Sahitya-shastra
The Science of Poetics
Literary theory covering rasa, alamkara (figures of speech), riti (literary styles), dhvani (suggestion), and the aesthetics of Sanskrit literature.
Adhyayas in Sahitya-shastra
Adhyaya 336
Chapter 336 — काव्यादिलक्षणम् (Definitions of Poetry and Related Arts)
भगवान अग्नी साहित्य-शास्त्राचे शिस्तबद्ध निरूपण सुरू करतात. वाङ्मयाचे मूलघटक—ध्वनी, वर्ण, पद आणि वाक्य—यांची लक्षणे सांगून ते शास्त्र व इतिहास यांतील भेद स्पष्ट करतात: एकीकडे शब्दरचनेची प्रधानता, तर दुसरीकडे निश्चित अभिप्रायाची. काव्याला अभिधा (प्रत्यक्ष अर्थ) प्रधान मानून खरी विद्या, काव्यशक्ती व विवेक हे दुर्मिळ आहेत असे ते सांगतात. विभक्ती, वाक्यसीमा इत्यादी भाषिक तत्त्वांनंतर काव्यमीमांसा येते—काव्य अलंकारयुक्त, गुणसंपन्न व दोषरहित असावे; त्याचा अधिकार वेद आणि लोकव्यवहार या दोन्हींकडून येतो. पुढे भाषास्तर व रूपभेदानुसार (गद्य, पद्य, मिश्र) रचनाविभाग, गद्यशैली आणि पाच गद्यकाव्यप्रकार—आख्यायिका, कथा, खंडकथा, परिकथा, कथानिका—यांचे वर्णन होते. उत्तरार्धात छंद व प्रमुख पद्यरूपे सांगून महाकाव्यलक्षण मांडले आहे: रिती व रसांनी समृद्ध महाकाव्य; रस हा काव्याचा प्राण आहे, शब्दकौशल्य प्रधान असले तरी—अशी तांत्रिक कला व सौंदर्य-आध्यात्मिक हेतूची सांगड घातली आहे।
Adhyaya 337
Nāṭaka-nirūpaṇam (Exposition of Drama / Dramatic Genres and Plot-Structure)
भगवान अग्नी नाट्याचे शास्त्रीय निरूपण सुरू करून प्रथम रूपक इत्यादी मान्य नाट्य व अभिनय-प्रधान साहित्यिक प्रकारांची गणना करून नाटकशास्त्राची वर्गवारी स्थापन करतात. पुढे लक्षणा व नाट्यनियमांतील सामान्य व विशेष प्रयोगभेद स्पष्ट करून रस, भाव, विभाव–अनुभाव, अभिनय, अंक आणि नाट्यप्रगती (स्थिती) हे घटक सर्व नाटकांत व्यापून आहेत असे सांगतात. त्यानंतर पूर्वरंग हा प्रयोगाचा प्रक्रियात्मक पाया म्हणून वर्णन करतात—नांदी, नमस्कार व आशीर्वाद, सूत्रधाराचा औपचारिक प्रवेश, वंश-प्रशंसा आणि कवी/लेखकाच्या पात्रतेचा निर्देश। मग आमुख/प्रस्तावना, प्रवृत्तक, कथोद्घात, प्रयोग व प्रयोगातिशय अशा आरंभीच्या साधनांची व्याख्या करून इतिवृत्त (कथानक) हे नाटकाचे ‘शरीर’ मानतात; ते सिद्ध (परंपरागत) व उत्प्रेक्षित (कवीकल्पित) असे दोन प्रकारचे आहे. शेवटी पाच अर्थप्रकृती व पाच संधी यांच्या साहाय्याने कथाविन्यास सांगून, कथानक सुसंगत होण्यासाठी काळ व देश-निर्देश आवश्यक आहे असे प्रतिपादित करतात।
Adhyaya 338
Chapter 338 — शृङ्गारादिरसनिरूपणम् (Exposition of the Rasas beginning with Śṛṅgāra)
भगवान अग्नी या अध्यायात रसतत्त्वाची मांडणी अध्यात्माधिष्ठानावर करतात—अक्षर ब्रह्म हे एकच चैतन्य-प्रकाश असून त्याचा स्वाभाविक आनंदच ‘रस’ म्हणून प्रकटतो. आद्य परिवर्तनातून (अहंकार व अभिमान) उत्पन्न झालेला ‘रति’ हा भावबीज, व्यभिचारी भाव व अभिव्यक्तीकारक घटकांच्या साहाय्याने परिपक्व होऊन शृंगार-रस बनतो. पुढे शृंगार, हास्य, रौद्र, वीर, करुण, अद्भुत, भयानक, वीभत्स आणि शान्त यांचे स्थान सांगत रसानांची उत्पत्ती-रचना दिली आहे; रसाविना काव्य नीरस आणि कवी सृष्टीकर्त्यासारखा काव्यविश्व घडवितो असे प्रतिपादन केले आहे. रस-भाव यांची अविनाभावता स्पष्ट करून स्थायीभाव व अनेक व्यभिचारीभावांची संक्षिप्त लक्षणे, मानसिक-शारीरिक चिन्हे दिली आहेत. शेवटी नाट्यशास्त्रीय साधने—विभाव (आलंबन/उद्दीपन), अनुभाव, नायक-प्रकार व सहाय्यक, तसेच वागारंभ, रीती, वृत्ती व प्रवृत्ती या त्रयाचे काव्यसंप्रेषणातील विभाग मांडून उपसंहार केला आहे।
Adhyaya 339
Rīti-nirūpaṇam (Explanation of Poetic Style)
अलंकारशास्त्राच्या क्रमात भगवान अग्नी रसविचारानंतर ‘रीती’चे निरूपण करतात व शैलीला वाक्विद्येचा औपचारिक घटक मानतात. ते रीतीचे चार भेद—पाञ्चाली, गौडी (गौडदेशीय), वैदर्भी आणि लाटी—सांगतात; ज्यांची ओळख अलंकारघनता (उपचार), वाक्यसंयोजन/संदर्भबंध आणि विस्तार/विघ्रह यांवरून होते. पुढे काव्यरीतीपासून नाट्यवृत्तींकडे वळून चार वृत्ती—भारती, आरभटी, कौशिकी आणि सात्त्वती—क्रियाधारित म्हणून वर्णिल्या आहेत, ज्यामुळे काव्यतत्त्व व नाट्यधर्म यांचा संगम होतो. भारती ही वाणीप्रधान, स्वाभाविक भाषणयुक्त व भरतपरंपरेशी निगडित; तिची अंगे तसेच वीथी, प्रहसन इत्यादी नाट्यरूपे व वीथी-अंगांची यादी दिली आहे. शेवटी प्रहसनाला विनोदी फार्स आणि आरभटीला जादू, युद्ध इत्यादी उर्जस्वी प्रसंग व जलद रंगकर्म असलेली वृत्ती म्हणत, धर्मसंस्कृतीत सौंदर्यतंत्र शिस्तबद्ध अभिव्यक्तीस कसे साहाय्य करते हे दाखविले आहे।
Adhyaya 340
Chapter 340 — नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् (Explanation of Bodily Actions in Dance and Performance)
भगवान अग्नी पूर्वीच्या अलंकार-विचारातून पुढे जाऊन नाट्याभिमुख तंत्र सांगतात. नृत्यातील देहाभिनय (१) गतीचे विशिष्ट प्रकार आणि (२) अङ्ग व प्रत्यङ्ग यांच्या क्रिया—या दोन आधारांवर, आरंभीच्या ‘आधार-स्थिती’वर अवलंबून, उत्पन्न होतो असे निरूपण आहे. लीला, विलास, विच्छित्ति, विभ्रम, किलकिञ्चित, मोत्तायित, कुट्टमित, विव्वोक, ललित इत्यादी सूक्ष्म, बहुधा शृंगारप्रधान भाव-भंगिमा दिल्या असून ‘किञ्चिद्-विलास’ व ‘किलकिञ्चित’ (हास्य-रुदनादी संकेतांचे मिश्र) यांची उपव्याख्या केली आहे. पुढे शिर, हस्त, वक्ष, पार्श्व, कटि/नितंब, पाद यांनुसार अभिव्यक्तीचे शारीरिक नकाशीकरण करून स्वाभाविक प्रत्यङ्गचेष्टा व प्रयत्नजन्य चेष्टा यांचा भेद सांगितला आहे. तांत्रिक सूचीमध्ये शिरोभेद १३, भ्रूक्रिया ७, रस-भावानुसार दृष्टिभेद (३६ व ८ प्रकार), तारका/नेत्रक्रिया ९, नासिका ६, श्वास ९, तसेच मुख-ग्रीवा दोषांची गणना येते. हस्तमुद्रा एकहस्त व संयुक्तहस्त अशा विभागात; संयुक्तहस्त १३—अंजली, कपोत, कर्कट, स्वस्तिक इत्यादी; पताका, त्रिपताका, कर्तरीमुख इ. अनेक हस्तरूप व पाठांतरांची नोंदही आहे. अखेरीस धड/उदर/पार्श्व/जंघा/पाद यांच्या क्रियाविभागांनी नृत्य-नाट्याची देहसौंदर्यविद्या धर्माधिष्ठित शास्त्र म्हणून प्रतिष्ठित केली आहे।
Adhyaya 341
Explanation of Abhinaya and Related Topics (अभिनयादिनिरूपणम्) — Agni Purana, Chapter 341
भगवान अग्नी अभिनयाची व्याख्या अशी करतात की शिस्तबद्ध साधनांनी अर्थ प्रेक्षकांसमोर प्रत्यक्ष साकार होतो. त्याचे चार आधार—सात्त्विक (भावोत्पन्न अनैच्छिक विकार), वाचिक (वाणी), आंगिक (देहहावभाव) आणि आहार्य (वेषभूषा/अलंकार). पुढे रस व संबंधित काव्यतत्त्वांचा हेतुपूर्ण विनियोग सांगताना कवीचा अभिप्रायच अर्थपूर्ण अभिव्यक्तीचा नियामक आहे असे प्रतिपादन करतात. शृंगार रस संयोग व विप्रलंभ असा; विप्रलंभाचे पूर्वानुराग, प्रवास, मान व करुणात्मक भेद; हास्यात स्मितापासून प्रखर हास्यापर्यंत क्रम; तसेच करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स यांची कारणे व देहचिन्हे दिली आहेत. नंतर काव्यशोभा वाढविणारे अलंकार, विशेषतः शब्दालंकार—छाया (अनुकरणछाया शैली), मुद्रा/शय्या, उक्ति चे सहा प्रकार, युक्ति (शब्दार्थांचा कृत्रिम संधान), गुम्फना (रचनाविण), वाकोवाक्य (संवाद) तसेच वक्रोक्ति व काकू—यांची लक्षणांसह मांडणी होते. अध्यायाची पद्धत वर्गीकरणात्मक असून शास्त्ररूपाने सौंदर्यव्यवहार धर्मरक्षण व कलाशक्ती परिष्कारासाठी उपदेशिला आहे।
Adhyaya 342
Chapter 342: शब्दालङ्काराः (Verbal/Sound-based Ornaments)
भगवान अग्नी शब्दालंकारांचा आरंभ करून अनुप्रास म्हणजे पदे व वाक्यांमध्ये वर्णांची ठरावीक पुनरावृत्ती असे सांगतात आणि अलंकार अतिरेकाने न करता मर्यादेत ठेवावा असा उपदेश करतात. एक-वर्ण-प्रधानतेनुसार मधुरा, ललिता, प्रौढा, भद्रा व परुषा अशा पाच वृत्ती सांगून वर्ग-नियम, संयुक्ताक्षरांचा परिणाम, अनुस्वार/विसर्गामुळे येणारी कठोरता आणि लघु-गुरुचे बंधन यांद्वारे श्रवणसौंदर्य स्पष्ट करतात. पुढे यमकात अव्यपेत (लगत) व व्यपेत (अंतरित) भेद करून प्रमुख उपप्रकार दहापर्यंत व अनेक पर्यायांसह मांडतात. नंतर चित्रकाव्यात सभेतील प्रश्नोत्तर, कोडी, गूढ/स्थलांतरित रचना यांत लपवणूक व रचनात्मक विस्थापनामुळे द्वितीय अर्थ कसा निर्माण होतो ते दाखवतात. शेवटी बंध (आकृतीकाव्य) मध्ये सर्वतोभद्र, कमळ (अंबुज), चक्र व मुरज इत्यादी विन्यास, अक्षर-स्थापनेचे नियम व नामकरण सांगून ध्वनी, छंद आणि दृश्यरचना धर्माधिष्ठित शिस्तीत एक कला कशी होते ते प्रतिपादित करतात.
Adhyaya 343
Arthālaṅkāras (Ornaments of Meaning): Definitions, Taxonomy, and the Centrality of Upamā
शब्दालंकारांचे निरूपण संपल्यावर भगवान् अग्नी अर्थालंकारांचे शास्त्रबद्ध विवेचन सुरू करतात आणि सांगतात की अर्थ-अलंकाराविना शब्दशोभा अखेरीस अरम्य—जणू अलंकारविहीन सरस्वती। प्रथम ‘स्वरूप/स्वभाव’ ही मूलदृष्टी ठरवून साङ्सिद्धिक (स्वाभाविक) व नैमित्तिक (प्रसंगजन्य) भेद स्पष्ट करतात. पुढे सादृश्याला केंद्रस्थानी ठेवून उपमेचे विस्तृत प्रकारवर्णन करतात—तुलना दर्शविणारे संकेत, समास/असमास रूपे, विश्लेषणातून अनेक उपप्रकार, शेवटी अष्टादश प्रकारांची स्पष्टता. परस्पर, व्यत्यय, नियत/अनियत, विरोधी, बहु, मालोपमा, परिवर्तनशील, अद्भुत, मायिक, सन्दिग्ध/निश्चित, वाक्यार्थ, स्वोपमा, क्रमवर्धिनी (गगनोपमा) तसेच पाच व्यवहाररूपे—प्रशंसा, निंदा, कल्पित, यथार्थ, अंश—यांची नोंद आहे. नंतर रूपक, सहोक्ति, अर्थान्तरन्यास, उत्क्रेक्षा, अतिशय (सम्भव/असम्भव), विशेषोक्ति, विभावना व संगतीकरण, विरोध आणि हेतु (कारक/ज्ञापक) यांचे व्याप्तिसह विवेचन केले आहे।
Adhyaya 344
Chapter 344: Ornaments of Word-and-Meaning (शब्दार्थालङ्काराः)
भगवान् अग्नी साहित्य-शास्त्राच्या क्रमात शब्द (अभिव्यक्ती) आणि अर्थ (भाव) या दोन्हींचे एकत्र सौंदर्य वाढविणारे शब्दार्थालंकार सांगतात—जणू एकच हार गळा व वक्षस्थळ दोन्ही शोभवितो. ते रचनेचे सहा सक्रिय गुण मोजतात—प्रशस्ती, कान्ती, औचित्य, संक्षेप, यावदर्थता आणि अभिव्यक्ती. प्रशस्ती अशी वाणी की जी श्रोत्याचे अंतःकरण ‘विरघळवते’; तिचे स्नेहपूर्ण संबोधन व औपचारिक स्तुती असे दोन भेद. कान्ती म्हणजे म्हणता येणारे आणि पोहोचविलेले यांचे मनोहर सामंजस्य. औचित्य तेव्हा येते जेव्हा रीती, वृत्ती व रस विषयास अनुरूप असतात आणि तेज व माधुर्य यांचा समतोल राखला जातो. पुढे अभिव्यक्तीत श्रुती (प्रत्यक्ष मुख्यार्थ) व आक्षेप (सूचित/व्यंग्यार्थ), मुख्य-उपचार, तसेच संबंध/सान्निध्य/समवायामुळे निर्माण होणारी लक्षणा यांचे तांत्रिक विवेचन आहे. शेवटी आक्षेप व समासोक्ति, अपह्नुती, पर्यायोक्ता इत्यादींना ध्वनीशी जोडून व्यंग्यार्थाला काव्यबलाचा मुख्य स्रोत मानले आहे।
Adhyaya 345
काव्यगुणविवेकः (Examination of the Qualities of Poetry)
भगवान अग्नी साहित्यशास्त्रात अलंकारांपासून पुढे जाऊन काव्यगुणांचे विवेचन करतात. गुणांशिवाय अलंकार भारदायक ठरतो असे सांगून, वाच्य विधानाला गुण-दोषांपासून वेगळे मानत सौंदर्यप्रभावाचा आधार ‘भाव’ आहे असे प्रतिपादित करतात. गुणांपासून उत्पन्न ‘छाया’ ही सामान्य व वैशेषिक अशी विभागली असून, शब्द, अर्थ किंवा उभयगत सामान्यतांचे निरूपण केले आहे. शब्दगुण—श्लेष, लालित्य, गांभीर्य, सौकुमार्य, उदारता—तसेच सत्यता व व्युत्पत्तिसुसंगती यांचा उल्लेख आहे. अर्थगुण—माधुर्य, संविधान, कोमलत्व, उदारता, प्रौढी, सामयिकत्व—यांसह परिकर, युक्ती, प्रसंगानुरूप अर्थप्रतीती आणि नामकरणाची द्विविध उत्कृष्टता स्पष्ट केली आहे. शेवटी प्रसाद, पाकाचे चार प्रकार, अभ्यासजन्य सराग, रागाचे तीन वर्ण आणि स्वलक्षणाने वैशेषिकाची ओळख सांगितली आहे।
Adhyaya 346
Discrimination of the Qualities of Poetry (Kāvya-guṇa-viveka) — Closing Verse/Colophon Transition
ही आरंभीची ओळ ‘संधी’सारखी आहे: ती मागील अध्यायातील काव्य-गुणविवेक समाप्त करते आणि तत्क्षणी पुढील अध्यायातील काव्य-दोषविचार सुरू करते. अग्नि–वसिष्ठांच्या शास्त्रीय उपदेशक्रमात युग्म-विश्लेषणाची पद्धत दिसते—प्रथम काव्याची उत्कृष्टता दर्शविणारे गुण, नंतर रसास्वाद व विद्वत्-स्वीकृती बिघडविणारे दोष. कोलोफन पुराणाची विश्वकोशीय अनुक्रमणा अधोरेखित करतो; काव्यशास्त्र इतर तांत्रिक विद्यांसारखेच कठोर विद्या म्हणून मांडले आहे. गुणातून दोषाकडे होणारा संक्रमण काव्य ही व्याकरण, प्रचलित संकेत (समय) व बोधगम्यता यांवर आधारलेली शिस्तबद्ध साधना आहे असे सांगतो; मूल्यांकन सभ्य श्रोते, शब्दशास्त्र आणि मान्य प्रयोग यांत रुजून धर्म व मनःपरिष्काराशी साहित्यकला जोडते।
Adhyaya 347
Chapter 347: One-syllable Appellations (एकाक्षराभिधानम्)
भगवान अग्नी या अध्यायात मातृकेसह एकाक्षर—एकाक्षरी अभिधान—यांचे निरूपण करतात. प्रथम स्वर‑व्यंजन अक्षरांचे अर्थ व देवतासंबंध सांगून काव्यप्रयोग, मंत्रगूढार्थ व प्रतीकवाचनासाठी उपयुक्त असा संक्षिप्त कोश दिला आहे. पुढे बीजाक्षरे व लघुमंत्र देवता व फलप्राप्तीशी जोडले आहेत—उदा. ‘क्षो’ द्वारा हरि/नरसिंह संकेत, रक्षण व समृद्धीची सिद्धी. नंतर नवदुर्गा व त्यांच्या वटुक‑सेवकांची नावे, पद्मयंत्रात पूजाविधान, दुर्गागायत्रीप्राय मंत्र व षडंग‑न्यासाचा क्रम वर्णिला आहे. गणपतीचा मूलमंत्र, रूपलक्षणे, स्वाहान्त नामांनी पूजा‑होम, आणि शेवटी मंत्रविन्यास व कात्यायनसंबंधी व्याकरणटीप देऊन पवित्र वाणी ही शास्त्रही आहे व साधनतंत्रही आहे, हे प्रतिपादिले आहे।