Adhyaya 106
Chapter 106 — नगरादिवास्तुः (Vāstu Concerning Towns and Related Settlements)
ईश्वररूप भगवान अग्नी वसिष्ठांना राज्यवृद्धीसाठी नगरस्थापना व नगररचनेचे वास्तुशास्त्र सांगतात. प्रथम योजनामानाने भूमिनिवड, नंतर प्रतिष्ठापूर्वक कर्म—वास्तुदेवतापूजन व बलिदान—यांचे विधान आहे. पुढे ३०-पदांचे वास्तुमंडल आणि द्वारविन्यास: पूर्वेस सूर्यखंड, दक्षिणेस गंधर्व, पश्चिमेस वरुण, उत्तरेस सौम्य—असा निर्देश आहे. हत्ती जाऊ शकेल अशी द्वारप्रमाणे, अशुभ द्वाररूपांचा निषेध व नगररक्षणासाठी शांतिकर रचना सांगितली आहे. चार दिशांत व्यवसाय व प्रशासनाचे विभाग—कारागीर, नट-गायक, मंत्री, न्यायाधिकारी, व्यापारी, वैद्य, अश्वारूढ—तसेच स्मशान, गोठा/गोवाडा व शेतकऱ्यांची ठिकाणे निश्चित केली आहेत. देवप्रतिष्ठा नसलेली वस्ती ‘निर्दैवता’ होऊन उपद्रवग्रस्त होते; देवसंरक्षित नगर विजय, भोग व मोक्ष देते. शेवटी घरातील विभाग—स्वयंपाकघर, कोश, धान्यकोठार, देवघर—आणि गृहप्रकार—चतुःशाळा, त्रिशाळा, द्विशाळा, एकशाळा; आलिंद/दलिंद इत्यादी—यांचे वर्णन आहे.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गृहादिवास्तुर्नाम पञ्चाधिकशततमो ऽध्यायः अथ षडधिकशततमो ऽध्यायः नगरादिवास्तुः ईश्वर उवाच नगरादिकवास्तुश् च वक्ष्ये राज्यादिवृद्धये योजनं योजनार्धं वा तदर्थं स्थानमाश्रयेत्
अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘गृहादि-वास्तु’ नावाचा १०५वा अध्याय समाप्त झाला. आता १०६वा अध्याय—‘नगरादि-वास्तु’ सुरू होतो. ईश्वर म्हणाले: राज्यादि वृद्धीसाठी मी नगर-आदींचे वास्तु-नियम सांगतो; त्यासाठी एक योजन किंवा अर्ध योजन एवढ्या परिमाणाचे योग्य स्थान निवडून आश्रय घ्यावा।
Verse 2
हनमिति घ धर्मः कलिश्चेत्यादिः, मृतिर्धनमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति आयुः प्रावाह्यशस्यानीति ख , छ च भोगं च पत्यं चेति ख , छ च द्वारतः प्रोक्त इति घ भोजनार्धन्तदर्धं च इति घ , ङ च अभ्यर्च्य वास्तु नगरं प्राकाराद्यन्तु कारयेत् ईशादित्रिंशत्पदके पूर्वद्वारं च सूर्यके
“हना” (असे): घ हस्तलिखितात पाठ “धर्म, कलि इत्यादी” पासून सुरू होतो; “मृति, धन” असा शेवटचा पाठ झ हस्तलिखितात नाही. ख व छ मध्ये “आयुः प्रावाह्यशस्यानी” तसेच “भोगं च पत्यं च” असे पाठांतरही आहे. घ मध्ये “द्वारतः प्रोक्त” आणि घ व ङ मध्ये “भोजनार्धं तदर्धं च” असा पाठ आहे. वास्तुदेवतांची पूजा करून प्राकार इत्यादी संरक्षणांसह नगर उभारावे. ईशानापासूनच्या त्रिंशत्पद वास्तुमंडलात पूर्वद्वार सूर्यपदात स्थापावे।
Verse 3
गन्धर्वाभ्यां दक्षिणे स्याद्वारुण्ये पश्चिमे तथा सौम्यद्वारं सौम्यपदे कार्या हट्टास्तु विस्तराः
दक्षिणेस द्वार गंधर्वपदात असावे; पश्चिमेस वरुण्यपदात तसेच। उत्तरद्वार सौम्यपदात करावे, आणि हाट/बाजाराच्या रस्त्यांना रुंदी द्यावी।
Verse 4
येनेभादि सुखं गच्छेत् कुर्याद् द्वारं तु षट्करं छिन्नकर्णं विभिन्नञ्च चन्द्रार्धाभं पुरं न हि
हत्ती इत्यादी सहज जावेत म्हणून द्वार षट्कर (सहा हात) मापाचे करावे. परंतु नगरात छिन्नकर्ण (कडेला दोष), विभिन्न (फाटलेले/चिरलेले) किंवा अर्धचंद्राकृती द्वार करू नये।
Verse 5
वज्रसूचीमुखं नेष्टं सकृद् द्वित्रिसमागमं चापाभं वज्रनागाभं पुरारम्भे हि शान्तिकृत्
‘वज्रसूचीमुख’ प्रकार इष्ट नाही. सकृद् किंवा द्वि/त्रि-समागम असलेला, तसेच धनुष्याकार (चापाभ) आणि ‘वज्रनागाभ’ प्रकार इष्ट मानले आहेत. नगरावर आक्रमण/वेढा सुरू करताना हे शांतिकर (अपशकुन-निवारक) सांगितले आहेत।
Verse 6
प्रार्च्य विष्णु हरार्कादीन्नत्वा दद्याद् बलिं बली आग्नेये स्वर्णकर्मारान् पुरस्य विनिवेशयेत्
विष्णु, हर (शिव), सूर्य इत्यादी देवतांची विधिपूर्वक पूजा करून व नमस्कार करून यजमानाने बलि अर्पण करावी. नगराच्या आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) भागात सुवर्णकार व धातुकाम करणारे कारागीर वसवावेत।
Verse 7
दक्षिणे नृत्यवृत्तीनां वेश्यास्त्रीणां गृहाणि च नटानाञ्चक्रिकादीनां कैवर्तादेश् च नैरृते
दक्षिण दिशेस नृत्यवृत्तीने उपजीविका करणारे व वेश्या-स्त्रिया यांची घरे ठेवावीत; आणि नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेस नट, चक्रिका इत्यादी कलाकार तसेच कैवर्त (मच्छीमार) इत्यादी समुदायांची वस्ती स्थापावी।
Verse 8
रथानामायुधानाञ्च कृपाणाञ्च वारुणे शौण्डिकाः कर्माधिकृता वायव्ये परिकर्मणः
वारुण विभागात रथ, आयुधे व कृपाण यांवर कर्माधिकारी नेमावेत; आणि वायव्य विभागात सहाय्यक सेवा व देखभालीसाठी परिकर्मण (परिचारक) नियुक्त करावेत।
Verse 9
ब्राह्मणा यतयः सिद्धाः पुण्यवन्तश् च चोत्तरे फलाद्यादिविक्रयिण ईशाने च वणिग्जनाः
उत्तर दिशेस ब्राह्मण—यती, सिद्ध व अन्य पुण्यवान जन—निवास करोत; आणि ईशान (उत्तर-पूर्व) दिशेस फळे इत्यादींचे विक्रेते व वणिकजन (व्यापारी) स्थापावेत।
Verse 10
पूर्वतश् च बलाध्यक्षा आग्नेये विविधं बलं स्त्रीणामादेशिनो दक्षे काण्डारान्नैरृते न्यसेत्
पूर्व दिशेस बलाध्यक्ष (सेनादलांचे अधीक्षक) ठेवावेत; आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) दिशेस सेनेचे विविध दल विन्यस्त करावेत। दक्षिणेस स्त्रीगृहाचे निरीक्षक/अध्यक्ष असावेत; आणि नैऋत्येस काण्डार (भांडार/शस्त्रागार) स्थापावेत।
Verse 11
पश्चिमे च महामात्यान् कोषपालांश् च कारुकान् व्यायतं वज्रनासाभमिति घ चापाभं चक्रनाभाभमिति ङ स्तुत्वा नत्वा बलिं बली इति ङ आग्नेये तु कर्मकारानिति ख दक्षिणे भृत्यधूर्तानामिति छ नटानां वाह्लिकादीनामिति ख , ज च परिकर्मण इति छ , ज च उत्तरे दण्डनाथांश् च नायकद्विजसङ्कुलान्
पश्चिम दिशेस महामात्य, कोषपाल व कारुक (कारागीर) यांची नेमणूक करावी। देवाची स्तुती करून, नमस्कार करून बलि अर्पण करावी। आग्नेयेस कर्मकार (शिल्पी/कामगार) असावेत; दक्षिणेस भृत्य व धूर्त, नट व वाह्लिकादी, तसेच सेवा करणारे परिकर्मण असावेत। उत्तरेस दण्डनाथ (दंड-न्यायप्रमुख) व नायक आणि ब्राह्मणसमूह स्थापावेत।
Verse 12
पूर्वतः क्षत्रियान् दक्षे वैश्याञ्छून्द्रांश् च पश्चिमे दिक्षु वैद्यान् वाजिनश् च बलानि च चतुर्दिशं
पूर्वेस क्षत्रिय, दक्षिणेस वैश्य आणि पश्चिमेस शूद्र यांची नेमणूक करावी. इतर दिशांना वैद्य व अश्वारूढ दल ठेवावे आणि चारही बाजूंनी सैन्य मांडावे.
Verse 13
पूर्वेण चरलिङ्ग्यादीञ्छ्मशानादीनि दक्षिणे पश्चिमे गोधनाद्यञ्च कृषिकर्तॄंस्तथोत्तरे
पूर्वेस चरलिङ्गी इत्यादी परिव्राजक, दक्षिणेस स्मशानादी स्थाने, पश्चिमेस गोधनादी (पशुधन-परिसर) आणि उत्तरेस कृषिकर्ते (शेतकरी) ठेवावेत.
Verse 14
न्यसेन्म्लेच्छांश् च कोणेषु ग्रामादिषु तथा स्मृतिं श्रियं वैश्रवणं द्वारि पूर्वे तौ पश्यतां श्रियं
ग्रामादींच्या कोपऱ्यांत म्लेच्छांना वसवावे. तसेच पूर्वद्वारी स्मृती, श्री आणि वैश्रवण (कुबेर) यांची स्थापना करावी, ज्यांचे दर्शन करणाऱ्यांना समृद्धी लाभो.
Verse 15
देवादीनां पश्चिमतः पूर्वास्यानि गृहाणि हि पूर्वतः पश्चिमास्यानि दक्षिणे चोत्तराननान्
देवतांच्या स्थानाच्या पश्चिमेस त्यांची घरे पूर्वाभिमुख, पूर्वेस पश्चिमाभिमुख आणि दक्षिण बाजूस उत्तराभिमुख घरे ठेवावीत.
Verse 16
नाकेशविष्ण्वादिधामानि रक्षार्थं नगरस्य च निर्दैवतन्तु नगरग्रामदुर्गगृहादिकं
नगराच्या रक्षणासाठी नाकेश (इंद्र), विष्णु इत्यादी देवतांची धामे/मंदिरे स्थापावीत. परंतु अधिदेवतारहित नगर, ग्राम, दुर्ग, गृह इत्यादी ‘दैवी संरक्षण’विरहित मानले गेले आहेत.
Verse 17
भुज्यते तत् पिशाचाद्यै रोगाद्यैः परिभूयते नगरादि सदैवं हि जयदं भुक्तिमुक्तिदं
ते स्थान किंवा गृह जणू पिशाचादि यांनी ‘भक्षिले’ जाते आणि रोग व इतर उपद्रवांनी पराभूत होते. परंतु नगर इत्यादी योग्य दैवी संरक्षणाने युक्त झाले असता ते सदैव विजयदायक व भोग-मोक्ष देणारे ठरते।
Verse 18
पूर्वायां श्रीगृहं प्रोक्तमाग्नेय्यां वै महानसं शनयं दक्षिणस्यान्तु नैरृत्यामायुधाश्रयं
पूर्व दिशेस श्रीगृह (मंगल कक्ष) सांगितले आहे; आग्नेय कोनात स्वयंपाकघर; दक्षिण बाजूस कोठार/भांडार; आणि नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेस आयुधाश्रय म्हणजे शस्त्रागार ठेवावे।
Verse 19
भोजनं पश्चिमायान्तु वायव्यां धान्यसङ्ग्रहः उत्तरे द्रव्यसंस्थानमैशान्यां देवतागृहं
पश्चिम दिशेकडे भोजनस्थान ठेवावे; वायव्य (उत्तर-पश्चिम) कोनात धान्यसंग्रह; उत्तर दिशेस द्रव्य/धनस्थान; आणि ईशान (उत्तर-पूर्व) कोनात देवतागृह/मंदिर असावे।
Verse 20
चतुःशालं त्रिशालं वा द्विशालं चैकशालकं चतुःशालगृहाणान्तु शालालिन्दकभेदतः
गृह चतुःशाल, त्रिशाल, द्विशाल किंवा एकशाल असे असू शकते. चतुःशाल गृहांमध्ये शाला व अलिंद (ओटा/वरांडा) यांच्या भेदानुसार उपप्रकार ठरतात।
Verse 21
इ इति ग पूर्वत इति ख दक्षिणे चोत्तरेण चेति ख , ग , घ च नगरस्य हीति ख , छ च रोगाद्यैर् अभिभूयते इति ज दक्षिणायां त्विति ग , घ , झ च देवतालयमिति झ शालालिन्दप्रभेदत इति क शतद्वयन्तु जायन्ते पञ्चाशत् पञ्च तेष्वपि त्रिशालानि तु चत्वारि द्विशालानि तु पञ्चधा
शाला व अलिंद (वरांडा) यांच्या भेदांमुळे दोनशे प्रकार उत्पन्न होतात, आणि पुढे आणखी पंचावन्न प्रकारही होतात. त्यांपैकी त्रिशाल चार प्रकारचे व द्विशाल पाच प्रकारचे मानले आहेत।
Verse 22
एकशालानि चत्वारि एकालिन्दानि वच्मि च अष्टाविंशदलिन्दानि गृहाणि नगराणि च
मी एक-शाला (एक मंडप/कक्ष) गृहांचे चार प्रकार आणि एक-आलिंद प्रकार सांगतो; तसेच घरांनाही व नगरांनाही लागू असे अठ्ठावीस दलिंद-विन्यास वर्णन करतो।
Verse 23
चतुर्भिः सप्रभिश् चैव पञ्चपञ्चाशदेव तु षडलिन्दानि विंशैव अष्टाभिर्विंश एव हि
चार (मात्रा/अक्षर-गण) आणि सात ‘प्रभा’ यांसह; तसेच पंचावन्न (विन्यास)ही आहेत; सहा आलिंदांत वीस (प्रकार) होतात, आणि आठ आलिंदांतही निश्चयाने वीसच होतात।
Verse 24
अष्टालिन्दं भवेदेवं नगरादौ गृहाणि हि
अशा प्रकारे नगर-योजनेच्या आरंभी घरे अष्ट-आलिंद (आठ भागांचा पडवी/प्रवेश-विन्यास) याप्रमाणेच करावीत।
Frequently Asked Questions
Directional planning using a 30-pada vāstu-maṇḍala: fixed gate sectors (east–Sūrya, south–Gandharva, west–Varuṇa, north–Saumya), gate sizing for elephant passage, and avoidance of defective gate shapes; plus systematic zoning of occupations and civic functions by quarter.
By making civic space a ritualized, deity-protected field: devārcana and bali sacralize the settlement, while installing shrines and aligning functions by direction reduces afflictions and supports dharma—so prosperity and security (bhukti) become supports for devotion and liberation (mukti).