Adhyaya 92
Chapter 92 — प्रतिष्ठाविधिकथनम् (Narration of the Consecration / Installation Procedure)
ईश्वर गुहाला मंदिर-प्रतिष्ठेचे तत्त्व सांगतो—पीठ म्हणजे शक्ती, लिंग म्हणजे शिव, आणि शिवाच्या सूक्ष्म ‘शिवाणु’ शक्तींमुळे दोघांचा संयोग होऊन चैतन्याचे आवाहन हेच प्रतिष्ठेचे सार आहे. या अध्यायात प्रतिष्ठेचे पाच प्रकार, ब्रह्मशिला (पायाभरणीचा दगड) याचे वैशिष्ट्य, तसेच स्थापना, स्थित-स्थापना आणि उद्धारानंतर पुनःउत्थापन यांच्या विधी स्पष्ट केले आहेत. पुढे वास्तुशास्त्रानुसार भूमीची पाच प्रकारे परीक्षा, वर्णानुसार भूमिगुण, दिशानुरूप निवड, दूषित भूमीचे शोधन आणि खणणे, गो-वास किंवा नांगरणीने वारंवार भूमी-संस्कार सांगितला आहे. मण्डपकर्म, अघोरास्त्र-रक्षा, शुभ द्रव्यांनी रेषांकन, ईशान-कोष्ठात शिवपूजा, उपकरणांचे संस्कार, सीमांकन, अर्घ्य व स्थळ-परिग्रह यांचा क्रम येतो. शल्यदोष (जमिनीत दडलेले अपायकारक पदार्थ) ओळखण्यासाठी शकुन, पशुध्वनी व मातृका-वर्णसमूहांचे दिग्विन्यास दिले आहेत. शेवटी शिलांची निवड व प्रतिष्ठा (नवशिला सहित), स्नान-अनुलेपन, आणि शिव-, विद्या- व आत्मतत्त्वांचा विस्तृत तत्त्वन्यास—देवता, लोकपाल, बीज, कुम्भ, प्राकार-रक्षा, होम व अस्त्राहुतींसह—दोषनिवारण व वास्तुभूमी-शुद्धीसाठी वर्णन केला आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये नानामन्त्रादिकथनं नाम एकनवतितमो ऽध्यायः अथ द्विनवतितमो ऽध्यायः प्रतिष्ठाविधिकथनं ईश्वर उवाच प्रतिष्ठां सम्प्रवक्ष्यामि क्रमात् सङ्क्षेपतो गुह पीठं शक्तिं शिवो लिङ्गं तद्योगः सा शिवाणुभिः
अशा प्रकारे आदिमहापुराण आग्नेयातील “नानामंत्रादिकथन” नावाचा एक्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला. आता “प्रतिष्ठाविधिकथन” हा ब्याण्णवावा अध्याय आरंभ होतो. ईश्वर म्हणाले: हे गुह! मी प्रतिष्ठाविधी क्रमाने संक्षेपाने सांगतो—पीठ म्हणजे शक्ती, लिंग म्हणजे शिव, आणि त्यांचा योग शिवाणू (शिवाच्या सूक्ष्म शक्तिकणां) द्वारे साध्य होतो।
Verse 2
प्रतिष्ठायाः पञ्च भेदास्तेषां रूपं वदामि ते यत्र ब्रह्मशिलायोगः सा प्रतिष्ठा विशेषतः
प्रतिष्ठेचे पाच भेद आहेत; त्यांचे स्वरूप मी तुला सांगतो. ज्या प्रतिष्ठेत ब्रह्मशिलेचा न्यास/संयोग होतो, तीच विशेषतः प्रधान व विशिष्ट प्रतिष्ठा मानली जाते।
Verse 3
स्थापनन्तु यथायोगं पीठ एव निवेशनं प्रतिष्ठाभिन्नपीठस्य स्थितस्थापनमुच्यते
‘स्थापन’ म्हणजे यथायोग्य रीतीने पीठावरच निवेशन करणे. ज्या ठिकाणी पीठ प्रतिष्ठेपासून भिन्न मानली जात नाही, ते ‘स्थित-स्थापन’ असे कथन केले आहे.
Verse 4
उत्थापनञ्च सा प्रोक्ता लिङ्गोद्धारपुरःसरा यस्यां तु लिङ्गमारोप्य संस्कारः क्रियते बुधैः
लिङ्गाचा ‘उद्धार’ (उचलून काढणे) पूर्वक जे पुनः उचलून स्थापणे, ते ‘उत्थापन’ असे सांगितले आहे. त्या विधीत लिङ्ग पुन्हा आरूढ करून बुधजन नियत संस्कार करतात.
Verse 5
तथा क्षौ ह्रौ मन्त्राः सूर्यस्येति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः आथापनं तदुद्दिष्टं द्विधा विष्ण्वादिकस्य च आसु सर्वासु चैतन्यं नियुञ्जीत परं शिवम्
तसेच ‘क्षौ’ व ‘ह्रौ’ हे बीजमंत्र सूर्याचे आहेत—असा ग, घ-चिह्नित हस्तलिखित-पाठ आहे. तेथे ‘आथापन’ नावाची विधी सांगितली असून ती विष्ण्वादिकांसाठीही द्विविध आहे. या सर्वांत चैतन्य, म्हणजे परम शिव, याचे आवाहन/नियोजन करावे.
Verse 6
यदाधारादिभेदेन प्रासादेष्वपि पञ्चधा परीक्षमथ मेदिन्याः कुर्यात्प्रासादकाम्यया
म्हणून आधार इत्यादी भेदांनुसार प्रासाद-निर्मितीतही भूमीची पञ्चविध परीक्षा करावी, जर प्रासाद बांधण्याची इच्छा असेल तर.
Verse 7
शुक्लाज्यगन्धा रक्ता च रक्तगन्धा सुगन्धिनी पीता कृष्णा सुरागन्धा विप्रादीनां मही क्रमात्
क्रमाने विप्रादि वर्णांस योग्य भूमी अशी—तुपाचा सुगंध असलेली श्वेत माती; रक्तासारखा गंध असूनही सुगंधी लाल माती; पिवळी माती; आणि सुरा (मद्य) गंध असलेली काळी माती.
Verse 8
पूर्वेशोत्तरसर्वत्र पूर्वा चैषां विशिष्यते आखाते हास्तिके यस्याः पूर्णे मृदधिका भवेत्
पूर्व, ईशान व उत्तर दिशांमध्ये पूर्व दिशा विशेष श्रेष्ठ मानली आहे. जिथे एक हस्त मापाचा खड्डा खोदून भरल्यावर माती अधिक उरते, तो स्थळ उत्तम समजले जाते।
Verse 9
उत्तमान्तां महीं विद्यात्तोयाद्यैर् वा समुक्षितां अस्थ्यङ्गारादिभिर्दुष्टामत्यन्तं शोधयेद् गुरुः
पाणी इत्यादींनी नीट शिंपडलेली भूमी उत्तम श्रेणीची समजावी. पण ती अस्थी, कोळसा इत्यादींनी दूषित असल्यास गुरुने तिचे अत्यंत शोधन करावे.
Verse 10
नगरग्रामदुर्गार्थं गृहप्रासादकारणं खननैर् गोकुलावासैः कर्षणैर् वा मुहुर्मुहुः
नगर, ग्राम व दुर्ग स्थापनेसाठी तसेच घर-प्रासाद बांधणीसाठी भूमीचे वारंवार संस्कार करावेत—खनन करून, गोकुळ-निवास (गोठा) करून, किंवा पुन्हा पुन्हा नांगरून.
Verse 11
मण्डपे द्वारपूजादि मन्त्रतृप्त्यवसानकं कर्म निर्वर्त्याघोरास्त्रं सहस्रं विधिना यजेत्
मंडपात द्वारपूजन इत्यादीपासून मंत्रतृप्तीपर्यंतचे कर्म विधिपूर्वक करून, नंतर नियमाने अघोरास्त्राचे सहस्रवार यजन/होम करावा.
Verse 12
समीकृत्योपलिप्तायां भूमौ संशोधयेद्दिशः स्वर्णदध्यक्षतै रेखाः प्रकुर्वीत प्रदक्षिणं
भूमी समतल करून लेप दिल्यावर दिशांचे शोधन करावे. नंतर सुवर्ण, दही व अक्षत (अखंड तांदूळ) यांनी रेषा काढून प्रदक्षिण (दक्षिणावर्त) पद्धतीने कर्म करावे.
Verse 13
मध्यादीशानकोष्टस्थे पूर्णकुम्भे शिवं यजेत् वास्तुमभ्यर्च्य तत्तोयैः सिञ्चेत् कुद्दालकादिकं
मध्यातील ईशान (ईशान्य) कोष्टात ठेवलेल्या पूर्ण कलशात शिवाची पूजा करावी. नंतर वास्तुदेवतेचे विधिपूर्वक अर्चन करून त्याच जलाने कुदळ इत्यादी साधनांवर शिंपडावे.
Verse 14
रग्रामेत्यर्धश्लोको घ पुस्तके नास्ति मन्त्रदीप्त्यवसानकमिति ग मन्त्रभूम्यवसानकमिति घ निर्वर्त्य घोरास्त्रं महास्त्रमिति ग रेखां प्रकुर्वीतेति ख ,ग च स्वर्णकुण्डे इति ग स्वर्णकुम्भे इति घ , ङ , च बाह्ये रक्षोगणानिष्ट्वा विधिना दिग्बलं क्षिपेत् भूमिं संसिच्य संस्नाप्य कुद्दालाद्यं प्रपूजयेत्
घोरास्त्र (महास्त्र) विधी पूर्ण करून नियमानुसार रेषा काढावी. नंतर बाहेर राक्षसगणांना अर्पण/बलि देऊन विधिपूर्वक दिग्बल क्षेप करावा. भूमीवर शिंपडून स्नापन करून कुदळ इत्यादी साधनांची यथोचित पूजा करावी.
Verse 15
अन्यं वस्त्रयुगच्छज्ञं कुम्भं स्कन्धे द्विजन्मनः निधाय गीतवाद्यादिब्रह्मगोषसमाकुलं
द्विजाच्या खांद्यावर दुसरा कलश ठेवावा, जो वस्त्रयुगल व ध्वजा/पताकांनी अलंकृत असेल; आणि विधी गान, वाद्य व वैदिक ब्रह्मघोषाने भरलेल्या समुदायात पार पडावा.
Verse 16
पूजां कुम्भे समाहृत्य प्राप्ते लग्ने ऽग्निकोष्ठके कुद्दालेनाभिषिक्तेन मध्वक्तेन तु खानयेत्
पूजासामग्री कलशात एकत्र करून, अग्निकोष्टकासाठी ठरलेला शुभ लग्न आला की, अभिषिक्त कुदळीने—मधु व घृतासह—कुंड/गर्त खणावे.
Verse 17
नैरृत्यां क्षेपयेन्मृत्स्नां खाते कुम्भजलं क्षिपेत् पुरस्य पूर्वसीमन्तं नयेद् यावदभीप्सितं
नैरृत्य (दक्षिण‑पश्चिम) दिशेकडे माती टाकावी; खणलेल्या गर्तात कलशातील जल ओतावे. मग नगराची पूर्व सीमारेषा इच्छित तितकी पुढे न्यावी.
Verse 18
अथ तत्र क्षणं स्थित्वा भ्रामयेत् परितः पुरं सिञ्चन् सीमन्तचिह्नानि यावदीशानगोचरं
मग तेथे क्षणभर थांबून तो नगराची सर्व बाजूंनी प्रदक्षिणा करावी; पवित्र जल शिंपडीत सीमंत-चिन्हांनी सीमा-रेषा अंकित करीत ईशान (ईशान्य) प्रदेशापर्यंत जावे।
Verse 19
अर्घ्यदानमिदं प्रोक्तं तत्र कुम्भपरिब्रमात् इत्थं परिग्रहं भूमेः कुर्वीत तदनन्तरं
हे अर्घ्यदान तेथे सांगितले आहे; कुम्भाची परिक्रमा झाल्यावर, त्यानंतर लगेच याच प्रकारे भूमीचा परिग्रह (अधिकार-ग्रहण) विधी करावा।
Verse 20
कर्करान्तं जलान्तं वा शल्यदोषजिघांसया खानयेद् भूः कुमारीं चेद् विधिना शल्यमुद्धरेत्
शल्यदोष नष्ट करण्यासाठी भूमी कर्कर (खडी) येईपर्यंत किंवा पाणी लागेपर्यंत खणावी; आणि रुग्णा कुमारी असल्यास विधिपूर्वक शल्य काढावे।
Verse 21
अकचटतपयशहान् मानवश्चेत् प्रश्नाक्षराणि तु अग्नेर्ध्वजादिपातिताः स्वस्थाने शल्यमाख्यान्ति
प्रश्न केल्यावर मनुष्य जर फक्त ‘अ, क, च, ट, त, प, य, श, ह’ ही अक्षरे उच्चारीत असेल, तर अग्नीचा ध्वज इत्यादी पडणे या निमित्ताने शल्य स्वस्थानीच आहे असे कळते।
Verse 22
कर्तुश्चाङ्गविकारेण जानीयात्तत्प्रमाणतः पश्वादीनां प्रवेशेन कीर्तनैर् विरुतैर् दिशः
कर्त्याच्या अंगविकारांवरून, ठरलेल्या लक्षणांनुसार फल जाणावे; तसेच पशु इत्यादींच्या प्रवेशाने आणि त्यांच्या हाका, कीर्तन व विविध ध्वनींवरून दिशाही ठरवाव्यात।
Verse 23
मातृकामष्टवर्गाढ्यां फलके भुवि वा लिखेत् शल्यज्ञानं वर्गवशात् पूर्वादीशान्ततः क्रमात्
मातृका-वर्णांचे आठ वर्ग करून ते फलकावर किंवा भूमीवर लिहावे. शल्य-ज्ञान (परकीय वस्तूची ओळख) वर्गानुसार पूर्वेपासून ईशानान्त दिशाक्रमाने मांडावे.
Verse 24
अवर्गे चैव लोहन्तु कवर्गे ऽङ्गारमग्नितः भूमिं संसिच्य संस्थाप्येति ग , घ , ङ च कुद्दालाख्यमिति ग पूर्वमीशान्तमिति ख स्रावयेत् इति ख नव चेत् प्रश्नाक्षराणि भाषन्ते इति ग , घ च पूर्वादीनां तत इति ख चवर्गे भस्म दक्षे स्याट् टवर्गे ऽस्थि च नैरृते
अ-वर्गासाठी लोह, आणि क-वर्गासाठी अग्निजन्य अंगार असा विनियोग आहे. भूमी शिंपडून विधिपूर्वक स्थापना करावी असा पाठही आढळतो; यास ‘कुद्दाल’ असेही म्हणतात. दुसऱ्या पाठात ‘पूर्व ते ईशानान्त’ आणि ‘स्रावयेत्’ (टपकवावे/वाहवावे) असे वाचन आहे. नऊ प्रश्नाक्षरे उच्चारली गेली तर पूर्वादि दिशांसाठी तोच विनियोग मानावा. च-वर्गात दक्षिणेस भस्म, आणि ट-वर्गात नैऋत्येस अस्थि निश्चित आहे.
Verse 25
तवर्गे चेष्टका चाप्ये कपालञ्च पवर्गके यवर्गे शवकीतादि शवर्गे लोहमादिशेत्
त-वर्गात ‘चेष्टका’ ठेवावी, प-वर्गात ‘कपाल’ असा विनियोग करावा. य-वर्गात ‘शवकीता’ इत्यादी, आणि श-वर्गात ‘लोह’ इत्यादी निश्चित करावे.
Verse 26
हवर्गे रजतं तद्वदवर्गाच्चानर्थकरानपि प्रीक्ष्यात्मभिः करापूरैर् अष्टाङ्गुलमृदन्तरैः
ह-वर्गात रजत (चांदी) ठेवावी. तसेच अ-वर्गाशी संबंधित अनर्थकारक द्रव्येही स्वतःच्या हातांनी तपासावीत—कापूरसदृश स्वच्छ बोटांनी घासून, आणि आठ अंगुळे जाडीच्या मृदेच्या थराने परीक्षण करून.
Verse 27
पादोनं खातमापूर्य सजलैर् मुद्गराहतैः लिप्तां समप्लवां तत्र कारयित्वा भुवं गुरुः
पादोन (चतुर्थांश कमी) खड्डा ओलसर मातीने भरून, मुद्गराच्या आघातांनी ती घट्ट दाबावी. नंतर तेथे भूमीला लेप देऊन समतल व सम करावी—हे कार्य कुशल गुरुने करावे.
Verse 28
सामान्यार्घ्यकरो यायान्मण्डपं वक्ष्यामाणकं तोरणद्वाःपतीनिष्ट्वा प्रत्यग्द्वारेण संविशेत्
सामान्य अर्घ्य अर्पण करून तो वर्णन होत असलेल्या मण्डपात जावा. तोरण व द्वाराचे अधिपती देव पूजून पश्चिमाभिमुख द्वाराने प्रवेश करावा.
Verse 29
कुर्यात्तत्रात्मशुद्ध्यादि कुण्डमण्डपसंस्कृतिं कलसं वर्धनीसक्तं लोकपालशिवार्चनं
तेथे आत्मशुद्धी इत्यादी पूर्वकर्मे करावीत; कुण्ड व मण्डप यांचे संस्कार करावेत; वर्धनीसह कलश स्थापावा; आणि लोकपाल व भगवान् शिव यांची पूजा करावी.
Verse 30
अग्नेर्जननपूजादि सर्वं पूर्ववदाचरेत् यजमानान्वितो यायाच्छिलानां स्नानमण्डपं
अग्नीचे जनन (स्थापन/प्रज्वलन) व पूजन इत्यादी सर्व विधी पूर्ववत् कराव्यात. नंतर यजमानासह शिलांच्या स्नानमण्डपाकडे जावे.
Verse 31
शिलाः प्रासादलिङ्गस्य पादधर्मादिसञ्ज्ञकाः अष्टाङ्गुलोच्छ्रिताः शस्ताश् चतुरस्राः करायताः
प्रासाद-लिंगासाठीच्या शिला ‘पाद’, ‘धर्म’ इत्यादी संज्ञांनी ओळखल्या जातात. त्या आठ अङ्गुल उंच, चतुरस्र (वर्गाकार) आणि एक कर लांबीच्या श्रेष्ठ मानल्या आहेत.
Verse 32
पाषाणानां शिलाः कार्या इष्टकानां तदर्धतः प्रासादे ऽश्मशिलाः शैले इष्टका इष्टकामये
पाषाण प्रासादासाठी शिला पाषाणाच्या कराव्यात; इष्टका (विट) प्रासादात त्या त्या मापाच्या अर्ध्या कराव्यात. अश्म-प्रासादात अश्मशिला, शैल-रचनेतही तशाच, आणि इष्टकामय रचनेत विटांच्या शिला कराव्यात.
Verse 33
अङ्किता नववक्त्राद्यैः पङ्कजाः पङ्कजाङ्किताः नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णाख्या पञ्चमी मता
(ती) अङ्किता—नववक्त्रादि लक्षणांनी अंकित; (ती) पङ्कजा व पङ्कजाङ्किता (कमळचिन्हांकित) आहे; (ती) नन्दा, भद्रा, जया, रिक्ता आणि पूर्णा या नावांनीही ओळखली जाते—हा पाचवा नामसमूह मानला आहे।
Verse 34
आसां पद्मो महापद्मः शङ्खो ऽथ मकरस् तथा समुद्रश्चेति पञ्चामी निधिकुम्भाः क्रमाधः
यांमध्ये पद्म, महापद्म, शङ्ख, मकर आणि समुद्र—हे पाचवे निधिकुंभ असून, क्रमाने खाली (स्थापित) मानले आहेत।
Verse 35
नन्दा भद्रा जया पूर्णा अजिता चापराजिता मुशलैर् मुद्गराहतैर् इति ङ वर्धनीयुक्तमिति ग , ङ च यजमानार्चित इति घ नवरुद्राद्यैर् इति घ पाषाणानामित्यादिः, पञ्चमीर्मता इत्य् अन्तः श्लोकद्वयात्मकपाठो ग पुस्तके नास्ति विजया मङ्गलाख्या च धरणी नवमी शिला
शिळांची नावे नन्दा, भद्रा, जया, पूर्णा, अजिता आणि अपराजिता अशी आहेत. काही पाठांत ‘मुशल व मुद्गरांनी आघात केलेली’, काही ठिकाणी ‘वर्धनीय शक्तियुक्त’, काही ठिकाणी ‘यजमानाने पूजित’, काही ठिकाणी ‘नवरुद्रादि सहित (पूजित)’, तसेच ‘पाषाणांचे…’ इत्यादी पाठभेद आढळतात. ‘ग’ हस्तलिखितात ‘पञ्चमीर्मता’ येथे संपणारा अंतर्गत दोन-श्लोकांचा पाठ नाही. पुढे, विजया (मङ्गला नावानेही) आणि धरणी—नववी शिळा मानली आहे।
Verse 36
सुभद्रश् च विभद्रश् च सुनन्दः पुष्पनन्दकः जयो ऽथ विजयश् चैव कुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः
आणि (ही नावे)—सुभद्र, विभद्र, सुनन्द, पुष्पनन्दक; तसेच जय, विजय, कुम्भ, पूर्ण आणि उत्तर।
Verse 37
नवानान्तु यथासङ्ख्यं निधिकुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः आसनं प्रथमं दत्त्वा ताड्योल्लिख्यशराणुना
मग क्रमाने नऊ (लक्ष्ये) स्थापावीत; त्यानंतर भरलेला निधिकुंभ (ठेवावा). प्रथम योग्य आसन/मुद्रा घेऊन, बाणाच्या टोकाने प्रहार करून लक्ष्यावर चिन्ह/रेषा उमटवावी।
Verse 38
सर्वासामविशेषेण तनुत्रेणावगुण्ठनं मृद्भिर्गोमययोगामूत्रकषायैर् गन्धवारिणा
सर्व प्रसंगी भेद न करता रक्षणार्थ आवरणाने झाकून, माती, गोमययुक्त द्रव्ये, गोमूत्रकषाय व सुगंधित जल यांनी शुद्धी/लेपन करावे।
Verse 39
अस्त्रेण हूं फडन्तेन मलस्नानं समाचरेत् विधिना पञ्चगव्येन स्नानं पञ्चामृतेन च
‘हूं फड्’ अंत असलेल्या अस्त्र-मंत्राने मलशुद्धीसाठी स्नान करावे; तसेच विधिपूर्वक पंचगव्य व पंचामृतानेही स्नान करावे।
Verse 40
गन्धतोयान्तरं कुर्यान्निजनामाङ्किताणुना फलरत्नसुवर्णानां गोशृङ्गसलिलैस्ततः
त्यानंतर स्वतःच्या नावाने अंकित सूक्ष्म कणाने सुगंधित पाण्याचा वेगळा भाग तयार करावा; मग फळे, रत्ने व सुवर्ण इत्यादींसाठी गोशृंगातील जलाने विधी करावा।
Verse 41
चन्दनेन समालभ्य वस्त्रैर् आच्छादयेच्छिलां स्वर्णोत्थमासनं दत्वा नीत्वा यागं प्रदक्षिणं
चंदनाने शिळेला लेपन करून वस्त्रांनी आच्छादावे; सुवर्णनिर्मित (किंवा सुवर्णालंकृत) आसन अर्पण करून यागस्थानी नेऊन प्रदक्षिणा करावी।
Verse 42
शय्यायां कुशतल्पे वा हृदयेन निवेशयेत् सम्पूज्य न्यस्य बुद्ध्यादिधरान्तं तत्त्वसञ्चयं
शय्येवर किंवा कुशतल्पावर असताना, हृदयात (देवता/मंडल) स्थापना करावी; सम्यक् पूजन करून बुद्धीपासून धरापर्यंत तत्त्वसंचयाचा न्यास करावा।
Verse 43
त्रिखण्डव्यापकं तत्त्वत्रयञ्चानुक्रमान् न्यसेत् बुद्ध्यादौ चित्तपर्यन्ते चिन्तातन्मात्रकावधौ
त्रिखंडात व्यापणाऱ्या तत्त्वत्रयाचा न्यास क्रमाने करावा—बुद्धीपासून आरंभ करून चित्तापर्यंत, आणि चिंतेपासून तन्मात्रांच्या मर्यादेपर्यंत।
Verse 44
इप्येति ग कुशतल्पे वा हॄदयेन विशेषयेत् इति ख कुशतल्पे च हृदयेन निवेशयेत् इति ग बुद्ध्यादौ चित्तपर्यन्ते चित्ततन्मात्रकावधौ इति घ सम्पच्य इत्य् आदिः तन्मात्रकावधावित्यन्तः सार्धैकश्लोकपाठो ग पुस्तके नास्ति तन्मात्रादौ धरान्ते च शिवविद्यात्मनां स्थितिः तत्त्वानि निजमन्त्रेण तत्त्वेशांश् च हृदार्चयेत्
तन्मात्रांपासून धरातत्त्वापर्यंत शिवविद्यात्म स्वरूपांची स्थिती आहे। निजमंत्राने तत्त्वांचे आणि तत्त्वेशांचे हृदयात अर्चन करावे।
Verse 45
स्थानेषु पुष्पमालादिचिह्नितेषु यथाक्रमं ॐ हूं शिवतत्त्वाय नमः ॐ हूं शिवतत्त्वाधिपतये रुद्राय नमः ॐ हां विद्यातत्त्वाय नमः ॐ हां विद्यातत्त्वाधिपाय विष्णवे नमः ॐ हां आत्मतत्त्वाय नमः ॐ हां आत्मतत्त्वाधिपतये ब्रह्मणे नमःक्षमाग्नियजमानार्कान् जलवातेन्दुखानि च
पुष्पमाला इत्यादींनी चिन्हित स्थानी क्रमाने असा न्यास/जप करावा—“ॐ हूं शिवतत्त्वाय नमः; ॐ हूं शिवतत्त्वाधिपतये रुद्राय नमः; ॐ हां विद्यातत्त्वाय नमः; ॐ हां विद्यातत्त्वाधिपाय विष्णवे नमः; ॐ हां आत्मतत्त्वाय नमः; ॐ हां आत्मतत्त्वाधिपतये ब्रह्मणे नमः”; तसेच क्षमा, अग्नि, यजमान, अर्क (सूर्य), जल, वायु आणि इंदु (चंद्र) यांचेही आवाहन/चिन्हांकन करावे।
Verse 46
प्रतितत्त्वं न्यसेदष्टौ मूर्तीः प्रतिशिलां शिलां सर्वं पशुपतिं चोग्रं रुद्रं भवमथेश्वरं
प्रत्येक तत्त्वावर अष्टमूर्तींचा न्यास करावा; आणि प्रत्येक शिला/प्रतिमाशिलेवर सर्व, पशुपती, उग्र, रुद्र, भव व ईश्वर यांचे स्थापन करावे।
Verse 47
महादेवं च भीमं च मूर्तीशांश् च यथाक्रमात् ॐ धरामूर्तये नमः, ॐ धराधिपतये नमः,इत्यादिमन्त्रान् लोकपालान् यथासङ्ख्यं निजाणुभिः
क्रमाने महादेव, भीम आणि मूर्तीश यांचे आवाहन करावे। “ॐ धरामूर्तये नमः”, “ॐ धराधिपतये नमः” इत्यादी मंत्रांनी लोकपालांचे यथासंख्य, निज-अणूं (सहायक सूक्ष्म शक्ती) सहित अर्चन करावे।
Verse 48
विन्यस्य पूजयेत् कुम्भांस्तन्मन्त्रैर् वा निजाणुभिः इन्द्रादीनां तु वीजानि वक्ष्यमाणक्रमेण तु
ते नियत स्थानी विन्यस्त करून त्याच मंत्रांनी—किंवा आपल्या योग्य अङ्ग/उपाङ्गाक्षरांनी—कुंभांची पूजा करावी. इंद्रादी देवतांची बीजाक्षरे पुढे सांगितलेल्या क्रमानेच लावावीत.
Verse 49
लूं रूं शूं पूं वूं यूं मूं हूं क्षूमिति उक्तो नवशिलापक्षः शिला पञ्चपदा तथा भवमखेश्वरम् इति घ , निजात्मभिरिति ख , ग विन्यस्येत्यर्धश्लोको ग पुस्तके नास्ति ॐ हूं घूं बूं यूं मूं हं क्षमितीति ग ॐ कं सूं पूं शूं ह्रूं क्षमितीति घ लूं रूं शूं पूं वूं चूं मूं हूं क्षूमितीति ख प्रतितत्त्वं न्यसेन्मूर्तीः सृष्ट्या पञ्च धरादिकाः
“लूं रूं शूं पूं वूं यूं मूं हूं क्षूं”—हा ‘नवशिला-पक्ष’ म्हणून उपदिष्ट आहे. ‘शिला’चा ‘पञ्चपदा’ प्रकारही सांगितला आहे. (पाठभेद—कुठे ‘भवमखेश्वरम्’, कुठे ‘निजात्मभिः’; तसेच ‘विन्यस्य’ने सुरू होणारा अर्धश्लोक एका प्रतीत नाही.) इतर पाठांत “ॐ हूं घूं बूं यूं मूं हं क्षम्”, “ॐ कं सूं पूं शूं ह्रूं क्षम्”, आणि “लूं रूं शूं पूं वूं चूं मूं हूं क्षूं” असेही आढळते. सृष्टिक्रमाप्रमाणे प्रत्येक तत्त्वावर मूर्तींचा न्यास करावा—धरादि पाचांपासून आरंभ करून.
Verse 50
ब्रह्मा विष्णुस् तथा रुद्र ईश्वरश् च सदाशिवः एते च पञ्च मूर्तीशा यष्टव्यास्तासु पूर्ववत्
ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, ईश्वर आणि सदाशिव—या पाच अधिपती-मूर्ती आहेत; त्या विधींमध्ये यांचे पूजन पूर्ववत् करावे.
Verse 51
ॐ पृथ्वीमूर्तये नमः ॐ पृथ्वीमूर्त्यधिपतये ब्रह्मणे नमः इत्य् आदि मन्त्राः सम्पूज्य कलशान् पञ्च क्रमेण निजनामभिः निरुन्धीत विधानेन न्यासो मध्यशिलाक्रमात्
“ॐ पृथ्वीमूर्तये नमः”, “ॐ पृथ्वीमूर्त्यधिपतये ब्रह्मणे नमः” इत्यादी मंत्रांचे सम्यक् पूजन करून, विधीनुसार पाच कलशांना क्रमाने त्यांच्या-त्यांच्या नामांनी निरुद्ध/सुरक्षित करावे. न्यास मध्यशिलेच्या क्रमाने करावा.
Verse 52
कुर्यात् प्राकारमन्त्रेण भूतिदर्भैस्ततः कुण्डेषु धारिकां शक्तिं विन्यस्याभ्यर्च्य तर्पयेत्
प्राकार-मंत्राने भस्म व दर्भ यांच्या साहाय्याने रक्षणात्मक प्राकार करावा. नंतर कुंडांमध्ये धारिका-शक्तीचा विन्यास करून तिचे अभ्यर्चन व तर्पण करावे.
Verse 53
तत्त्वतत्त्वाधिपान् मूर्तीर्मूर्तीशांश् च घृतादिभिः ततो ब्रह्मांशशुद्ध्यर्थं मूलाङ्गं ब्रह्मभिः क्रमात्
तत्त्वांचे अधिपती देव व त्यांच्या मूर्ती-अंशांना घृत इत्यादीने अभ्यंग/अभिषेक करावा. त्यानंतर ब्रह्म-अंशांच्या शुद्धीसाठी ब्रह्म-मंत्र/ब्रह्म-देवतांनी मूलाङ्गाचे क्रमाने संस्कार करावेत.
Verse 54
कृत्वा शतादिपूर्णान्तं प्रोक्ष्याः शान्तिजलैःशिलाः पूजयेच्च कुशैः स्पृष्ट्वा प्रतितत्त्वमनुक्रमात्
शत इत्यादी पूर्णसंख्या पर्यंत विधी पूर्ण करून शान्तिजलाने शिळांवर प्रोक्षण करावे. नंतर कुशाने स्पर्श करून तत्त्वानुसार क्रमाने पूजा करावी.
Verse 55
सांनिध्यमथ सन्धानं कृत्वा शुद्धं पुनर्न्यसेत् एवं भागत्रये कर्म गत्वा गत्वा समाचरेत्
नंतर सान्निध्य (आवाहनाने सान्निध्य) व सन्धान (स्थापन/संयोग) करून शुद्ध (मंत्र/देवता) पुनः न्यास करावा. अशा रीतीने कर्माच्या तीन भागांत पायरीपायरीने पुढे जात वारंवार आचरण करावे.
Verse 56
ॐ आं ईं आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाभ्यां नमः इति धानं इत्य् अतः परं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः इत्य् अतः प्राङ्मध्वगपाठो घ पुस्तके नास्ति ॐ आं हां आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाय नम इति ग ॐ आं इं उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नम इति ड ॐ आं इं आत्मविद्यातत्त्वाय नम इति ख संस्पृशेद् दर्भमूलाद्यैर् ब्रह्माङ्गादित्रयं क्रमात् कुर्यात्तत्त्वानुसन्धानं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः
“ॐ आं ईं—आत्मतत्त्व व विद्यातत्त्वास नमः”—हा धान/न्यास होय. पुढे ह्रस्व-दीर्घ यथोचित प्रयोगाने विधी करावी. नंतर दर्भमूळ इत्यादीने ब्रह्माङ्गांची त्रयी क्रमाने स्पर्श करून, ह्रस्व-दीर्घ नियमाप्रमाणे तत्त्वानुसन्धान करावे.
Verse 57
ॐ हां उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नमः घृतेन मधुना पूर्णांस्ताम्रकुम्भान् सरत्नकान् पञ्चगव्यार्घ्यर्ससिक्तान् लोकपालाधिदैवतान्
“ॐ हां उं—विद्यातत्त्व व शिवतत्त्वास नमः।” घृत व मधाने पूर्ण, रत्नयुक्त तांब्याचे कुंभ पञ्चगव्य, अर्घ्य-मिश्रण व त्याच्या रसाने सिक्त करून, लोकपालांच्या अधिदेवतांना अर्पण करावेत.
Verse 58
पूजयित्वा निजैर् मन्त्रैः सन्निधौ होममाचरेत् शिलानामथ सर्वासां संस्मरेदधिदैवताः
स्वतःच्या नियत मंत्रांनी त्यांचे पूजन करून त्यांच्या सान्निध्यात होम करावा; नंतर सर्व पवित्र शिलांचे अधिदैवत स्मरून आवाहन करावे।
Verse 59
विद्यारूपाः कृतस्नाना हेमवार्णाः शिलाम्बराः न्यूनादिदोषमोषार्थं वास्तुभूमेश् च शुद्धये यजेदस्त्रेण मूर्धान्तमाहुतीनां शतं शतं
विद्यारूपा (अधिष्ठात्री) देवता स्नानाने शुद्ध, सुवर्णवर्ण व शिलावर्ण वस्त्रधारी असे ध्यान करावे; न्यूनता इत्यादी दोष नष्ट होण्यासाठी व वास्तुभूमीच्या शुद्धीसाठी अस्त्र-मंत्राने मस्तकापर्यंत यजन करून शंभर-शंभर आहुती द्याव्यात।
Frequently Asked Questions
It systematizes pratiṣṭhā as both metaphysics and procedure: five installation-types (with brahma-śilā as distinctive), site/soil testing, protective Aghora-astra rites, boundary-consecration (sīmanta, parigraha), śalya-doṣa diagnostics via Mātr̥kā groups, and a full tattva-nyāsa program (Śiva/Vidyā/Ātma tattvas with presiding deities, lokapālas, bījas, kumbhas, and homa).
By insisting that true installation is the installation of caitanya (supreme Śiva) into form: correct Vāstu discipline, purification, mantra-protection, and tattva-nyāsa make architecture a sādhana, transforming construction into a dharmic act that supports both communal worship (bhukti) and inner alignment toward liberation (mukti).
Pīṭha is identified as Śakti, the liṅga as Śiva, and their effective union (yoga) is mediated through Śiva’s subtle potencies (śivāṇu), implying that ritual precision is meant to stabilize Śiva-Śakti presence in space.
Śalya-doṣa refers to harmful lodged/buried impurities or obstructions in the ground; the chapter prescribes digging to gravel/water, reading omens and sounds, and using Mātr̥kā letter-groups (eight vargas) mapped to directions and substances (iron, charcoal, ash, bone, etc.) to infer the defect’s nature and location.