमाल्यैर् अलङ्कृते भवभूतिकरे देवि गृहे भार्गवि रम्यतां

परम आचार्यांनी पूजिलेली, गंध-माल्यांनी अलंकृत, भवभूती देणारी हे देवी, हे भार्गवी—या गृहात रम्यतापूर्वक निवास कर।

Verse 22

अव्यक्ते व्याकृते पूर्णे मुनेरङ्गिरसः सुते इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां कारयाम्यहं

हे इष्टका, अव्यक्त व व्यक्त—दोन्ही रूपांनी पूर्ण; हे मुनी अङ्गिरसाची कन्या—तू इष्ट फल दे, मी तुझी प्रतिष्ठा करीन।

Verse 23

देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुवृद्धिकरी भव

देशस्वामी, पुरस्वामी किंवा गृहस्वामी यांचे अधिकार मिळविण्यात, तू मनुष्य, धन, हत्ती, घोडे व पशुधन यांची वृद्धी करणारी हो।