Adhyaya 105
नगरादिवास्तुकथनं (Discourse on Vāstu for Cities and Related Settlements)
या अध्यायात भगवान ईश्वर नगर, ग्राम व दुर्ग यांच्या समृद्धीसाठी ८१-पद (९×९) मण्डलाद्वारे वास्तुपूजा व प्रतिष्ठेचा विधी सांगतात. पूर्वदिशेतील नाड्यांची नावे, मण्डलातील पद/‘पाय’ यांशी निगडित उपाधी, तसेच दिशा-विदिशा व पाकळीप्रमाणे उपविभागांत देवता-शक्तींची स्थापना (माया, आपवत्स, सवितृ/सावित्री/विवस्वान, विष्णु, मित्र इ.) वर्णिली आहे. पुढे बांधकामशास्त्रात एकाशीपद मंदिर, शताङ्घ्रिक मण्डप अशा योजना-प्रकार, कक्षविन्यास, भिंतींचे प्रमाण, वीथी-उपवीथी रस्ते, आणि भद्रा, श्री-जया इ. मांडणी दिली आहे. एक-दोन-तीन-चार-आठ-शाळा गृहप्रकार, दिशादोषांची लक्षणे, शूल/त्रिशूल/त्रिशाळा चिन्हांवरून शकुन-निदान, दिशेनुसार शयन, आयुध, धन, गोठा, दीक्षास्थान इ. विभागणी, शेष-आधारित गृहवर्गीकरण व द्वारफलांचे वर्णन करून वास्तुशास्त्राला देवताक्रमाशी सुसंगत, शुभ भुक्ती व स्थिर निवास देणारी धर्मविद्या मानले आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सामान्यप्रासादलक्षणं नाम चतुरधिकशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चाधिकशततमो ऽध्यायः नगरादिवास्तुकथनं ईश्वर उवाच नगरग्रामदुर्गाद्या गृहप्रासादवृद्धये च द्वारे श्वभ्रबिद्धे इति ख , घ , ङ च मार्गवेधैश् च इति छ चुल्लीबिद्धे इति ख , ङ च शिलाबिद्धेन मूढतां इति ग , ज च नगरग्रामदुर्गादौ इति ख , छ , ज च नगरग्रामदुर्गाख्यमिति घ एकाशीतिपदैर् वस्तुं पूजयेत् सिद्धये ध्रुवं
अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘सामान्य प्रासादलक्षण’ हा १०४वा अध्याय समाप्त झाला. आता १०५वा अध्याय ‘नगरादि वास्तुकथन’ सुरू होतो. ईश्वर म्हणाले—नगर, ग्राम, दुर्ग इत्यादी ठिकाणी घर व प्रासाद यांची वाढ व समृद्धी व्हावी म्हणून ९×९ मंडलातील एक्याऐंशी पदांनी वास्तुपुरुषाची विधिपूर्वक पूजा करावी; त्यामुळे निश्चितच अचूक सिद्धी मिळते.
Verse 2
प्रागास्या दशधा नाड्यास्तासां नामानि च ब्रुवे शान्ता यशोवती कान्ता विशाला प्राणवाहिनी
पूर्व दिशेत दहा प्रकारच्या नाड्या आहेत; त्यांची नावे मी सांगतो—शान्ता, यशोवती, कान्ता, विशाला आणि प्राणवाहिनी।
Verse 3
सती वसुमती नन्दा सुभद्राथ मनोरमा उत्तरा द्वादशान्याश् च एकाशीत्यङ्घ्रिकारिका
सती, वसुमती, नन्दा, सुभद्रा, मनोरमा, उत्तरा; तसेच आणखी बारा नावे—अशा रीतीने एक्याऐंशी ‘अङ्घ्रि-कारिका’ (पद-नामावली) पूर्ण होते।
Verse 4
हरिणी सुप्रभा लक्ष्मीर्विभूतिर्विमला प्रिया जया ज्वाला विशोका च स्मृतास्तत्रपादतः
तिच्या पायांजवळ ही नावे स्मरली जातात—हरिणी, सुप्रभा, लक्ष्मी, विभूती, विमला, प्रिया, जया, ज्वाला आणि विशोका।
Verse 5
ईशाद्यष्टाष्टकं दिक्षु यजेदीशं धनञ्जयं शक्रमर्कं तथा सत्यं भृशं व्योम च पूर्वतः
दिशांमध्ये ईश आदि अष्टकाची पूजा करावी—ईश, धनञ्जय, शक्र, अर्क, सत्य, भृश आणि व्योम; आणि पूर्व दिशेपासून क्रमाने त्यांची स्थापना/आराधना करावी।
Verse 6
हव्यवाहञ्च पूर्वाणि वितथं भौममेव च कृतान्तमथ गन्धर्वं भृगं मृगञ्च दक्षिणे
पूर्व दिशेस हव्यवाह (अग्नी), पूर्वाणी, वितथ व भौम (मंगळ) यांची स्थापना करावी; आणि दक्षिणेस कृतान्त (यम), गंधर्व, भृगु व मृग यांची योजना करावी।
Verse 7
पितरं द्वारपालञ्च सुग्रीवं पुष्पदन्तकं वरुणं दैत्यशेषौ च यक्ष्माणं पश्चिमे सदा
पश्चिम दिशेस सदैव पितर, द्वारपाल, सुग्रीव, पुष्पदंतक, वरुण, उरलेले दैत्य आणि यक्ष्माण यांची स्थापना करावी।
Verse 8
रोगाहिमुख्यो भल्लाटः सौभाग्यमदितिर्दितिः नवान्तः पदगो ब्रह्मा पूज्योर्धे च षडङ्घिगाः
‘रोग’, ‘अहिमुख्य’ (नागांचा प्रमुख), ‘भल्लाट’, ‘सौभाग्य’, ‘अदिती’, ‘दिती’, ‘नवान्त’, ‘पदग’, ‘ब्रह्मा’ व ‘पूज्य’—हे (स्थाप्य) आहेत; तसेच ऊर्ध्व भागी ‘षडङ्घिग’ (सहा पायांचे जीव)ही आहेत।
Verse 9
ब्रह्मेशान्तरकोष्ठस्थ मायाख्यान्तु पद्द्वये तदधश्चापवत्साख्यं केन्द्रन्तरेषु षट्पदे
ब्रह्मा व ईश यांच्या अंतरकोष्ठात, दोन कमळ-पाकळ्यांच्या युग्मात ‘माया’ नावाचे (स्थान/बीज) स्थापावे; आणि त्याखाली केंद्रांमधील सहा पाकळ्यांत ‘आपवत्स’ नावाचे (तत्त्व) स्थापावे।
Verse 10
या दशान्याश्चेति ख , ग , घ , ङ , ज च सूत्रपादत इति ग सूत्रपातत इति छ शक्रमेकं तथापत्यमिति झ रोगाहिमोक्षेति ख , छ च सोमरूप्यदितौ दितिमिति ख षडङ्गका इति ग गोष्ठस्थ इति छ मरीचिकाग्निमध्ये तु सविता द्विपदस्थितः सावित्री तदधो द्व्यंशे विवस्वान् षट्पदे त्वधः
“या दशान्याश्चेति”—हा ख, ग, घ, ङ आणि ज हस्तलिखितांचा पाठ आहे. “सूत्रपादत इति”—गचा पाठ; “सूत्रपातत इति”—छचा पाठ. “शक्रमेकं तथापत्यमिति”—झचा पाठ. “रोगाहिमोक्षेति”—ख व छचे पाठ. “सोमरूप्यदितौ दितिमिति”—खचा पाठ. “षडङ्गका इति”—गचा पाठ. “गोष्ठस्थ इति”—छचा पाठ. मरीचिकाग्नीच्या मध्यभागी सविता द्विपद-स्थितीत आहे; त्याखाली द्व्यंशात सावित्री; आणि त्याहून खाली षट्पद-स्थितीत विवस्वान् आहे।
Verse 11
पितृब्रह्मान्तरे विष्णुमिन्दुमिन्द्रं त्वधो जयं वरुणब्रह्मणोर्मध्ये मित्राख्यं षट्पदे यजेत्
पितृदेवता व ब्रह्मा यांच्या मधोमध विष्णूची पूजा करावी; अन्य स्थानी चंद्र व इंद्र यांची; आणि खाली जया. वरुण व ब्रह्मा यांच्या मध्ये ‘मित्र’ नामक देवाचे षट्पद (सहा-पाकळी) यंत्रात यजन करावे।
Verse 12
रोगब्रह्मान्तरे नित्यं द्विपञ्च रुद्रदासकम् तदधो द्व्यङ्घ्रिगं यक्ष्म षट्सौम्येषु धराधरं
‘रोग’ व ‘ब्रह्मा’ पद यांच्या मध्ये नित्य ‘द्वि-पंच’ संख्येनुसार ‘रुद्र-दासक’ समूहाचा विन्यास/जप करावा। त्याखाली ‘द्व्यङ्घ्रि’ रूपाने यक्ष्मा; आणि सहा ‘सौम्य’ पदांत ‘धराधर’ याचा विन्यास करावा।
Verse 13
चरकीं स्कन्दविकटं विदारीं पूतनां क्रमात् जम्मं पापं पिलिपिच्छं यजेदीशादिवाह्यतः
क्रमाने चरकी, स्कंद-विकट, विदारी, पूतना यांचे; नंतर जम्म, पाप व पिलिपिच्छ यांचे यजन/होम करावे। ईश इत्यादींपासून आरंभ करून बाह्य परिघात, बाधा दूर करण्यासाठी हे कर्म करावे।
Verse 14
एकाशीपदं वेश्म मण्डपश् च शताङ्घ्रिकः पूर्ववद्देवताः पूज्या ब्रह्मा तु षोडशांशके
वेश्म (मंदिर) एकाशीपद (८१ खण) विन्यासाने करावे आणि मंडप शताङ्घ्रिक (१०० एकक) मापाचा असावा। देवतांची पूजा पूर्ववत् करावी; आणि ब्रह्मा षोडशांश (सोळावा भाग) येथे प्रतिष्ठित/पूजित करावा।
Verse 15
मरीचिश् च विवस्वांश् च मित्रं पृथ्वीधरस् तथा दशकोष्ठस्थिता दिक्षु त्वन्ये बेशादिकोणगाः
मरीचि, विवस्वान (सूर्य), मित्र आणि पृथ्वीधर—हे दिशांच्या दहा कोष्ठांत स्थित आहेत. इतर देवता वेश इत्यादींपासून आरंभ करून मधल्या कोनांत (उपदिशांत) स्थित होतात।
Verse 16
दैत्यमाता तथेशाग्नी मृगाख्यौ पितरौ तथा पापयक्ष्मानिलौ देवाः सर्वे सार्धांशके स्थिताः
दैत्यांची माता, तसेच ईश व अग्नी, ‘मृग’ नावाचे युगल आणि पितृगण; तसेच पाप, यक्ष्मा व अनिल—हे सर्व देव सार्धांशक विभागात स्थित आहेत.
Verse 17
यत्पाद्योकः प्रवक्ष्यामि सङ्क्षेपेण क्रमाद् गुह इति ख , छ च ब्रह्मान्ताः षोडशांशके इति ग , ज च पृथ्वीधरन्तथेति ख त्वन्येवेशादिके गणा इति ख , छ च दैत्यमाता भवेशाग्नी इति ख दैत्यमाता हरेशाग्नी इति घ , ज च यज्ञाद्योक इति ङ सदिग्विंशत्करैर् दैर्घ्यादष्टाविंशति विस्तरात्
आता मी क्रमाने संक्षेपाने ‘गुहा’ वर्गापासून सुरू होणारे वास्तु-नियम सांगतो—काही पाठांमध्ये ‘ब्रह्मा’पर्यंत, षोडशांश (१६ भाग) विभागणीसह; तसेच ‘पृथ्वीधर’ इत्यादी; आणि ‘वेश’ इत्यादीपासून सुरू होणारे गण. पाठभेदाने ‘दैत्य माता–भवेश–अग्नी’ किंवा ‘दैत्य माता–हरेश–अग्नी’ असे म्हटले आहे; तसेच ‘यज्ञ’ इत्यादीपासून सुरू होणारा समूहही आहे. लांबी १२० हस्त आणि रुंदी २८ हस्त आहे.
Verse 18
शिशिराश्रयः शिवाख्यश् च रुद्रहीनः सदोभयोः रुद्रद्विगुणिता नाहाः पृथुष्णोभिर्विना त्रिभिः
‘शिशिराश्रय’ आणि ‘शिवाख्य’, ‘रुद्रहीन’ व ‘सदोभय’; तसेच ‘नाहा’ समूहाची संख्या ‘रुद्र’च्या दुप्पट मानली जाते; आणि ‘पृथुष्णु’ नावाच्या तीनांना वगळून (गणना होते)।
Verse 19
स्याद्ग्रहद्विगुणं दैर्घ्यात्तिथिभिश् चैव विस्तरात् सावित्रः सालयः कुड्या अन्येषां पृथक्स्त्रिंशांशतः
गर्भगृह (ग्रह) याची लांबी (मानाची) दुप्पट असावी; आणि रुंदी तिथींनुसार वाढवावी. सावित्र-प्रकारचा सालय (मंडप/हॉल) व त्याची कुड्या (परिघभिंत) ठरवावी; इतर प्रकारांत प्रत्येकाचे माप त्रिंशांश (तीसावा भाग) विभागाने स्वतंत्र ठरवावे.
Verse 20
कुड्यपृथुपजङ्घोच्चात् कुड्यन्तु त्रिगुणोच्छयं कुड्यसूत्रसमा पृथ्वी वीथी भेदादनेकधा
भिंतीची जाडी आणि तिच्या पजङ्घा (आधारपट्टी) उंचीवरून भिंतीचे उन्नयन तिप्पट करावे. भूमिस्तर भिंत-सूत्र (दोऱ्याची रेषा) यास सम ठेवावा. वीथी (मार्ग/गॅलरी) भेदानुसार अनेक प्रकारच्या असतात.
Verse 21
भद्रे तुल्यञ्च वीथीभिर्द्वारवीथी विनाग्रतः श्रीजयं पृष्ठतो हीनं भद्रोयं पार्श् चयोर्विना
भद्रा मांडणीत द्वार-वीथी इतर सर्व वीथींइतकीच सम ठेवावी; परंतु पुढे अग्र-प्रक्षेप (उभार) नसावा. श्रीजय मांडणी पाठीमागे न्यून असते; हा भद्रा प्रकार दोन्ही बाजूंना पार्श्व-विस्ताराविना आहे.
Verse 22
गर्भपृथुसमा वीथी तदर्धार्धेन वा क्वचित् वीथ्यर्धेनोपवीथ्याद्यमेकद्वित्रिपुरान्वितम्
मुख्य वीथीची रुंदी गर्भ (अंतःकेंद्र) इतकी ठेवावी; कधी कधी तिची अर्धीही ठेवू शकतात. उप-वीथी इत्यादी वीथीच्या अर्ध्या रुंदीने कराव्यात; आणि रचना एक, दोन किंवा तीन पुर (नगर-खंड) यांसह असू शकते.
Verse 23
सामान्यानाथ गृहं वक्ष्ये सर्वेषां सर्वकामदं एकद्वित्रिचतुःशालमष्टशालं यथाक्रमात्
आता मी सर्वसामान्य (सर्वोपयोगी) गृह-विन्यास सांगतो, जो सर्वांसाठी सर्वकामप्रद मानला आहे—एकशाळा, द्विशाळा, त्रिशाळा, चतुःशाळा आणि अष्टशाळा, यथाक्रम.
Verse 24
एकं याम्ये च सौमास्यं द्वे चेत् पश्चात् पुरोमुखम् चतुःशालन्तु साम्मुख्यात्तयोरिन्द्रेन्द्रमुक्तयोः
याम्य (दक्षिण) दिशेला एक मुख/द्वार असावे आणि सौम्य (उत्तर) दिशेला उत्तराभिमुख असावे. दोन मुख असतील तर एक पश्चिमाभिमुख व एक पूर्वाभिमुख (पश्चात्-पुरो) ठेवावेत. चतुःशाळेत मात्र ती समोरासमोर असावीत; तेव्हा इंद्रसंबंधी ऐश्वर्य व इंद्र-मुक्ती (मोक्ष) अशी फळे सांगितली आहेत.
Verse 25
शिवास्यमम्बुपास्यैष इन्द्रास्ये यमसूर्यकं र इत्य् आदिः, त्रिगुणोच्छ्रयमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति गर्भपीठसमा इति ख , घ , झ च सौम्यास्यं द्वे द्वे पश्चात्पुरोमुखमिति ख सौम्याख्यं द्वे च पश्चादधोमुखमिति झ सावित्रः सालयः कोटीनां तपसा प्राक्सौम्यस्थे च दण्दाख्यं प्राग्याम्ये वातसञ्ज्ञकं
येथे मुख (आस्य) व स्थान-न्यास यांविषयी पाठांतर नोंदले आहेत—“शिवास्य… अम्बुपास्य…” तसेच इंद्रास्याकरिता “यमसूर्यक…” (आरंभ ‘र’ अक्षराने). “त्रिगुणोच्छ्रयम्” असा शेवट असलेला पाठ झ-प्रतीत नाही. “गर्भपीठसमा” हे वाक्य ख, घ व झ प्रत्यांत प्रमाणित आहे. ‘सौम्य’ मुखाबाबत—ख-पाठात “दोन-दोन, मागे, पुढे मुख” असे; तर झ-पाठात “सौम्याख्य दोन, मागे, अधोमुख” असे. पुढे—‘सावित्र’ यास ‘सालय’ म्हणतात, कोटी तपस्येने; आणि सौम्याच्या पूर्वेस ‘दण्ड’ नावाचे, तसेच याम्याच्या पूर्वेस (आग्नेय) ‘वात’ संज्ञक स्थान निर्देशिले आहे.
Verse 26
आप्येन्दौ गृहवल्याख्यं त्रिशूलं तद्विनर्धिकृत् पूर्वशलाविहीनं स्यात् सुक्षेत्रं वृद्धिदायकं
आप्य व इंदु विभागात ‘गृहवली’ नावाचे चिन्ह आणि ‘त्रिशूल’ लक्षण जर निर्दोष (अर्धभागाने कमी न केलेले) असेल व पूर्व ‘शाला’ दोष नसल्यास, ते क्षेत्र सुयोग्य असून वाढ व समृद्धी देणारे ठरते।
Verse 27
याम्ये हीने भवेच्छूली त्रिशालं वृद्धिकृत् परं यक्षघ्नं जलहीनौकः सुतघ्नं बहुशत्रुकृत्
याम्य (दक्षिण) दिशा हीन/अशुभ असल्यास शूल उत्पन्न होतो असे सूचित होते. ‘त्रिशाल’ हे परम वृद्धिकर मानले आहे. ते यक्षनाश, जलहीन गृह, पुत्रहानी आणि अनेक शत्रूंची वाढ दर्शवते।
Verse 28
र्नास्ति प्रकरणान्तरीयपाथोयमत्र लेखकभ्रमात् समागत इति भाति गृहशल्याख्यमिति ख पूर्वशाखाविहीनमिति ङ याम्ये हीने भवेच्चुल्ली त्रिशास्त्रं दितितत्परमिति झ याम्ये हीने भवेच्छत्री त्रिशालं वित्तहृत्परमिति ग इन्द्रादिक्रमतो वच्मि ध्वजाद्यष्टौ गृहाण्यहं प्रक्षालानुस्रगावासमग्नौ तस्य महानसं
येथे लेखकाच्या भ्रमामुळे दुसऱ्या प्रकरणातील पाठ आला आहे असे भासते. (पाठांतर:) ‘गृहशल्य’ नावाचा गृहदोष (ख); ‘पूर्वशाखाविहीन’ (ङ)। ‘याम्ये हीने भवेच्चुल्ली, त्रिशास्त्रं दितितत्परम्’ (झ); किंवा ‘याम्ये हीने भवेच्छत्री, त्रिशालं वित्तहृत्परम्’ (ग)। आता इंद्रादी क्रमाने ध्वजादी आठ प्रकारची घरे सांगतो—प्रक्षाल, अनुस्रग, आवास, अग्नि; आणि त्या (अग्निगृहाचे) महानस म्हणजे स्वयंपाकघर।
Verse 29
याम्ये रसक्रिया शय्या धनुःशस्त्राणि रक्षसि धनमुक्त्यम्वुपेशाख्ये सम्यगन्धौ च मारुते
याम्य (दक्षिण) दिशेत रसक्रिया (अन्न‑तयारी) व शय्या यांचे विधान आहे. राक्षसी दिशेत धनुष्य‑शस्त्रे ठेवावीत. उपेशा नावाच्या भागात धन‑रत्ने सुरक्षित ठेवावीत. मारुत (वायू) दिशेत उत्तम सुगंध (धूप‑इत्र) ठेवावा।
Verse 30
सौम्ये धनपशू कुर्यादीशे दीक्षावरालयं स्वामिहस्तमितं वेश्म विस्तारायामपिण्डिकं
सौम्य (उत्तर) दिशेत धन‑पशूंचे स्थान करावे. ईश (ईशान/ईशान्य) दिशेत दीक्षा‑मंडप व वरालय (आवरण/ओटा) यांचे विधान आहे. घराचे माप स्वामीच्या हस्ताने घ्यावे; आणि रुंदी‑लांबीमध्ये पिंडिकेसारखा उभार (अपिंडिक) नसावा।
Verse 31
त्रिगुणं हस्तसंयुक्तं कृत्वाष्टांशैहृतं तथा तच्छेषोयं स्थितस्तेन वायसान्तं ध्वजादिकं
दिलेली संख्या त्रिगुण करून त्यात ‘हस्त’चे मान जोडावे व नंतर आठाने भागावे. जो शेष उरेल त्यावरून ‘वायस’पासून ‘ध्वज’ इत्यादी वर्ग ठरतो.
Verse 32
त्रयः पक्षाग्निवेदेषु रसर्षिवसुतो भवेत् सर्वनाशकरं वेश्म मध्ये चान्ते च संस्थितं
त्रिपक्ष पद्धतीत तसेच अग्नि व वेदांच्या गणनेत संख्या ‘रस–ऋषि–वसु’ (६–७–८) अशी होते. हा विन्यास घराच्या मध्यभागी किंवा शेवटी असल्यास तो सर्वनाशकारक ठरतो.
Verse 33
तस्माच्च नवमे भागे शुभकृन्निलयो मतः तन्मधे मण्डपः शस्तः समो वा द्विगुणायतः
म्हणून नवव्या भागात ‘शुभकृत्’चा निवास मानला आहे. त्याच्या मध्यभागी मण्डप योग्य—तो सम (चौकोनी) किंवा द्विगुण आयत (लांबी दुप्पट) असावा.
Verse 34
प्रत्यगाप्ये चेन्दुयमे हट्ट एव गृहावली एकैकभवनाख्यानि दिक्ष्वष्टाष्टकसङ्ख्यया
पश्चिम व वायव्य दिशेत ‘हट्ट’ (बाजारमार्ग) हाच घरांची रांग म्हणून मांडावा. तसेच दिशांमध्ये ‘आठ-आठ’ या संख्येनुसार प्रत्येक घराचे नामकरण करावे.
Verse 35
ईशाद्यदितिकान्तानि फलान्येषां यथाक्रमं भयं नारी चलत्वं च जयो वृद्धिः प्रतापकः
‘ईश’पासून ‘अदितिकान्त’पर्यंत यांचे फल अनुक्रमे—भय, स्त्रीप्राप्ती, चंचलता, जय, वृद्धि (समृद्धी) आणि प्रताप (तेज) असे आहेत.
Verse 36
आङ्गैर् हतं तथेति घ , ज च कृत्वाष्टांशहतस्तथेति झ तस्मात्तु इति झ प्रागीशे चेन्दुयाम्ये वेति ख प्रागाप्ये चेन्दुयाम्ये इति छ , झ च सर्वनाशकरमित्यादिः, यथाक्रममित्यन्तः पाठो ज पुस्तके नास्ति धर्मः कलिश् च नैस्व्यञ्च प्राग्द्वारेष्वष्टसु ध्रुवं दाहो ऽसुखं सुहृन्नाशो धननाशो मृतिर्धनं
पूर्व दिशेच्या आठ द्वार-स्थानी यथाक्रम निश्चित फळे होतात—धर्महानी, कलह, दारिद्र्य, दाह/अग्नि, दुःख, सुहृद्-नाश, धन-नाश आणि मृत्यु।
Verse 37
शिल्पित्वं तनयः स्याच्च याम्यद्वारफलाष्टकम् आयुःप्राव्राज्यशस्यानि धनशान्त्यर्थसङ्क्षयाः
दक्षिण (याम्य) द्वाराची आठ फळे—शिल्पकौशल्य, पुत्रलाभ; दीर्घायुष्य, प्रव्रज्या/परिव्राजकत्व, शस्यसमृद्धी, धन, शांती, अर्थ/उद्देश-प्राप्ती आणि हानीचा क्षय।
Verse 38
शोषं भोगं चापत्यञ्च जलद्वारफलानि च रोगो मदार्तिमुख्यत्वं चार्थायुः कृशता मतिः
जल-संबंधी द्वाराची फळे—क्षय/शोष, भोग, अपत्यलाभ; तसेच रोग, मदामुळे पीडा, प्रमुखत्व, अर्थ/धनलाभ, आयुष्य, कृशता आणि मती/विवेक।
Verse 39
मानश् च द्वारतः पूर्व ऊतरस्यान्दिशि क्रमात्
माप (मान) द्वारापासून आरंभ करून प्रथम पूर्वेकडे व नंतर क्रमाने उत्तरेकडे ठरवावे।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes the 81-pada (9×9) Vāstu-maṇḍala as the base grid for worship and planning, with precise devatā assignments to directions and interspaces, plus proportional building rules (ekāśīpada temple plan, śatāṅghrika maṇḍapa, wall height as threefold, vīthī/upavīthī widths, and remainder-based house classification).
By treating planning and measurement as a form of ritual alignment (devatā-nyāsa on the maṇḍala), it converts architecture into disciplined Dharma-practice: ordered space supports auspicious living, reduces afflictions, and integrates prosperity-oriented action (Bhukti) with reverent cosmological orientation that steadies the mind toward higher aims (Mukti).
Yes. Multiple śloka segments preserve manuscript variants (e.g., kha/ga/gha/ṅa/cha/jha readings), indicating transmission layers and helping reconstruct technical terms and alternative interpretations in Vāstu diagnostics and placement rules.