Adhyaya 83
Chapter 83 — निर्वाणदीक्षाकथनम् (Description of the Nirvāṇa Initiation)
या अध्यायात समय-दीक्षेतून निर्वाण-दीक्षेकडे संक्रमण करून ईशान-कल्पातील मोक्षाभिमुख दीक्षा-विधी सांगितला आहे. मूल-मंत्राचे मंत्र-दीपन, हृदय-शिर-मुख येथे अङ्ग-न्यास, तसेच होमचे प्रकार—एक किंवा तीन आहुती, वषट्/वौषट्-समाप्ती, ध्रुवा-मंत्र—उग्र, शान्ति व पुष्टि कर्मांनुसार दिले आहेत. मुख्य तंत्र म्हणजे संस्कारित सूत्र; ते सुषुम्णा म्हणून ध्यान करून संहार-मुद्रा, नाडी-क्रिया व अवगुण्ठन-रक्षा यांद्वारे प्रतिष्ठित केले जाते; त्र्याहुती व हृदय-मंत्राने देव-सन्निधी स्थापन करण्यावर भर आहे. पुढे कलापाश-शोधन व बंधन, ग्रहण–बंधन, तत्त्वाधारित कल्पना आणि शान्त्यतीत ध्यान येते. शेवटी प्रायश्चित्त होम, शिष्य-व्यवस्था (दिशा-नियमन, स्नान, आहार-नियम), विसर्जन, चण्डेश-पूजा आणि दीक्षा-अधिवासनाची समाप्ती—हे सर्व मोक्षलक्ष्याशी एकरूप आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समयदीक्षाकथनं नाम द्व्यशीतितमो ऽध्यायः अथ त्र्यशीतितमो ऽध्यायः निर्वाणदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच अथ निर्वाणदीक्षायां कुर्यान्मूलादिदीपनं पाशबन्धनशक्त्यर्थं ताडनादिकृतेन वा
अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील ‘समय-दीक्षाकथन’ नावाचा ब्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘निर्वाण-दीक्षाकथन’ हा त्र्याऐंशीवा अध्याय आरंभ होतो. ईश्वर म्हणाले—निर्वाण-दीक्षेत मूल इत्यादींचे दीपन करावे, पाश-बंधनशक्तीच्या हेतुने; किंवा ताडन इत्यादी क्रियांद्वारेही करावे।
Verse 2
एकैकया तदाहुत्या प्रत्येकं तत्त्रयेण वा वीजगर्भशिखार्धन्तु हूं फडन्तध्रुवादिना
प्रत्येक (मंत्रा)साठी एकेक आहुतीने, किंवा प्रत्येकासाठी तीन आहुत्यांनी, बीज-गर्भ-शिखा अंशयुक्त मंत्रांनी—ध्रुवा वाक्ये तसेच ‘हूं’ ‘फड्’ इत्यादी अंत्यांसह—हवन करावे।
Verse 3
ॐ ह्रूं ह्रौं हौं ह्रूं फडिति मूलमन्त्रस्य दीपनं ॐ ह्रूं हौं हौं ह्रूं फडिति हृदय एवं शिरोमुखे
‘ॐ ह्रूं ह्रौं हौं ह्रूं फड्’—हे मूलमंत्राचे दीपन आहे। ‘ॐ ह्रूं हौं हौं ह्रूं फड्’—हे हृदयावर, तसेच शिरावर आणि मुखावर (न्यासरूपे) स्थापावे।
Verse 4
प्रत्येकं दीपनं कुर्यात् सर्वस्मिन् क्रूरकर्मणि शान्तिके पौष्टिके चास्य वषडन्तादिनाणुना
सर्व क्रूरकर्मांत, तसेच शांतिक व पौष्टिक कर्मांतही, प्रत्येकासाठी स्वतंत्र दीपन करावे—‘वषट्’ इत्यादी अंत्ययुक्त योग्य मंत्र-अणू (बीजाक्षर) ने।
Verse 5
वषड्वौषट्समोपेतैः सर्वकाम्योपरि स्थितैः हवनं संवरैः कुर्यात् सर्वत्राप्यायनादिषु
‘वषट्’ व ‘वौषट्’ युक्त, ‘सर्वकाम्य’च्या वर स्थित मंत्रांनी, संवर (आवरण/रक्षा) मंत्रांसह हवन करावे; आणि हे सर्वत्र ‘आप्यायन’ इत्यादी कर्मांतही करावे।
Verse 6
ततः स्वसव्यभागस्थं मण्डले शुद्धविग्रहं अडिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हूं हों हूं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः३ ॐ हूं हां हां हूं फडिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रं ह्रीं ह्रं ह्रं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः वषडन्तादिनात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शिष्यं सम्पूज्य तत् सूत्रं सुषुम्णेति विभावितं
त्यानंतर मण्डलात आपल्या डाव्या बाजूस स्थित देवतेच्या शुद्ध विग्रहाचे ध्यान करावे. चिन्हित हस्तलिखितांमध्ये मंत्राचे भेद आढळतात— “ॐ हूं हों हूं फट्”, किंवा “ॐ हूं हां हां हूं फट्”, किंवा “ॐ ह्रं ह्रीं ह्रं ह्रं फट्”; आणि काही पाठांत ‘वषट्’ने आरंभ व ‘वषट्’ने समाप्त होणाऱ्या अक्षरस्वरूपाचे वर्णन आहे. शिष्याची विधिपूर्वक पूजा करून, त्या सूत्राला ‘सुषुम्णा’ असे मानून अभिमंत्रित/संस्कारित करावे.
Verse 7
मूलेन तच्छिखाबन्धं पादाङ्गुष्ठान्तमानयेत् संहारेण मुमुक्षोस्तु बध्नीयाच्छिष्यकायके
मूलतत्त्वाने तो शिखाबंध ओढून पायाच्या अंगठ्याच्या टोकापर्यंत आणावा. आणि संहार (लय/आत्मसात) क्रियेने, मोक्षेच्छुकासाठी, तो शिष्याच्या देहात दृढपणे बांधावा.
Verse 8
पुंसस्तु दक्षिणे भागे वामे नार्या नियोजयेत् शक्तिं च शक्तिमन्त्रेण पूजितान्तस्य मस्तके
पुरुषासाठी (विधी/आसन) उजव्या बाजूस, आणि स्त्रीसाठी डाव्या बाजूस नियोजावे. तसेच पूजेच्या शेवटी उपासकाच्या मस्तकशिखरावर शक्तीला शक्तिमंत्राने प्रतिष्ठापित करून पूजावे.
Verse 9
संहारमुद्रयाअदाय सूत्रं तेनैव योजयेत् नाडीन्त्वादाय मूलेन सूत्रे न्यस्य हृदार्चयेत्
संहारमुद्रेने सूत्र हातात घेऊन, त्याच मुद्रेने ते योजावे/बांधावे. नंतर मूलतत्त्वाने नाड्या ग्रहण करून, त्या सूत्रावर न्यास करून, हृदयस्थानी अर्चन करावे.
Verse 10
अवगुण्ठ्य तु रुद्रेण हृदयेनाहुतित्रयं प्रदद्यात्सन्निधानार्थं शक्तावप्येवमेव हि
रुद्रमंत्राने अवगुंठन (आवरण) करून, सन्निधानासाठी हृदयमंत्राने तीन आहुती द्याव्यात. शक्ती असली तरीही, हीच पद्धत यथावत् करावी.
Verse 11
ॐ हां वर्णाध्वने नमो हां भवनाध्वने नमः ॐ हां कालाध्वने नमः शोध्याध्वानं हि सूत्रके
ॐ। ‘हां’ बीजासहित वर्णाध्वाला नमस्कार; ‘हां’ बीजासहित भवन/लोकस्तरांच्या अध्वाला नमस्कार। ॐ। ‘हां’ बीजासहित कालाध्वाला नमस्कार। सूत्रतत्त्वात शोधनयोग्य अध्वा अशा प्रकारे शुद्ध होतो।
Verse 12
न्यस्यास्त्रवारिणा शिष्यं प्रोक्ष्यास्त्रमन्त्रितेन च पुष्पेण हृदि सन्ताड्य शिष्यदेहे प्रविश्य च
‘अस्त्र-जल’ाने न्यास करून, अस्त्र-मंत्राने अभिमंत्रित जलाने शिष्यावर प्रोक्षण करावे। नंतर पुष्पाने शिष्याच्या हृदयावर आघात करून (मंत्रशक्तीला) शिष्यदेहात प्रवेश करावा।
Verse 13
गुरुश् च तत्र हूङ्कारयुक्तं रेचकयोगतः चैतन्यं हंसवीजस्थं विश्लिष्येदायुधात्मना
तेथे गुरु, ‘हूं’कारयुक्त रेचक (श्वासत्याग) योगाने, हंसबीजात स्थित चैतन्य आयुधस्वरूप (तीक्ष्ण मंत्रबल) होऊन विलग/विभक्त करील।
Verse 14
ॐ हौं हूं फट् आछिद्य शक्तिसूत्रेण हां हं स्वाहेति चाणुना संहारमुद्रया सूत्रे नाडीभूते नियोजयेत्
“ॐ हौं हूं फट्” असे उच्चारून (अडथळा) छेदावा; नंतर शक्तिसूत्राने छेदन करून, “हां हं स्वाहा” ही अणुसदृश सूक्ष्म मंत्रप्रेरणा संहारमुद्रेने नाडीस्वरूप झालेल्या सूत्रात नियोजित/स्थापित करावी।
Verse 15
ॐ हां हं हां आत्मने नमः व्यापकं भावयेदेनं तनुत्राणावगुण्ठयेत् अपुस्तकपाठः ॐ हां पदात्मने नमः ॐ हां वर्णात्मने नमः ॐ हां मन्त्रात्मने नमः ॐ हां कालात्मने नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हौं हूं फट् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तन्मात्रेणावगुण्ठयेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः आहुतित्रितयं दद्यात् हृदा सन्निधिहेतवे
“ॐ हां हं हां—आत्मने नमः” या मंत्राने यास सर्वव्यापक भावावे व नंतर तनुत्राणरूप अवगुंठन (रक्षक आवरण) करावे। त्यानंतर सन्निधी/आविर्भावासाठी हृदा-मंत्राने तीन आहुती द्याव्यात।
Verse 16
विद्यादेहञ्च विन्यस्य शान्त्यतीतावलोकनं तस्यामितरतत्त्वाद्यं मन्त्रभूतं विचिन्तयेत्
विद्यादेहाचा न्यास करून शांतीपलीकडील त्या दर्शनाचे अवलोकन करावे; आणि त्यात ‘इतर’पासून आरंभ होणारी विविध तत्त्वे मंत्रस्वरूप आहेत असे चिंतन करावे।
Verse 17
ॐ हां हौं शान्त्यतीतकलापाशाय नम इत्य् अनेनावलोकयेत् हे तत्त्वे मन्त्रमप्येकं पदं वर्णाश् च षोडश तथाष्टौ भुवनान्यस्यां वीजनाडीकथद्वयं
“ॐ हां हौं—शांत्यतीत कलासमूहाच्या पाशास नमस्कार” या मंत्राने अवलोकन करावे। हे तत्त्व! या साधनेत एक-पदात्मक मंत्र, सोळा वर्ण, आठ भुवने, तसेच बीज व नाडी यांचे द्विविध कथनही सांगितले आहे।
Verse 18
विषयञ्च गुणञ्चैकं कारणं च सदा शिवं सितायां शान्त्यतीतायामन्तर्भाव्य प्रपीडयेत्
विषय, गुण, एकत्वतत्त्व व कारण—हे सर्व श्वेत शक्तीच्या शांत्यतीत अवस्थेत सदाशिवात अंतर्भूत करून, त्या लयाला दृढपणे स्थिर करावे।
Verse 19
ॐ हौं शान्त्यतीतकलापाशाय हूं फट् संहारमुद्रयाअदाय विदध्यात् सूत्रमस्तके पूजयेदाहुतींस्तिस्रो दद्यात् सन्निधिहेतवे
“ॐ हौं—शांत्यतीत कलापाशाय हूं फट्” असा जप करून संहार-मुद्रेने सूत्र मस्तकी विन्यस्त करावे; नंतर पूजा करून देवसन्निधीसाठी तीन आहुती द्याव्यात।
Verse 20
तत्त्वे द्वे अक्षरे द्वे च वीजनाडीकथद्वयं गुणौ मन्त्रौ तथाब्जस्थमेकं कारणमीश्वरं
येथे दोन तत्त्वे, दोन अक्षरे, तसेच बीज व नाडी यांचे द्विविध कथन आहे; दोन गुण व दोन मंत्र आहेत; आणि कमळात स्थित एक ईश्वरच एकमेव कारणरूप आहे।
Verse 21
पदानि भानुसङ्ख्यानि भुवनानि दश सप्त च एकञ्च विषयं शान्तौ कृष्णायामच्युतं स्मरेत्
शांतिकर्मात भानुसंख्य (बारा) पदांचा जप करीत, भुवने दहा, सात व एक अशी ध्यानात धरून, कृष्णपक्षातील रात्रौ एकाच विषयावर मन स्थिर करून अच्युत (विष्णु) याचे स्मरण करावे।
Verse 22
ताडयित्वा समादाय मुखसूत्रे नियोजयेत् जुहुयान्निजवीजेन सान्निध्यायाहुतित्रयं
ते ताडून मग उचलून मुखसूत्रात बांधावे; नंतर आपल्या वीज (चामर/पंखा) ने देवतेच्या सान्निध्यासाठी तीन आहुती द्याव्यात।
Verse 23
विद्यायां सप्त तत्त्वानि पादानामेकविंशतिं षड् वर्णान् सञ्चरं चैकं लोकानां पञ्चविंशतिं
या विद्येत सात तत्त्वे, पादांचे एकवीस प्रकार, सहा वर्णवर्ग, ‘संचार’ नावाचा एक नियम, आणि लोकांचे पंचवीस वर्ग निरूपिले आहेत।
Verse 24
गुणानान्त्रयमेकञ्च विषयं रुद्रकारणं अन्तर्भाव्यातिरिक्तायां जीवनाडीकथद्वयं
गुणांचे तीन भेद व एक विषय; ‘रुद्रकारण’ नावाचे कारण; अंतर्भाव व अतिरिक्त; तसेच जीवनाडीविषयी दोन कथन—यांचे स्पष्टीकरण करावे।
Verse 25
अस्त्रमादाय दध्याच्च पदं द्व्यधिकविंशतिं लोकानाञ्च कलानाञ्च षष्टिं गुणचतुष्टयं
अस्त्र धारण करून, पदाचे बावीस संख्येने ध्यान करावे; लोक व कला यांचे साठ रूप, तसेच गुणांचे चतुष्टयही मनन करावे।
Verse 26
ॐ हां हौं हों शान्त्यतीतकलापाशायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्राणां त्रयमेकञ्च विषयं कारणं हरिं अन्तर्भाव्य प्रतिष्ठायां शुक्लयान्ताडनादिकं
“ॐ हां हौं हों”—हा ‘अतीत-कलांच्या पाशबंधनाची शांती’ करणारा मंत्र आहे, असे चिन्हित पाठात सांगितले आहे. प्रतिष्ठाविधीत तीन मंत्र आणि एक अतिरिक्त मंत्र—विषय, कारण व हरि (विष्णु) यांचा अंतर्भाव करून—श्वेत यंत्राचे प्रताडन/संस्कार इत्यादी क्रियांसह उपयोग करावा।
Verse 27
विधाय नाभिसूत्रस्थां सन्निधायाहुतीर्यजेत् ह्रीं भुवनानां शतं साग्रंपदानामष्टविंशतिं
नाभिसूत्रस्थ न्यास करून, आहुती जवळ ठेवून यजन करावे। ‘ह्रीं’ बीजासह भुवनांसंबंधी पूर्ण शंभर (जप/आहुती) आणि पदांची संख्या अठ्ठावीसही यथाविधी वापरावी।
Verse 28
वीजनाडीसमीराणां द्वयोरिन्द्रिययोरपि वर्णन्तत्त्वञ्च विषयमेकैकं गुणपञ्चकं
वीजन (पंखा), नाडी (नलिकामार्ग) व समीर (वायुप्रवाह) तसेच दोन इंद्रिये—यांच्या प्रत्येकाचे तत्त्व, विषय आणि गुणपंचक क्रमाने वर्णिले आहे।
Verse 29
हेतुं ब्रह्माण्डमन्त्रस्थं शम्बराणां चतुष्टयं निवृत्तौ पीतवर्णायामन्तर्भाव्य प्रताडयेत्
‘हेतु’ ब्रह्माण्डमंत्रात अंतर्भूत करून, निवृत्ती-कर्मात पीतवर्ण (ध्यानरूप) यामध्ये शंबरांचे चतुष्टय समाविष्ट करून प्रताडन (बलपूर्वक प्रयोग) करावे।
Verse 30
आदौ यत्तत्त्वभागान्ते सूत्रे विन्यस्यपूजयेत् जुहुयादाहुतीस्तिस्रः सन्निधाय पावके
प्रथम त्या तत्त्वाचा विन्यास सूत्राच्या अंतभागी करून पूजन करावे। नंतर स्थापित अग्नीच्या सन्निधीत तीन आहुती अर्पण कराव्यात।
Verse 31
इत्यादाय कलासूत्रे योजयेच्छिष्यविग्रहात् सवीजायान्तु दीक्षायां समयाचारयागतः
अशा रीतीने आवश्यक साधन/चिन्ह घेऊन, शिष्याच्या देह-आकृतीतून ते आणून कलासूत्रावर योजावे. परंतु ‘सबीज’ दीक्षेत समय व आचार—नियत व्रत व विधी—यांप्रमाणेच आचरण करावे.
Verse 32
देहारम्भकरक्षार्थं मन्त्रसिद्धिफलादपि इष्टापूर्तादिधर्मार्थं व्यतिरिक्तं प्रबन्धकं
‘प्रबंधक’ हा एक विशेष, सुव्यवस्थित अनुष्ठान आहे; तो देह व आरंभलेल्या कार्यांचे रक्षण, मंत्रसिद्धीचे फल, तसेच इष्ट–पूर्त इत्यादी धर्मकर्मांचा हेतु यांसाठी केला जातो.
Verse 33
चैतन्यबोधकं सूक्ष्मं कलानामन्तरे स्मरेत् अमुनैव क्रमेणाथ कुर्यात्तर्पणदीपने
कलांच्या अंतराळात चेतना जागविणारे ते सूक्ष्म तत्त्व स्मरावे. नंतर याच क्रमाने तर्पण व दीपन हे अनुष्ठान करावे.
Verse 34
आहुतिभिः स्वमन्त्रेण तिसृभिस्तिसृभिस् तथा ॐ हौं शान्त्यतीतकलापाशाय स्वाहेत्यादितर्पणं ॐ हां हं हां शान्त्यतीतकलापाशाय हूम्फडित्यादिदीपनं तत् सूत्रं व्याप्तिबोधाय कलास्थानेषु पञ्चसु
त्यानंतर स्वमंत्राने तीन-तीन आहुती द्याव्यात. तर्पणाची सुरुवात—“ॐ हौं शान्त्यतीतकलापाशाय स्वाहा” ने; आणि दीपनाची सुरुवात—“ॐ हां हं हां शान्त्यतीतकलापाशाय हूँ फड्” ने करावी. हे मंत्र-सूत्र पाच कलास्थानांत व्याप्तीचे बोध करण्यासाठी आहे.
Verse 35
ह्रीं त्रिभुवनाधिपानामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पदानामूनविंशतिमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः आदौ सतत्त्वभावेनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हौं हौं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सङ्गृह्य कुङ्कुमाज्येन तत्र साङ्गं शिवं यजेत् हूम्फडन्तैः कलामन्त्रैर् भित्त्वा पाशाननुक्रमात्
कुंकुममिश्रित तुपाने द्रव्य संकलित करून, तेथे साङ्ग (अंगोपासनेसह) शिवाचे पूजन करावे. नंतर ‘हूँ’ व ‘फड्’ यांनी समाप्त होणाऱ्या कलामंत्रांनी क्रमाने पाश भेदून छेद करावा. (चिन्हित हस्तलिखितांत ‘ह्रीं त्रिभुवनाधिपानाम्…’, ‘पदानामूनविंशतिम्…’, ‘आदौ सतत्त्वभावेन…’, ‘ॐ हां हौं हौं…’ इ. पाठांतर आढळतात.)
Verse 36
नमो ऽन्तैश् च प्रविश्यान्तः कुर्याद् ग्रहणबन्धने ॐ हूं हां हौं हां हूं फट् शान्त्यतीतकलां गृह्णामि बध्नामि चेत्यादिमन्त्रैः कलानां ग्रहणबन्धनादिप्रयोगः पाशादीनाञ्च स्वीकारो ग्रहणं बन्धनं पुनः
विधीनुसार आत प्रवेश करून आणि ‘नमो…’ या नमस्कारसूत्राने समाप्ती करून, ‘ॐ हूं हां हौं हां हूं फट्’ या मंत्राने ‘ग्रहण–बंधन’ करावे. ‘शान्त्यतीत कला मी ग्रहण करतो, बांधतो’ इत्यादी मंत्रांनी कलांचे ग्रहण, बंधन व संबंधित प्रयोग होतात; तसेच पाश इत्यादी साधनांचेही स्वीकार करावा. अशा रीतीने पुन्हा ग्रहण–बंधनविधी सांगितला आहे.
Verse 37
पुरुषं प्रति निःशेषव्यापारप्रतिपत्तये उपवेश्याथ तत् सूत्रं शिष्यस्कन्धे निवेशयेत्
संपूर्ण विधीचा निःशेष बोध व्हावा म्हणून प्रथम त्याला बसवून, नंतर ते पवित्र सूत्र शिष्याच्या खांद्यावर ठेवावे।
Verse 38
विस्तृताघप्रमोषाय शतं मूलेन होमयेत् शरावसम्पुटे पुंसः स्त्रियाश् च प्रणितोदरे
विस्तृत पापांचे क्षालन व्हावे म्हणून (निर्दिष्ट) मूळाने शंभर आहुती होम कराव्यात. हे कर्म झाकण असलेल्या शराव-सम्पुटात, पुरुष किंवा स्त्रीच्या उदरावर ठेवून करावे.
Verse 39
हृदस्त्रसम्पुटं सूत्रं विधायाभ्यर्चयेद्धृदा सूत्रं शिवेन साङ्गेन कृत्वा सम्पातशोधितं
हृदस्त्र-मंत्राने संरक्षित (सम्पुटित) सूत्र तयार करून, हृदा (हृदय) मंत्राने त्याची अर्चना करावी. नंतर अङ्गांसहित शिवमंत्राने सूत्र संस्कारित करून, सम्पाताने शुद्ध केल्यावर ते निर्मळ होते.
Verse 40
निदध्यात् कलशस्याधो रक्षां विज्ञापयेदिति शिष्यं पुष्पं करे दत्वा सम्पूज्य कलशादिकं
रक्षासूत्र/ताईत कलशाच्या खाली ठेवून, शिष्याला रक्षाविधीची माहिती द्यावी. नंतर शिष्याच्या हातात पुष्प देऊन, कलश इत्यादींचे सम्यक् पूजन पूर्ण करावे.
Verse 41
प्रणमय्य वहिर्यायाद् यागमन्दिरमध्यतः मण्डलत्रितयं कृत्वा मुमुक्ष्वनुत्तराननान्
प्रणाम करून यागमंदिराच्या मध्यातून बाहेर जावे. त्रिमंडल रचून मोक्षेच्छुक साधक अनुत्तरमुख देवतांचे विधिपूर्वक पूजन करावे.
Verse 42
भुक्तये पूर्ववक्त्रांश् च शिष्यांस्तत्र निवेशयेत् प्रथमे पञ्चगव्यस्य प्राशयेच्चुल्लकत्रयं
भोजनविधीसाठी शिष्यांना तेथे पूर्वाभिमुख बसवावे. प्रथम प्रसंगी त्यांना पंचगव्याचे तीन लहान घास/घोट प्राशन करावे.
Verse 43
पाणिना कुशयुक्तेन अर्चितानन्तरान्तरं चरुन्ततस्तृतीये तु ग्रासत्रितयसम्मितं
कुशायुक्त हाताने अर्चित चरू नियत अंतराने अर्पण करावा. आणि तिसऱ्या प्रसंगी भाग तीन ग्रासांइतका असावा.
Verse 44
अष्टग्रासप्रमाणं वा दशनस्पर्शवर्जितं पालाशपुटके मुक्तौ भुक्तौ पिप्पलपत्रके
आठ ग्रास इतके भोजन करावे व दातांचा स्पर्श टाळावा. पलाशपुटकात ठेवून प्रथम अर्पण करावे, नंतर पिंपळपानावर ठेवून भक्षण करावे.
Verse 45
कुम्भमाज्येनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः निदध्यान् पूर्ववद्धृदा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हृदा सम्भोजनं दत्वा पूतैर् आचामयेज्जलैः दन्तकाष्ठं हृदा कृत्वा प्रक्षिपेच्छोभने शुभं
हृदयभावाने सम्भोजन (आचमन-निवेदन) देऊन शुद्ध जलांनी आचमन करावे. दंतकाष्ठही मनोभावे पवित्र करून शुभ, रम्य स्थानी टाकावे. (काही पाठांत ‘कुम्भमाज्येन’ व काहींत ‘निदध्यान् पूर्ववत्’ असा भेद आढळतो.)
Verse 46
न्यूनादिदोषमोषाय मूलेनाष्टोत्तरं शतं विधाय स्थिण्डिलेशाय सर्वकर्मसमर्पणं
न्यूनता इत्यादी दोष दूर करण्यासाठी मूलमंत्राने एकशे आठ जप/आहुती करावी आणि नंतर सर्व कर्मांचे समर्पण स्थिण्डिलेश (वेदी-अधिष्ठाता) यांस करावे।
Verse 47
पूजाविसर्जनञ्चास्य चण्डेशस्य च पूजनं निर्माल्यमपनीयाथ शेषमग्नौ यजेच्चरोः
या पूजेचे विधिपूर्वक विसर्जन करून चण्डेशाचेही पूजन करावे। नंतर निर्माल्य (पवित्र पुष्पावशेष) काढून टाकून, चरूचा उरलेला भाग अग्नीत आहुती द्यावा।
Verse 48
कलशं लोकपलांश् च पूजयित्वा विसृज्य च विसृजेद्गणमग्निञ्च रक्षितं यदि वाह्यतः
कलश व लोकपालांचे पूजन करून त्यांचे विसर्जन करावे; गणांचेही विसर्जन करावे। आणि जर बाहेर रक्षित अग्नी ठेवलेला असेल, तर तोही विधिपूर्वक सुरक्षित करून समापन करावे।
Verse 49
वाह्यतो लोकपालानां दत्वा सङ्क्षेपतो बलिं भस्मना शुद्धतोयैर् वा स्नात्वा या गालयं विशेत्
बाहेर लोकपालांना संक्षेपाने बलि अर्पण करून, भस्माने किंवा शुद्ध पाण्याने स्नान करून, नंतर यागालयात प्रवेश करावा।
Verse 50
गृहस्थान् दर्भशय्यायां पूर्वशीर्षान् सुरक्षितान् हृदा सद्भस्मशय्यायां यतीन् दक्षिणमस्तकान्
गृहस्थांना दर्भशय्येवर डोके पूर्वेकडे ठेवून काळजीपूर्वक शय्यास्थ करावे; आणि यतींना पवित्र भस्मशय्येवर दृढतेने डोके दक्षिणेकडे ठेवून शय्यास्थ करावे।
Verse 51
शिखाबद्धसिखानस्त्रसप्तमाणवकान्वितान् विज्ञाय स्नापयेच्छिष्यांस्ततो यायात् पुनर्वहिः
त्यांची शिखा नीट बांधलेली आहे आणि ते शस्त्रांसह सात माणवकांसहित आहेत असे जाणून आचार्याने शिष्यांना स्नान घालावे; नंतर तो पुन्हा बाहेर जावा.
Verse 52
ॐ हिलि हिलि त्रिशूलपाणये स्वाहा पञ्चगव्यञ्चरुं प्राश्य गृहीत्वा दन्तधावनं समाचम्य शिवं ध्यात्वा शय्यामास्थाय पावनीं
“ॐ हिलि हिलि त्रिशूलपाणये स्वाहा।” पंचगव्य व चरु प्राशन करून, दंतधावनाची दातन घेऊन, आचमन करून, शिवाचे ध्यान करीत, पावन शय्येवर शयन करावे.
Verse 53
दीक्षागतङ्क्रियाकाण्डं संस्मरन् संविशेद्गुरुः इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तो विधिर्दीक्षाधिवासने
दीक्षेशी संबंधित क्रियाकांडाचे स्मरण करीत गुरु विश्रांतीस जावा. अशा प्रकारे दीक्षाधिवासनाची विधी संक्षेपाने सांगितली आहे.
Frequently Asked Questions
The technical core is the activation (dīpana) and deployment of mūla/aṅga mantras through nyāsa and homa, centered on consecrating and installing a sūtra envisioned as Suṣumṇā, then performing kalā-pāśa purification and grahaṇa–bandhana operations to establish sannidhi and loosen bondage.
It frames initiation as a controlled purification-and-binding technology: the sūtra/nāḍī work, kalā-pāśa visualization, and seizing-binding rites function to reorganize subtle forces, establish divine presence, and progressively ‘pierce’ bonds (pāśa), making the procedure explicitly mokṣa-oriented rather than merely protective or prosperity-focused.