Adhyaya 50

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम ऊनपञ्चाशो ऽध्यायः अथ पञ्चाशोध्यायः देवीप्रतिमालक्षणकथनं भगवानुवाच चण्डी विंशतिबाहुः स्याद्बिभ्रती दक्षिणैः करः शूलासिशक्तिचक्राणि पाशं खेटायुधाभयं

अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील ‘प्रतिमालक्षण’ नावाचा एकोणपन्नासावा अध्याय समाप्त झाला. आता पन्नासावा अध्याय—देवीच्या प्रतिमेची लक्षणे—आरंभ होतो. भगवान म्हणाले: चंडी विंशतिभुजा असावी; उजव्या हातांत त्रिशूल, तलवार, शक्ति, चक्र, पाश, खेट (ढाल), आयुध आणि अभयमुद्रा धारण करावी.

Verse 2

डमरुं शक्तिकां वामैर् नागपाशञ्च खेटकं कुठाङ्कुशचापांश् च घण्टाध्वजगदांस् तथा

डाव्या हातांत डमरू व शक्तिका; नागपाश व खेटक (ढाल); कुठार, अंकुश व धनुष्यबाण; तसेच घंटा, ध्वज व गदा धारण करावी.

Verse 3

आदर्शमुद्गरान् हस्तैश् चण्डी वा दशबाहुका तदधो महिषश्छिन्नमूर्धा पतितमस्तकः

किंवा चंडीला दशभुजा रूपात दाखवावे; हातांत आरसा व मुद्गर (गदा) धारण केलेला असावा. तिच्या खाली महिषाचा (महिषासुराचा) छिन्नमस्तक व पडलेले शिर दिसावे.

Verse 4

चर्म चोत्तममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शस्त्रोद्यतकरः क्रुद्धस्तद्ग्रीवासम्भवः पुमान् शूलहस्तो वमद्रक्तो रक्तस्रङ्मूर्धजेक्षणः

‘चर्म हेच उत्तम’—असा चिह्नित हस्तलिखित-पाठ आहे. (तो) पुरुष क्रुद्ध, शस्त्र उगारलेला हात असलेला, ग्रीवा-प्रदेशातून उत्पन्न; त्रिशूलधारी, रक्त वमन करणारा, रक्तमाळा धारण करणारा, जटाधारी व तीक्ष्ण नेत्रांचा आहे.

Verse 5

सिंहेनास्वाद्यमानस्तु पाशबद्धो गले भृशं याम्याङ्घ्य्राक्रान्तसिंहा च सव्याङ्घ्रिर्नीचगासुरे

तो सिंहाकडून चावला‑फाडला जातो आणि त्याचा गळा पाशाने अत्यंत घट्ट बांधला जातो. यमलोकी पायाखाली सिंह दाबला जातो व पापीला डाव्या पायाने तुडवीत घाणेरड्या अधःप्रदेशात खाली ओढून नेले जाते।

Verse 6

चण्डिकेयं त्रिनेत्रा च सशस्त्रा रिपुमर्दनी नवपद्मात्मके स्थाने पूज्या दुर्गा स्वमूर्तितः

चण्डिकेच्या स्वरूपातील, त्रिनेत्री, शस्त्रधारिणी व रिपुमर्दिनी दुर्गेची पूजा नवपद्म (नऊ कमळ) यंत्ररूप स्थानी, तिच्या स्वमूर्तिलक्षणानुसार करावी।

Verse 7

आदौ मध्ये तथेन्द्रादौ नवातत्त्वात्मभिः क्रमात् अष्टादशभुजैका तु दक्षे मुण्डं च खेटकं

आदि, मध्य तसेच इन्द्र‑स्थान इत्यादी दिशास्थानी तिला क्रमाने नवतत्त्वात्मिका म्हणून स्थापावे। एक रूप अष्टादशभुजा आहे; तिच्या उजव्या हातांत मुण्ड व खेटक (ढाल) धारण केलेले आहेत।

Verse 8

आदर्शतर्जनीचापं ध्वजं डमरुकं तथा पाशं वामे बिभ्रती च शक्तिमुद्गरशूलकं

तिच्या डाव्या हातांत आरसा, तर्जनी‑मुद्रा, धनुष्य, ध्वज, डमरू तसेच पाश आहेत; आणि ती शक्ति (भाला), मुद्गर (गदा) व शूलही धारण करते।

Verse 9

वज्रखड्गाङ्कुशशरान् चक्रन्देवी शलाकया एतैर् एवायुधैर् युक्ता शेषाः षोडशबहुकाः

देवी वज्र, खड्ग, अंकुश, बाण, चक्र तसेच शलाका (सूचिसदृश दंड) धारण करते. याच आयुधांनी युक्त उरलेली रूपे षोडशभुजा आहेत।

Verse 10

डमरुं तर्जनीं त्यक्त्वा रुद्रचण्डादयो नव रुद्रचण्डा प्रचण्डा च चण्डोग्रा चण्डनायिका

डमरू व तर्जनी (धमकी देणारी बोट) बाजूला ठेवून रुद्रचण्डा इत्यादी नऊ रूपांचे आवाहन करावे—रुद्रचण्डा, प्रचण्डा, चण्डोग्रा, चण्डनायिका इत्यादी।

Verse 11

चण्डा चण्दवती चैव चण्डरूपातिचण्डिका उग्रचण्डा च मध्यस्था रोचनाभारुणासिता

ती चण्डा व चण्डवतीही आहे; अत्यंत उग्र रूपाची—अतिचण्डिका; उग्रचण्डा; मध्यभागी स्थित धारण-केंद्र—मध्यस्था; तसेच तेजस्विनी रोचना, भारधारिणी भारुणा आणि श्यामवर्णा असिता।

Verse 12

नीला शुक्ला धूम्रिका च पीता श्वेता च सिंहगाः महिषोथ पुमान् शस्त्री तत्कचग्रहमुष्टिकाः

निळी, शुभ्र, धुरकट-धूम्रवर्णी, पिवळी व धवल—हे ‘सिंहगामी’ प्रकार; तसेच ‘महिषगामी’ प्रकार, ‘पुमान्’ (पुरुष) प्रकार, ‘शस्त्री’ (शस्त्रधारी) प्रकार, आणि केस पकडून मुष्टीप्रहार करणारे प्रकारही आहेत।

Verse 13

आलीढा नव दुर्गाः स्युः स्थाप्याः पुत्रादिवृद्धये तथा गौरी च चण्डिकाद्या कुण्ड्यक्षररदाग्निधृक्

आळीढ मुद्रेत नऊ दुर्गांची स्थापना पुत्रादी वृद्धीसाठी करावी; तसेच गौरी व चण्डिका इत्यादी समूहाचीही—कुंड-रचनेत अक्षर (मंत्र), दंत (दंष्ट्रा) व अग्निशक्ती धारण करणाऱ्या देवता।

Verse 14

सैव रम्भा वने सिद्धाग्निहीना ललिता तथा स्कन्धमूर्धकरा वामे द्वितीये धृतदर्पणा

तीच रम्भा आहे; वनात ती सिद्धा म्हणून प्रसिद्ध; ती अग्निहीना व ललिताही आहे. डाव्या बाजूच्या दुसऱ्या हातात ती स्कन्ध-मस्तकाचे चिन्ह धारण करते आणि दर्पणही धरते।

Verse 15

नवतत्वादिभिरिर्ति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः शालासु नव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः याम्ये फलाञ्जलिहस्ता सौभाग्या तत्र चोर्ध्विका लक्ष्मीर्याम्यकराम्भोजा वामे श्रीफलसंयुता

दक्षिण (याम्य) उजव्या हातात फळांची अंजली धारण करणारी ‘सौभाग्या’ दाखवावी. तेथे वर ‘लक्ष्मी’चे चित्रण करावे—तिचा उजवा कमलहस्त दक्षिणाभिमुख आणि डाव्या हातात श्रीफल (नारळ); काही हस्तलिखितांत पाठभेद चिन्हांकित आहेत.

Verse 16

पुस्ताक्षमालिकाहस्ता वीणाहस्ता सरस्वती कुम्भाब्जहस्ता श्वेताभा मकरोपरि जाह्नवी

सरस्वतीच्या हातात पुस्तक व अक्ष-माळ आहे आणि ती वीणा धारण करते. जाह्नवी (गंगा)च्या हातात कुंभ व कमळ आहे; ती श्वेतवर्णा असून मकरावर आरूढ आहे.

Verse 17

कूर्मगा यमुना कुम्भकरा श्यामा च पूज्यते सवीणस्तुम्बुरुः शुक्लः शूली मात्रग्रतो वृषे

कूर्मगा, यमुना, कुंभकरा आणि श्यामा—यांची पूजा करावी. वीणाधारी तुंबुरु, तसेच शुक्ल, शूली (त्रिशूलधारी) आणि मातृग्रत—हे वृषध्वज (शिवा), हेही पूज्य आहेत.

Verse 18

गौरी चतुर्मुखी ब्राह्मी अक्षमालासुरान्विता कुण्डक्षपात्रिणी वामे हंसगा शाङ्करी सिता

ती गौरी—चतुर्मुखी ब्राह्मी—अक्षमाळ धारण करणारी व (आपल्या) दिव्य गणांसह आहे. डाव्या हातात जलकुंड/कलश आणि भिक्षापात्र आहे; ती हंसावर आरूढ, शांकरी आणि श्वेतवर्णा आहे.

Verse 19

शरचापौ दक्षिणे ऽस्या वामे चक्रं धनुर्वृषे कौमारी शिखिगा रक्ता शक्तिहस्ता द्विबाहुका

हिच्या उजव्या बाजूस बाण व धनुष्य आहेत; डाव्या बाजूस चक्र व वृष (बैल) आहेत. हे वृषध्वज, ही कौमारी—मोरावर आरूढ, रक्तवर्णा, शक्ती (भाला) धारण करणारी आणि द्विभुजा आहे.

Verse 20

चक्रशङ्खधरा सव्ये वामे लक्ष्मीर्गदाब्जधृक् दण्डशङ्खासि गदया वाराहो महिषस्थिता

उजव्या हातात चक्र व शंख धारण करावा; डाव्या बाजूस लक्ष्मी गदा व कमळ धारण करील. दंड, शंख, खड्ग व गदायुक्त वराहाला महिषावर स्थित असे दर्शवावे.

Verse 21

ऐन्द्री वामे वज्रहस्ता सहस्राक्षी तु सिद्धये चामुण्डा कोटराघ्नी स्यान्निर्मांसा तु त्रिलोचना

डाव्या बाजूस ऐन्द्री—हातात वज्र धारण करणारी, सहस्राक्षी—सिद्धीप्राप्तीसाठी. तसेच चामुण्डा कोटराघ्नी, निर्मांस व त्रिनेत्री अशी असावी.

Verse 22

निर्मांसा अस्थिसारा वा ऊर्ध्वकेशी कृशोदरी द्वीपचर्मधरा वामे कपालं पट्टिशङ्करे

ती निर्मांस किंवा अस्थिसार-स्वरूप असावी; ऊर्ध्वकेशी व कृशोदरी. व्याघ्रचर्म धारण करून डाव्या हातात कपाल, उजव्या हातात पट्टिश (युद्धकुऱ्हाड) धरावी.

Verse 23

शूलं कर्त्री दक्षणे ऽस्याः शवारूढास्थितभूषणा विनायको नराकारो वृहत्कुक्षिर्गजाननः

हिच्या उजव्या हातात शूल व कर्त्री असावी. आभूषणांनी युक्त, शवावर आरूढ (किंवा स्थित) अशी दाखवावी. विनायक नराकार, विशाल कुक्षी व गजानन असा वर्णिला आहे.

Verse 24

वृहच्छुण्डो ह्य् उपवीतो मुखं सप्तकलं भवेत् विस्ताराद्दैर्घ्यतचैव शुण्डं षट्त्रिंशदङ्गुलं

प्रतिमेला मोठी शुंड असावी व उपवीताने विभूषित असावी. मुखाचे प्रमाण सात कला असे सांगितले आहे. विस्ताराच्या मानाने शुंडेची लांबी छत्तीस अङ्गुल असावी.

Verse 25

कला द्वादश नाडी तु ग्रीवा सार्धकलोच्छ्रिता षट्त्रिंशदङ्गुलं कण्ठं गुह्यमध्यर्धमङ्गुलं

बारा कला मिळून एक नाडी होते. ग्रीवेची उंची दीड कला आहे. कंठाचे माप छत्तीस अंगुळे आहे. गुह्यप्रदेशाचा मध्य अर्ध अंगुळ आहे.

Verse 26

मकरेद्धरि जाह्नवीति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तत्रयकपाठः वामे वज्रमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शङ्खारि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नाभिरूरू द्वादशञ्च जङ्घे पादे तु दक्षिणे स्वदन्तं परशुं वामे लड्डुकञ्चोत्पलं शये

चिह्नित काही हस्तलिखितांच्या पाठानुसार—“मकरधारी व जाह्नवी (गंगा) धारण करणारा.” इतर चिह्नित साक्षांत—“डाव्या हातात वज्र.” आणखी एका पाठात—“शंख धारण करणारा.” नाभी व ऊरूंवर बारा चिन्हे; जंघा व उजव्या पायावरही. उजव्या हातात स्वतःचा दात, डाव्यात परशु; शयनस्थितीत लाडू/मोदक व कमळ.

Verse 27

सुमुखी च विडालाक्षी पार्श्वे स्कन्दो मयूरगः स्वामी शाखो विशाखश् च द्विभुजो बालरूपधृक्

तसेच सुमुखी व विडालाक्षी (आहेत). पार्श्वभागी मयूरारूढ स्कंद उभा आहे—स्वामी, शाख व विशाख या नावांनी प्रसिद्ध—द्विभुज व बालरूप धारण करणारा.

Verse 28

दक्षे शक्तिः कुक्कुटोथ एकवक्त्रोथ षण्मुखः षड्भुजो वा द्वादशभिर्ग्रामेरण्ये द्विबाहुकः

उजव्या बाजूस/हातात शक्ति (भाला) आहे. तो कुक्कुट-चिन्हित आहे. तो एकमुख किंवा षण्मुख असू शकतो. तो षड्भुज किंवा द्वादशभुजही असू शकतो. ग्रामात तसेच रणात तो द्विबाहु असतो.

Verse 29

शक्तीषुपाशनिस्त्रिंशतोत्रदोस्तर्जनीयुतः शक्त्या दाक्षिणहस्तेषु षट्सु वामे करे तथा

त्याचे चित्रण शक्ति, बाण, पाश, वज्र, खड्ग व ढाल यांसह आणि तर्जनी-युक्त (संकेत-मुद्रा) असे करावे. ही आयुधे सहा उजव्या हातांत ठेवावीत; तसेच डाव्या हातांतही, शक्तीसह.

Verse 30

शिखिपिच्छन्धनुः खेटं पताकाभयकुक्कुटे कपालकर्तरीशूलपाशभृद्याम्यसौम्ययोः

मोरपिसांची शिखा, धनुष्य, ढाल, ध्वज, अभयमुद्रा व कुक्कुटचिन्ह; तसेच कपाल, कर्तरी, त्रिशूळ व पाश—ही दक्षिण व सौम्य (शांत) रूपांची धारणीय चिन्हे आहेत।

Verse 31

गजचर्मभृदूर्ध्वास्यपादा स्यात् रुद्रचर्चिका सैव चाष्टभुजा देवी शिरोडमरुकान्विता

रुद्रचर्चिकेचे ध्यान गजचर्म धारण केलेली, मुख व पाद ऊर्ध्वमुख असलेली असे करावे; तीच देवी अष्टभुजा असून शिरी डमरूने अलंकृत आहे।

Verse 32

तेन सा रुद्रचामुण्डा नाटेश्वर्यथ नृत्यती इयमेव महालक्ष्मीरुपविष्टा चतुर्मुखी

त्या प्रकारे (ध्यानविधीने) ती रुद्र-चामुण्डा नाटेश्वरीरूपे नृत्य करते; तीच महालक्ष्मी असून उपविष्ट व चतुर्मुखी आहे।

Verse 33

नृवाजिमहिषेभांश् च खादन्ती च करे स्थितान् दशबाहुस्त्रिनेत्रा च शस्त्रासिडमरुत्रिकं

ती मनुष्य, घोडे, म्हशी व हत्ती—हातात धरलेले—खाताना दर्शविली आहे; ती दशबाहु, त्रिनेत्री असून शस्त्रे, खड्ग व डमरूंची त्रयी धारण करते।

Verse 34

बिभ्रती दक्षिणे हस्ते वामे घण्टां च खेटकं खट्वाङ्गं च त्रिशूलञ्च सिद्धचामुण्डकाह्वया

सिद्ध-चामुण्डा या नावाने प्रसिद्ध ती देवी उजव्या हातात (आणि) डाव्या हातात घंटा व ढाल, तसेच खट्वाङ्ग व त्रिशूळ धारण करते।

Verse 35

सिद्धयोगेश्वरी देवी सर्वसिद्धप्रदायिका एतद्रूपा भवेदन्या पाशाङ्कुशयुतारुणा

सिद्धयोगेश्वरी देवी सर्व सिद्धी देणारी आहे. त्याच रूपाची दुसरी मूर्ती अरुणवर्णा असून पाश व अंकुश धारण करणारी असावी.

Verse 36

भैरवी रूपविद्या तु भुजैर् द्वादशभिर्युता एताः श्मशानजा रौद्रा अम्बाष्टकमिदं स्मृतं

भैरवी ही ‘रूपविद्या’ असून ती बारा भुजांनी युक्त आहे. या रूपा श्मशानज आणि रौद्र आहेत—यालाच ‘अम्बाष्टक’ असे स्मरले जाते.

Verse 37

आद्याष्टकमिदमिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः क्षमा शिवावृता वृद्धा द्विभुजा विवृतानना दन्तुरा क्षेमकरी स्याद्भूमौ जानुकरा स्थिता

‘आद्याष्टक’ पाठानुसार—क्षमा देवी शिवावृता, वृद्धा, द्विभुजा, विवृतानना व दंतुरा आहे. ती क्षेमकारी असून भूमीवर उभी राहून दोन्ही हात गुडघ्यांवर ठेवते.

Verse 38

यक्षिण्यस्तब्धदीर्घाक्षाः शाकिन्यो वक्रदृष्टयः पिङ्गाक्षाः स्युर्महारम्या रूपिण्योप्सरसः सदा

यक्षिणी स्तब्ध व दीर्घनेत्री असतात; शाकिनी वक्रदृष्टीच्या असतात. पिंगाक्षी अतिशय रम्य म्हणतात, आणि रूपिणी सदैव अप्सरेसारख्या रूपाच्या असतात.

Verse 39

साक्षमाली त्रिशूली च नन्दीशो द्वारपालकः महाकालोसिमुण्डी स्याच्छूलखटकवांस् तथा

साक्षमाली व त्रिशूली; नंदीश हा द्वारपाल; महाकाल; तसेच असि-मुंडी—हेही शूल व खटक (दंड) धारण करणारे मानावेत.

Verse 40

कृशो भङ्गी च नृत्यन् वै कुष्माण्डस्थूलखर्ववान् गजगोकर्णवक्त्राद्या वीरभद्रादयो गणाः

वीरभद्र आदि गण नानाविध रूपांचे आहेत—काही कृश, काही वाकडे-तिकडे होऊन नाचणारे, काही कुष्मांडासारख्या उदराचे, काही अतिस्थूल, काही ठेंगणे; आणि काहींचे मुख हत्ती किंवा गाईसारखे, अथवा गोकर्णासारखे इत्यादी आहे।

Verse 41

घण्टाकर्णोष्टदशदोः पापरोगं विदारयन् वज्रासिदण्डचक्रेषुमुषलाङ्कुशमुद्गरान्

घण्टाकर्ण अठरा भुजांचा असून तो पाप व रोग विदीर्ण करतो; आणि वज्र, खड्ग, दंड, चक्र, बाण, मुसळ, अंकुश व मुद्गर धारण करतो।

Verse 42

दक्षिणे तर्जनीं खेटं शक्तिं मुण्डञ्च पाशकं चापं घण्टां कुठारञ्च द्वाभ्याञ्चैव त्रिशूलकं घण्टामालाकुलो देवो विस्फोटकविमर्दनः

उजव्या (हातांत) तर्जनी (आज्ञासूचक मुद्रा), खेट (ढाल), शक्ति, मुंड, पाश, चाप, घंटा व कुठार आहेत; आणि दोन हातांनी त्रिशूळ. घंटामाळेने अलंकृत हा देव विस्फोटक (फोड-फुंसीचा रोग) दमन करणारा आहे।