Adhyaya 52

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम एकपञ्चाशो ऽध्यायः अथ द्विपञ्चोशो ऽध्यायः देवीप्रतिमालक्षणं भगवानुवाच योगिन्यष्टाष्टकं वक्ष्ये ऐन्द्रादीशान्ततः क्रमात् हिनीसूत्रवान् शनिरिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः खड्गो इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः मणिविद्याधराश् च खे इति ख, चिहितपुस्तकपाठः विस्तृतानना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शूलयुता इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अक्षोभ्या रूक्षकर्णो च राक्षसी कृपणाक्षया

अशा प्रकारे आग्नेय आदिमहापुराणातील “प्रतिमालक्षण” नावाचा एक्कावन्नावा अध्याय समाप्त झाला. आता “देवीप्रतिमालक्षण” नावाचा बावन्नावा अध्याय आरंभ होतो. भगवान म्हणाले—ऐंद्री-आदि गणापासून शान्ता-गणापर्यंत क्रमाने योगिनींच्या आठ-आठ अशा समूहांचे वर्णन मी करीन. पुढील पाठात हस्तलिखित-भेदांमुळे खड्गधारण, मणि व विद्याधरांचा उल्लेख, विस्तृत मुख, शूलयुक्तता तसेच अक्षोभ्या, रूक्षकर्णा, राक्षसी, कृपणाक्षया इत्यादी नावे/विशेषणे आढळतात।

Verse 2

पिङ्गाक्षी च क्षया क्षेमा इला लीलालया तथा लोला लक्ता बलाकेशी लालसा विमला पुनः

आणि (ती) पिङ्गाक्षी, क्षया, क्षेमा, इला, लीलालया; तसेच लोला, लक्ता, बलाकेशी, लालसा आणि पुन्हा विमला आहे।

Verse 3

हुताशा च विशालाक्षी हुङ्कारा वडवामुखी महाक्रूरा क्रोधना तु भयङ्करी महानना

ती हुताशा, विशालाक्षी; ती हुंकारा, वडवामुखी; अतिशय क्रूर, निश्चयच क्रोधना, भयङ्करी आणि महानना आहे।

Verse 4

सर्वज्ञा तरला तारा ऋग्वेदा तु हयानना साराख्या रुद्रशङ्ग्राही सम्बरा तालजङ्घिका

ती सर्वज्ञा, ती तरला, ती तारा; ती ऋग्वेदस्वरूपा; ती हयानना; ती ‘सारा’ या नावाने प्रसिद्ध; ती रुद्रशक्ती/चिन्ह धारण करणारी; ती सम्बरा आणि ती तालजङ्घिका आहे।

Verse 5

रक्ताक्षी सुप्रसिद्धा तु विद्युज्जिह्वा करङ्किणी मेघनादा प्रचण्डोग्रा कालकर्णी वरप्रदा

ती रक्ताक्षी असून अत्यंत प्रसिद्ध आहे; ती विद्युज्जिह्वा, करङ्किणी; मेघनादा, प्रचण्डोग्रा; कालकर्णी आणि वरप्रदा आहे।

Verse 6

चन्द्रा चन्द्रावली चैव प्रपञ्चा प्रलयान्तिका शिशुवक्त्रा पिशाची च पिशिताशा च लोलुपा

चन्द्रा, चन्द्रावली, प्रपञ्चा, प्रलयान्तिका, शिशुवक्त्रा, पिशाची, पिशिताशा आणि लोलुपा—हीही तिची नावे आहेत.

Verse 7

धमनी तापनी चैव रागिणी विकृतानना वायुवेगा वृहत्कुक्षिर्विकृता विश्वरूपिका

धमनी व तापनी; रागिणी; विकृतानना; वायुवेगा; वृहत्कुक्षि; विकृता; आणि विश्वरूपिका—ही तिची नावे आहेत.

Verse 8

यमजिह्वा जयन्ती च दुर्जया च जयान्तिका विडाली रेवती चैव पूतना विजयान्तिका

यमजिह्वा, जयन्ती, दुर्जया, जयान्तिका, विडाली, रेवती, पूतना आणि विजयान्तिका—रक्षणासाठी कीर्तिलेल्या शक्तींची ही नावे आहेत.

Verse 9

अष्टहस्ताश् चतुर्हस्ता इच्छास्त्राः सर्वसिद्धिदाः हः रससङ्ग्राही इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वसुसङ्ग्राही इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कालवर्णी इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः चण्डा चण्दवतीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वामनी इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः भैरवश्चार्कहस्तः स्यात् कूर्परास्यो जटेन्दुभृत्

परिचारिका देवता आठहाती किंवा चारहाती दाखवाव्यात; इच्छित आयुध धारण करणाऱ्या व सर्व सिद्धी देणाऱ्या असाव्यात. भैरव ढाल-हस्त, उग्र संकुचित मुख, जटाधारी व केशांत चंद्रचिन्ह धारण करणारा दाखवावा.

Verse 10

खड्गाङ्कुशकुठारेषुविश्वभयभृदेकतः चापत्रिशूलखट्वाङ्गपाशकार्धवरोद्यतः

एका बाजूस तो खड्ग, अंकुश व कुठार धारण करतो—ज्यामुळे सर्व लोक भयभीत होतात; दुसऱ्या बाजूस धनुष्य, त्रिशूल, खट्वाङ्ग व पाश धारण करतो, आणि एक हात वरद-मुद्रेत उचललेला असतो.

Verse 11

गजचर्मधरो द्वाभ्यां कृत्तिवासोहिभूषतः प्रेताशनो मातृमध्ये पूज्यः पञ्चाननोथवा

त्याचे ध्यान व पूजन गजचर्मधारी, कृत्तिवस्त्र परिधान केलेला, सर्पभूषित, प्रेतसंबंधी अशुद्ध अर्पणाचा भक्षक, मातृकांच्या मध्यभागी स्थित—अशा पूज्य रूपाने करावे; किंवा पंचानन रूपानेही।

Verse 12

अविलोमाग्निपर्यन्तं दीर्घाष्टकैकभेदितं तत्षडङ्गानि जात्यन्तैर् अन्वितं च क्रमाद् यजेत्

अविलोम क्रमाने अग्नीपर्यंत जात, मंत्र दीर्घस्वर व अष्टक-भेदाने विभागून, ठरविलेल्या जात्यन्तांसह त्याची षडङ्गे लावून क्रमशः यजन/आहुती करावी।

Verse 13

मन्दिराग्निदलारूढं सुवर्णरसकान्वितं नादविन्द्वन्दुसंयुक्तं मातृनाथाङ्गदीपितं

मंदिराग्नि-मंडलाच्या दलावर आरूढ, सुवर्णरसयुक्त, नाद तसेच बिंदू व चंद्र-युगलाने संयुक्त, आणि मातृका व नाथ यांच्या अङ्गांनी दीप्त—असे ध्यान करावे।

Verse 14

वीरभद्रो वृषारूढो मात्रग्रे स चतुर्मुखः गौरीं तु द्विभुजा त्र्यक्षा शूलिनी दर्पणान्विता

वीरभद्राला वृषावर आरूढ असे चित्रित करावे; आणि मातृकागणात त्याला चतुर्मुख दाखवावे. गौरीला द्विभुजा, त्रिनेत्री, शूलधारिणी व दर्पणयुक्त असे दर्शवावे।

Verse 15

शूलं गलन्तिका कुण्डी वरदा च चतुर्भुजा अब्जस्था ललिता स्कन्दगणादर्शशलाकया

ती शूल धारण करते; ती गलन्तिका व कुण्डी आहे; वर देणारी, चतुर्भुजा आहे; कमळावर स्थित ललिता असून स्कन्दगणांच्या दर्पण व शलाकेसह युक्त आहे।

Verse 16

चण्डिका सशहस्ता स्यात् खड्गशूलारिशक्तिधृक् दक्षे वामे नागपाशं चर्माग्कुशकुठारकं धनुः सिंहे च महिषः शूलेन प्रहतोग्रतः

चण्डिकेचे रूप षड्भुज असे दाखवावे. तिच्या हाती खड्ग, शूल व अरिनाशक शक्ती असावी. उजव्या-डाव्या हातांत नागपाश, चर्म (ढाल), अंकुश, कुठार व धनुष्य असावे; ती सिंहावर आरूढ असून समोर शूलेने घायाळ झालेला महिष दाखवावा.