Raja-dharma
Governance & Royal Duty
The duties of kings and rulers -- statecraft, justice, taxation, diplomacy, and the dharmic foundation of governance.
Adhyayas in Raja-dharma
Adhyaya 218
Rājābhiṣeka-kathana (Account of the Royal Consecration)
पुष्कराने रामास विचारलेल्या प्रश्नामुळे प्रेरित होऊन अग्नी राजधर्माचा प्रसंग पुन्हा उचलतो व वसिष्ठाला राजाभिषेकाची क्रमवार पद्धती सांगतो. प्रथम राजत्वाची व्याख्या—शत्रुनिग्रह, प्रजापालन आणि दंडाचा मित-प्रयोग—अशी केली आहे; पुढे वर्षभर पुरोहित-नियुक्ती, योग्य मंत्र्यांची निवड, उत्तराधिकाराचे काळनियम आणि राजाच्या मृत्यूनंतर त्वरित अभिषेकाची तरतूद दिली आहे. अभिषेकपूर्व ऐंद्री-शांती, उपवास आणि वैष्णव, ऐंद्र, सावित्री, वैश्वदेव, सौम्य, स्वस्त्ययन मंत्रवर्गांनी कल्याण, आयुष्य व निर्भयता यांसाठी होम सांगितला आहे. अपराजिता कलश, सुवर्णपात्रे, शतछिद्र शिंपडणी, अग्नीची शुभ लक्षणे-अपशकुन, तसेच वारुळ, देवालय, नदीकाठ, राजआंगण इ. अर्थपूर्ण स्थळांतील मातीने मृद्शोधनाचे विशेष विधान वर्णिले आहे. शेवटी चार वर्णांच्या मंत्र्यांकडून वेगवेगळ्या पात्रांनी अभिषेक, ब्राह्मणांचे पठण, सभारक्षण, ब्राह्मणदान, आरशात दर्शन, शिरोबंध/मुकुटबंधन, पशुचर्मावर आसन, प्रदक्षिणा, अश्व-गज-यात्रा, नगरप्रवेश, दाने व विसर्जन—यांनी अभिषेक हा राजकीय निवेश व धर्मयज्ञ दोन्ही असल्याचे प्रतिपादित केले आहे।
Adhyaya 219
Abhiṣeka-mantrāḥ (Consecration Mantras)
हा अध्याय राजाभिषेकाचा मंत्रात्मक विधिग्रंथ आहे. पुष्कर कुशाने पवित्र केलेल्या कलशातील जलाचे प्रोक्षण करून पापहर मंत्र सांगतो आणि या विधीने सर्वसिद्धी व सर्वांगीण यश मिळते असे प्रतिपादन करतो. पुढे रक्षा व जय-प्रयोगाची विश्वकोशीय मांडणी येते—ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वर, वासुदेव-व्यूह, दिक्पाल, ऋषी-प्रजापती, पितृवर्ग, पवित्र अग्नी, देवपत्न्या व रक्षक शक्ती; तसेच काळाची रचना—कल्प, मन्वंतर, युग, ऋतू, मास, तिथी, मुहूर्त. नंतर मनु, ग्रह, मरुत, गंधर्व-अप्सरा, दानव-राक्षस, यक्ष-पिशाच, नाग, दिव्य वाहने व आयुधे, आदर्श ऋषी व राजे, वास्तुदेवता, लोक-द्वीप-वर्ष-पर्वत, तीर्थे व पवित्र नद्या—आणि शेवटी अभिषेक-रक्षा सूत्राने समारोप. सर्व विश्वव्यवस्थेचे आवाहन करून राजसत्ता धर्माधिष्ठित व स्थिर केली जाते.
Adhyaya 220
Sahāya-sampattiḥ (Securing Support/Allies): Royal Appointments, Court Offices, Spies, and Personnel Ethics
अभिषेक-मंत्रांनंतर हा अध्याय ‘सहाय-संपत्ती’वर येतो—अभिषिक्त राजा कुशल मनुष्यबळाच्या आधाराने विजय कसा दृढ करतो. येथे सेनापती, प्रतीहार, दूत, षाड्गुण्य-विद् संधी-विग्रहिक, रक्षक व सारथी, रसद-प्रमुख, सभासद, लेखक, द्वाराधिकारी, कोषाध्यक्ष, वैद्य, गज-अश्वाध्यक्ष, दुर्गपाल आणि वास्तुज्ञ स्थापती इत्यादी पदांची नेमणूक-रचना सांगितली आहे. पुढे अंतःपुरात वयानुसार कर्मचारी-नियोजन, आयुधागारातील सतर्कता, परीक्षित चारित्र्य व उत्तम/मध्यम/अधम क्षमतेनुसार कामवाटप, आणि सिद्ध कौशल्याशी जुळणारी जबाबदारी देण्याची नीति येते. उपयोगासाठी दुष्टांशीही संगत ठेवावी, पण विश्वास ठेवू नये; गुप्तचर हे राजाचे डोळे—हा सिद्धांत मांडला आहे. शेवटी बहुस्रोत सल्ला, निष्ठा-वैर यांचे मानसशास्त्रीय ज्ञान, आणि प्रजेला प्रिय ठरणाऱ्या कर्मांनी लोककल्याण व समृद्धी साधून खरे सार्वभौमत्व प्राप्त होते, असे प्रतिपादन आहे।
Adhyaya 222
Adhyaya 222 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ): Duties of Kings (Administrative Order, Protection, and Revenue Ethics)
या अध्यायात प्रशासनाची टप्प्याटप्प्याने रचना सांगितली आहे—ग्राममुख, दहा गावांचा निरीक्षक, शंभर गावांचा अधिकारी आणि जनपद/जिल्हाधिकारी। वेतन कामगिरीनुसार असावे व आचरणाची सतत तपासणी निरीक्षणाने करावी। राज्यकारभाराचा पाया ‘रक्षण’ आहे—सुरक्षित राज्यातूनच राजाची समृद्धी; रक्षण न केल्यास राजधर्मही ढोंग ठरतो। अर्थ हा धर्म व काम यांचा उपयोगी आधार मानला आहे; पण तो शास्त्रोक्त करपद्धतीने व दुष्टांचे दमन करूनच मिळवावा। खोटी साक्ष इत्यादींवरील दंड, मालक नसलेल्या संपत्तीचा तीन वर्षांचा निक्षेप, मालकी सिद्ध करण्याचे निकष, तसेच अल्पवयीन, कन्या, विधवा व दुर्बल स्त्रियांचे संरक्षण—नातेवाईकांच्या बेकायदेशीर ताब्यापासून—वर्णिले आहे। सर्वसाधारण चोरीत राजा भरपाई देईल; चोरी-प्रतिबंधक अधिकाऱ्यांच्या निष्काळजीपणामुळे नुकसान झाले तर त्यांच्याकडून वसुली होऊ शकते; घरातील चोरीबाबत जबाबदारी मर्यादित। महसूलनीतीत जकात अशी की व्यापाऱ्याला न्याय्य नफा मिळेल; घाट/फेरीवर स्त्रिया व संन्यासी यांना सूट; धान्य, वनउत्पन्न, पशुधन, सुवर्ण व वस्तूंमध्ये ठरावीक हिस्सा। तसेच कल्याणादेश: उपाशी श्रोत्रियांवर कर लावू नये; उलट उपजीविकेस मदत द्यावी—त्यांचे कल्याण राज्याच्या आरोग्याशी जोडलेले आहे।
Adhyaya 223
Adhyaya 223 — Rājadharmāḥ (Royal Duties: Inner Palace Governance, Trivarga Protection, Courtly Conduct, and Aromatic/Hygienic Sciences)
या अध्यायात राजधर्माचा विस्तार ‘अंतःपुर-चिंता’पर्यंत करून अंतःपुराचे सुशासन सांगितले आहे. धर्म, अर्थ, काम हे पुरुषार्थ परस्पर-रक्षण व योग्य सेवा-व्यवस्थेमुळे सुरक्षित राहतात असे प्रतिपादन आहे. त्रिवर्गाचा वृक्षदृष्टांत दिला आहे—धर्म मुळ, अर्थ फांद्या आणि कर्मफल फळ; या वृक्षाचे रक्षण केल्यास योग्य फलभाग मिळतो. पुढे आहार, निद्रा व मैथुन यांत संयम, तसेच अंतःपुरातील नातेसंबंधांत स्नेह/वैराग्य, लज्जा वा भ्रष्टतेची चिन्हे ओळखून कलह व कटकारस्थान टाळण्याची नीति सांगितली आहे. उत्तरार्धात अष्टविध ‘अंतःपुर-विज्ञान’—शौच, आचमन, विरेचन, मर्दन/भावना, पाक, उत्तेजन, धूपन व सुगंधीकरण—वर्णिले आहे. धूपद्रव्ये, स्नानसुगंधी, सुगंधित तेले, मुखवास, गोळ्या व स्वच्छतेच्या पद्धतींची यादी दिली आहे. शेवटी राजाने विश्वास व रात्रिचर्या यांत सावध राहून सुरक्षा राखावी, हे धर्मयुक्त राज्यकारभाराचे अविभाज्य अंग म्हटले आहे।
Adhyaya 224
Rāja-dharma (राजधर्माः) — Protection of the Heir, Discipline, Counsel, and the Seven Limbs of the State
या अध्यायात राजधर्म व नीतिशास्त्राच्या प्रवाहात पुष्कर सांगतो की राज्यरक्षणाचा पहिला उपाय युवराजाचे रक्षण होय. राजपुत्राला धर्म-अर्थ-काम व धनुर्वेद यांचे शिक्षण द्यावे, विनीत व संयमी लोकांच्या सान्निध्यात ठेवावे आणि दूषित संगतीपासून दूर ठेवावे. पुढे वैयक्तिक शिस्तीपासून संस्थात्मक शिस्त—विनीतांची पदनियुक्ती, मृगया, मद्य, जुगार/अक्ष इत्यादी व्यसनांचा त्याग, कठोर वाणी, चुगली-निंदा व आर्थिक भ्रष्टाचार टाळणे. अयोग्य देश-काल-पात्रात दान देणे दोषकारक म्हटले आहे; विजयाचा क्रम—प्रथम सेवकांचे दमन, मग नगर-जनपद जिंकणे, नंतर परिखा इत्यादी बाह्य संरक्षण. मित्रांचे त्रिविध प्रकार व सप्तांग राज्यसिद्धांतात राजा मूळ असल्याने त्याचे विशेष रक्षण, आणि दंड देश-कालानुसार. मंत्रनीतीत हावभावातून स्वभाव ओळखणे, सल्ला गुप्त ठेवणे, निवडक मंत्र्यांशी वेगवेगळा सल्लामसलत व गुपितफुटी रोखणे. राजशिक्षा—आन्वीक्षिकी, अर्थविद्या, वार्ता; आधार जितेंद्रियता. शेवटी दुर्बलांचे पालन, सावध विश्वास, पशू-उपमांनी राजवर्तन आणि प्रजाप्रीतीतूनच राजसमृद्धी वाढते हा निष्कर्ष।
Adhyaya 225
Chapter 225 — राजधर्माः (The Duties of Kings): Daiva and Pौरुष (Effort), Upāyas of Statecraft, and Daṇḍa (Punitive Authority)
या अध्यायात ‘दैव’ हे पूर्वकर्मांचे उरलेले फल असे सांगून, राज्यकार्यात पौरुष (मानवी प्रयत्न) हेच यशाचे निर्णायक साधन मानले आहे. तरीही वास्तववादी समन्वय असा की अनुकूल परिस्थिती मिळाल्यास प्रयत्नाला योग्य काळी फल येते—जसे शेतीला पावसाची साथ लाभते. नीतिशास्त्रातील राजाचे उपाय—साम, दान, भेद, दंड—आणि त्यासोबत माया (रणनीतिक छल), उपेक्षा (हिशेबी दुर्लक्ष), इंद्रजाल (मोह/कूटयुक्ती) असे सात प्रयोग वर्णिले आहेत. परस्पर वैर असलेल्या गटांत भेद पाडणे, तसेच शत्रूशी सामना करण्यापूर्वी मित्र, मंत्री, राजबंधू, कोश इत्यादी अंतर्बाह्य साधनांची व्यवस्था करणे सांगितले आहे. दान हे प्रभावाचे श्रेष्ठ साधन मानले आहे; दंड हा लोकधर्म व सामाजिक शिस्तीचा स्तंभ असून त्याचा न्याय्य, मित व अचूक उपयोग आवश्यक आहे. शेवटी राजाची उपमा सूर्य-चंद्राच्या तेज व सुलभतेशी, वायूप्रमाणे गुप्तचर-बुद्धीशी, आणि यमाप्रमाणे दोषनिग्रहाशी देऊन राज्यनीतीचा धर्म-विश्वाशी संबंध दृढ केला आहे।
Adhyaya 226
Chapter 226 — राजधर्माः (Rājadharma: Royal Duties and Daṇḍanīti)
या अध्यायात राजधर्मातील दण्डनीतीचे शास्त्ररूप मार्गदर्शन दिले आहे. प्रथम कृष्णल, त्रियव, सुवर्ण, निष्क, धरण, कार्षापण/पण इत्यादी वजन‑नाण्यांची प्रमाणे सांगून त्यांवर आधारलेले दंड व दंडराशी ठरविल्या आहेत; विशेषतः साहसाचे तीन स्तर—प्रथम, मध्यम, उत्तम—यांचे क्रमिक दंड. पुढे खोटा चोरीचा आरोप, राजरक्षक/न्यायाधीशासमोर असत्य विधान, बनावट साक्ष, तसेच निक्षेप (ठेव) हडपणे किंवा नष्ट करणे—यांवरील शिक्षा दिल्या आहेत. व्यापार‑श्रम वादांत परक्याची मालमत्ता विकणे, पैसे घेऊन वस्तू न देणे, काम न करता वेतन घेणे, आणि दहा दिवसांत विक्री रद्द करण्याचे नियम येतात. विवाहातील फसवणूक, पूर्वी दिलेल्या कन्येचा पुनर्विवाह, तसेच पालक/प्रहरी यांची निष्काळजीपणा वर्णिला आहे. ग्रामसीमा‑मोजमाप, तटबंदी इत्यादी नगरसुरक्षा, सीमा‑उल्लंघन, चोरीचे स्तर व मोठ्या चोरी‑अपहरणात प्राणदंडापर्यंत विधान आहे. अपमान व दुराचारात वर्णानुसार दंड, गंभीर प्रकरणी अंगच्छेद; ब्राह्मणांसाठी देहदंडाऐवजी निर्वासन प्रधान. भ्रष्ट प्रहरी, मंत्री, न्यायाधीश यांना जप्ती व देशनिकाला. शेवटी आग लावणे, विषप्रयोग, परस्त्रीगमन, मारहाण, बाजारातील फसवणूक (भेसळ/नकली नाणी), अस्वच्छता, अयोग्य समन्स व कोठडीतून पलायन—यांवर सत्याधिष्ठित धर्मरक्षणार्थ राज्याची शिस्तबद्ध दंडव्यवस्था प्रतिपादिली आहे।
Adhyaya 227
युद्धयात्रा (Yuddhayātrā) — The War-Expedition
या अध्यायात दण्डप्रणयनानंतर राजाचे पुढील कर्तव्य—युद्धयात्रा (सैन्य मोहीम) कधी व कशी करावी—याचा निर्णय सांगितला आहे. पुष्कर राजधर्म व नीतिशास्त्रानुसार निकष देतो: बलवान शत्रूचा धोका असेल, विशेषतः पाठीमागून घाव घालणारा पार्ष्णिग्राह लाभात आला तर राजा कूच करावा; पण आधी सज्जता तपासावी—सुसज्ज योद्धे, सहाय्यक-परिचर, पुरेशी रसद, आणि राजधानी/आधारस्थानाचे सुरक्षित संरक्षण। पुढे निमित्तशास्त्राने वेळ ठरवावा—शत्रूवर आपत्ती, भूकंपाची दिशा, केतुदोष इ. संकेत मानले आहेत. देहस्फुरण, स्वप्नलक्षणे व शकुन-अपशकुन यांवरून दुर्गाकडे प्रगती व विजयांनंतर परतणे निर्देशित होते. ऋतूनुसार सैन्यरचना—पावसाळ्यात पायदळ व गजबल प्रधान, आणि हिवाळा, वसंत किंवा प्रारंभीच्या शरदात रथ-घोड्यांची घनता अधिक; संकेतांचा उजवा-डावा व स्त्री-पुरुष भेदाने विचार करावा।
Adhyaya 228
Chapter 228 — स्वप्नाध्यायः (Svapnādhāyaḥ / Chapter on Dreams)
पुष्कर राजधर्म–नीतिशास्त्राच्या चौकटीत शिस्तबद्ध स्वप्नशास्त्र सांगतात. स्वप्ने शुभ, अशुभ व शोक-नाशक अशी विभागली असून देह व समाजाशी निगडित दृश्ये ‘निमित्त’ मानली आहेत. डोक्यावर धूळ/राख, मुंडण, नग्नता, मळके वस्त्र, चिखल लावणे, उंचावरून पडणे; ग्रहण, इंद्रध्वज पडणे, गर्भात पुन्हा प्रवेश, चितेवर चढणे, रोग, पराभव, घर कोसळणे व मर्यादा-भंग करणारी कृत्ये ही अशुभ चिन्हे दिली आहेत; त्यावर शुद्धी व व्यवस्था पुनर्स्थापित करणारे उपाय सांगितले आहेत. पाठभेद नोंदवून तेलकट पान/स्नान, लाल माळा, अभ्यंग इ. शुभ स्वप्ने विशेषतः न सांगितल्यास अधिक फलदायी म्हणतात. पुढे स्नान, ब्राह्मण व गुरु-सन्मान, तीळ-होम, हरि–ब्रह्मा–शिव–सूर्य–गणपूजा, स्तोत्रपाठ व पुरुषसूक्त-जप यांचे विधान आहे. स्वप्न पडण्याच्या वेळेनुसार फल—पहिल्या प्रहरात वर्षभरात, मग सहा महिने, तीन महिने, पंधरवडा, आणि पहाटेजवळ दहा दिवसांत—असे; शुभ स्वप्नानंतर पुन्हा झोपू नये. स्वप्नाच्या शेवटी राजा/हत्ती/घोडा/सोने, पांढरे वस्त्र, स्वच्छ पाणी, फळझाडे, निर्मळ आकाश दिसणे समृद्धीची चिन्हे; निमित्त म्हणजे नियतिवाद नव्हे, तर धर्म्य सुधारणा करण्याची सूचना आहे।
Adhyaya 229
Chapter 229 — शकुनानि (Śakuna: Omens)
हा अध्याय स्वप्नाध्यायानंतर लगेच ‘शकुन’—सार्वजनिक अपशकुन व भेटीतील संकेत—यांचे वर्णन करतो, जे राजधर्म व गृहस्थांच्या निर्णयांना उपयुक्त आहेत. पुष्कर अशुभ दर्शन/वस्तू/व्यक्ती सांगतो—कोळसा, चिखल, चामडे-केस इ., काही तिरस्कृत/अशुद्ध मानलेले लोक, तुटकी भांडी, कवटी-हाडे—तसेच बेसूर वाद्ये व कर्कश गोंगाट असे अशुभ ध्वनी-शकुन. दिशेनुसार ‘ये’ ‘जा’ अशा शब्दांचे शुभ-अशुभत्व, समोर किंवा मागे असलेल्या व्यक्तीस उद्देशून बोलल्यावर होणारा भेद, आणि ‘कुठे जातोस? थांब, जाऊ नको’ अशी मृत्युसूचक वचने दिली आहेत. वाहन अडखळणे, शस्त्र तुटणे, डोक्याला मार लागणे, जोड-फिटिंग कोसळणे इ.ही नकारात्मक चिन्हे. धर्मोपाय म्हणून हरि (विष्णु) यांची पूजा-स्तुती करून अशुभता नष्ट करावी; नंतर दुसरे पुष्टीकरण देणारे चिन्ह पाहून, विरोधी/निवारक कृती करून प्रवेश करावा. शेवटी पांढऱ्या वस्तू, फुले, पूर्ण कलश, गाय, अग्नी, सुवर्ण-रौप्य-रत्ने, तूप-दही-दूध, शंख, ऊस, शुभ वाणी व भक्तिगीत—ही शुभ शकुने म्हणून सांगितली आहेत।
Adhyaya 230
Chapter 230: शकुनानि (Śakunāni) — Omens
या अध्यायात पुष्कर शकुनशास्त्राची शिस्तबद्ध मांडणी करतो—थांबले असता, प्रवासास निघताना व प्रश्न विचारताना शकुनांवरून फलनिर्णय, तसेच देश-नगरांचे परिणाम भाकीत. शकुन दोन प्रकारचे: दीप्त/उग्र आणि शान्त; दीप्त शकुन पाप/अनिष्ट फल देतात, शान्त शकुन शुभ फल देतात असे सांगितले आहे. काळ, दिशा, स्थान, करण (ज्योतिषीय घटक), शब्द/आर्तध्वनी आणि जात/प्रजाती—या सहा भेदांनी अर्थ लावावा, आणि आधीचे भेद अधिक प्रभावी मानावेत. दिशा-स्थान-आचार-ध्वनी-आहार इत्यादींतील दीप्त लक्षणे व ग्राम्य, वन्य, निशाचर, दिवाचर आणि उभयचर प्राण्यांची यादी दिली आहे. सैन्यगतीत अग्र/पृष्ठ रचना, उजवी-डावी स्थिती, प्रस्थानकाळातील भेटी, सीमेत/सीमेबाहेर ऐकू येणारे आवाज व हाकांच्या संख्येनुसार फल—असे नियम सांगितले आहेत. सारंगाचे वर्षातील प्रथम दर्शन वार्षिक फलसूचक मानले आहे; राज्यधर्मात अंधश्रद्धा नव्हे तर शास्त्रनिष्ठ विवेचन महत्त्वाचे असे प्रतिपादन आहे।
Adhyaya 231
Chapter 231 — शकुनानि (Śakunāni) | Omens in Governance, Travel, and War
या अध्यायात शकुन-शास्त्र राजधर्म व नीतिशास्त्रात गुंफून, राजा, सेनापती व प्रवासी यांच्यासाठी संकेत हे कृतीयोग्य ‘माहिती’ आहेत असे सांगितले आहे. प्रारंभी कावळ्यांच्या शकुनांद्वारे वेढा, किल्ला-युद्ध व नगरग्रहण यांची चिन्हे दिली आहेत; पुढे छावणी व प्रवासात डावे-उजवे स्थान, समोरून येणे, आणि कावकाव/आवाजातील भेद यांवरून शुभाशुभ ठरविणे सांगितले आहे. दाराजवळ ‘कावळ्यासारखी’ संशयास्पद हालचाल ही जाळपोळ किंवा फसवणुकीची सूचना मानून सामाजिक सावधानताही दिली आहे; तसेच चिन्हे/टोकन, मालमत्तेचा लाभ-तोटा व प्राप्ती यांचे पुराव्याने हाताळणेही येते. पुढे कुत्र्यांचे भुंकणे, हुंकार/हंबरडा, वास घेऊन डावे-उजवे जाणे इत्यादी शकुन, तसेच देह-व्यवहारातील लक्षणे—कंप, रक्तस्राव, झोप-स्वप्नांचे संकेत—वर्णिले आहेत. बैल, घोडे, हत्ती (विशेषतः मदावस्था, मैथुन, प्रसूतीनंतरची स्थिती) यांवरून राजभाग्य सूचित केले आहे. युद्ध व मोहिमेत दिशा, वारा, ग्रहस्थिती आणि छत्र पडणे अशा विघ्नांशी परिणाम जोडले आहेत. शेवटी आनंदी सेना व शुभ ग्रहगती विजयाची, तर मांसाहारी पक्षी व कावळ्यांचा योद्ध्यांवर अतिक्रमण राज्यक्षयाचा अपशकुन—अशी धर्मयुक्त रणनीतीत शकुनविचाराची प्रतिष्ठा केली आहे।
Adhyaya 232
Yātrā-Maṇḍala-Cintā and Rājya-Rakṣaṇa: Auspicious Travel Rules and the Twelve-King Mandala
या अध्यायात राजाची यात्रा (यात्रा) ही राजधर्माशी जोडली असून राजा व सैन्याचे गमन धर्मकृत्य मानून ज्योतिष-विचार व शकुन-परिक्षण आवश्यक सांगितले आहे. ग्रहदौर्बल्य, विपरीत गती, पीडा, वैरी राशी, अशुभ योग (वैधृति, व्यतीपात), करणदोष, नक्षत्रभय (जन्म, गंड) आणि रिक्ता तिथी यांत प्रवास टाळावा असे निर्देश आहेत. दिशानियम उत्तर–पूर्व व पश्चिम–दक्षिण अशा युग्म-साहाय्याने, नक्षत्र-ते-दिशा नकाशाने आणि छायामान (ग्नोमोनिक) गणनेने मांडले असून नीतिशास्त्रात ज्योतिषशास्त्राचा समन्वय दिसतो. शुभ लक्षणे असल्यास राजा हरिस्मरण करून विजयासाठी प्रस्थान करतो; पुढे राज्यरक्षणासाठी सप्तांग सिद्धांत व मंडलनीती सांगितली आहे. द्वादश-राजा मंडल, शत्रूंचे प्रकार, मागून दाब देणारा पार्ष्णिग्राह, आक्रंद-आसार इत्यादी रणनीती, तसेच दंड व अनुग्रह दोन्हीत समदर्शी बलवान नृपाचा आदर्श वर्णिला आहे. शेवटी धर्माने विजय—अशत्रूंना न भयभीत करता, लोकविश्वास राखून, धर्मविजयाने निष्ठा मिळवणे—हा उपदेश केला आहे.
Adhyaya 233
Chapter 233 — Ṣāḍguṇya (The Six Measures of Royal Policy) and Foreign Daṇḍa
या अध्यायात अंतर्गत दंडापासून परराष्ट्र-नीतीकडे संक्रमण करून पुष्कर बाह्य शत्रूंवर दडपशाहीचे उपाय सांगतात आणि राजनीतीतील षाड्गुण्य स्पष्ट करतात. दंड दोन प्रकारचा—उघड व गुप्त; लूट, गाव व पिकांची नासधूस, आग लावणे, विषप्रयोग, लक्ष्यित वध, बदनामी/अपवाद, पाणी दूषित करणे इत्यादींनी शत्रूचा आधार तोडण्याचे वर्णन आहे. संघर्ष लाभदायक नसेल किंवा साधनांची झीज होईल तेव्हा ‘उपेक्षा’ ही गणिती भूमिका मानली आहे. पुढे मायोपाय—कृत्रिम अपशकुन-लक्षणे, शकुनांची हाताळणी (उल्केसारखी अग्नियंत्रे), प्रचार, रणनाद, ‘इंद्रजाल’ युद्धमाया—यांनी शत्रूचे मनोबल खच्ची करणे व स्वपक्ष बळकट करणे सांगितले आहे. शेवटी संधी, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव आणि संश्रय/सम्शय ही सहा उपायनीती संहिताबद्ध करून, समकक्ष वा अधिक शक्तिशालीशी मैत्री करावी, तसेच प्रसंगानुसार कधी स्थिर बसावे, कधी मोहीम काढावी, कधी दुहेरी नीती वापरावी व कधी श्रेष्ठाच्या आश्रयास जावे हे निर्देशिले आहे।
Adhyaya 234
Prātyahika-Rāja-Karma (Daily Duties of a King)
या अध्यायात राजाचे आदर्श दैनंदिन कर्तव्यक्रम सांगितला आहे. राजा पहाटे उठून वाद्यध्वनीच्या वेळी लपलेले किंवा वेषांतर केलेले लोक तपासतो आणि नंतर आय-व्ययाचा हिशेब पाहून शासनाची सुरुवातच आर्थिक उत्तरदायित्वाने करतो. शौच-स्नानानंतर संध्या, जप, वासुदेवपूजन, होम व पितृतर्पण करून ब्राह्मणांना दान देतो; त्यामुळे राजसत्ता यज्ञ-दानधर्मात प्रतिष्ठित होते. पुढे वैद्याने सांगितलेली औषधे घेऊन, गुरूंचा आशीर्वाद घेऊन सभेत जाऊन ब्राह्मण, मंत्री व प्रमुख जनांशी भेटून पूर्वन्याय व सल्ल्याने प्रकरणे ठरवतो. मंत्ररक्षणावर भर आहे—एकट्याने किंवा अतिप्रसिद्धीत वागू नये; आकार-ईंगितांवरून गुपित उघड होण्याची शक्यता ओळखावी. दिवसा सैन्यनिरीक्षण, वाहन-शस्त्रांचा सराव, अन्नसुरक्षा; संध्याकाळी पुन्हा संध्या, विचारमंथन, गुप्तचरांची नेमणूक व अंतःपुरातही सावध हालचाल—अशी धर्मनियंत्रित सतत जागरूक राजधर्माची रूपरेषा दिली आहे।
Adhyaya 235
Raṇadīkṣā (War-Consecration) — Agni Purāṇa Adhyāya 235
या अध्यायात सात दिवसांच्या आत मोहिम सुरू करण्याची ‘रणदीक्षा’ ही काटेकोर राजकीय पद्धती दिली आहे; युद्ध हे धर्मकार्य मानून शुचिता, देवअनुग्रह आणि नीतीपालन आवश्यक ठरविले आहे. प्रारंभी विष्णु-शिव-गणेशपूजा; नंतर दिवसागणिक दिक्पाल, रुद्र, ग्रह व अश्विनीकुमार यांची शांती, मार्गातील देवतांना अर्पण, आणि रात्री भूतादि शक्तींना निवेदन. मंत्रप्रधान स्वप्नविधीतून शुभ-अशुभ शकुन तपासले जातात; सहाव्या दिवशी विजय-स्नान व अभिषेक, सातव्या दिवशी त्रिविक्रमपूजा, शस्त्र-वाहनांचे नीराजन-संस्कार व रक्षापाठ करून राजा हत्ती, रथ, घोडा व धुर्य पशूंवर आरूढ होताना मागे पाहू नये. उत्तरार्धात धनुर्वेद व राजनिती: कूटयुद्ध/छलनीती, व्यूहांचे प्रकार (पशु/अंग-आकार व वस्तु-आकार), गरुड, मकर, चक्र, श्येन, अर्धचंद्र, वज्र, शकट, मंडल, सर्वतोभद्र, सूची इत्यादी रचना आणि पाच प्रकारची सेनाविभागणी. रसदमार्ग तुटल्यास अनर्थ, राजाने स्वतः लढू नये, पंक्ती-अंतर, भेदन-तंत्र, ढालधारी-धनुर्धर-रथादि भूमिका, भूभागानुसार दलनियोजन, मनोबलवर्धक बक्षिसे व वीरमरणाचे धर्मतत्त्व सांगितले आहे. शेवटी संयम: पळणारे, निरायुध, असैनिक, शरणागत यांना मारू नये; स्त्रीरक्षण करावे; विजयानंतर स्थानिक आचार मानावेत; लाभ न्याय्य वाटावा; सैनिकांच्या कुटुंबांचे रक्षण करावे—ही रणदीक्षा धर्मराजाला विजय देणारी आहे।
Adhyaya 236
Adhyaya 236 — श्रीस्तोत्रम् (Śrī-stotra) / Hymn to Śrī (Lakṣmī) for Royal Stability and Victory
या अध्यायात पूर्वभागातील भिन्न कोलोफनांचा निर्देश करून राजधर्मात भक्तीचा उपयोग सांगितला आहे. पुष्कर म्हणतो—राज्यलक्ष्मीची स्थिरता व विजय यासाठी राजाने इंद्राने पूर्वी श्री (लक्ष्मी)ची स्तुती करण्यासाठी जपलेले श्रीस्तोत्र आचरावे. इंद्रस्तोत्रात लक्ष्मीला जगन्माता, विष्णूची अविनाभाविनी शक्ती, मंगल-समृद्धी व सभ्यता धारण करणारी कारणभूता असे वर्णिले आहे; ती केवळ धनरूप नाही, तर शासनाचे स्तंभ—आन्वीक्षिकी, त्रयी, वार्ता आणि दंडनीती—या विद्या-तत्त्वांची मूर्तीही आहे, म्हणून राजव्यवस्था दैवी शक्तीशी जोडली जाते. संदेश असा की श्री दूर गेली तर लोकांचा ऱ्हास व गुण-धर्मांचा नाश होतो; तिची कृपादृष्टी पडली तर अयोग्यालाही गुण, कुलप्रतिष्ठा व यश मिळते. शेवटी स्तोत्राच्या पठण-श्रवणाने भुक्ती व मुक्ती मिळते, आणि श्रीपती इंद्राला स्थिर राज्य व रणविजयाचा वर देतो असे सांगितले आहे।
Adhyaya 237
Chapter 237 — Rāma’s Teaching on Nīti (रामोक्तनीतिः)
भगवान अग्नी लक्ष्मणास रामोक्त नीतिचे वर्णन करतात—विजयाभिमुख असली तरी धर्मयुक्त आचारसंहिता। राजधर्म हा शास्त्रनिष्ठ व आत्मसंयमावर आधारलेला व्यवहार-विज्ञान आहे. राजाचे चार अर्थ-नीतिक कर्तव्य: धर्माने धनार्जन, त्याची वाढ, संरक्षण आणि योग्य पात्रांना योग्य वाटप. शासननीती (नय)चा पाया विनय—शास्त्रनिश्चयातून जन्मलेला इंद्रियजय. बुद्धी, धैर्य, कौशल्य, उद्योग, चिकाटी, वाक्चातुर्य, दानशीलता, आपत्ती-सहनशीलता हे राजगुण; शुचिता, मैत्री, सत्य, कृतज्ञता, समता हे समृद्धिदायक गुण सांगितले आहेत. विषयवनात फिरणाऱ्या ‘इंद्रिय-हत्ती’च्या रूपकातून ज्ञानाला अंकुश मानून संयमाचा उपदेश, तसेच काम, क्रोध, लोभ, हर्ष, मान, मद या सहा अंतःशत्रूंचा त्याग करावा असे सांगितले आहे. आन्वीक्षिकी, त्रयी, वार्ता, दंडनीती ही चार शास्त्रे—हित, धर्म, लाभ-हानी आणि न्याय-अन्याय नीती या क्षेत्रांनुसार स्पष्ट केली आहेत. सार्वधर्म: अहिंसा, सत्य व मधुर वाणी, शुचिता, दया, क्षमा; राजा दुर्बलांचे रक्षण करील, दडपशाही टाळील, शत्रूंनाही प्रिय बोलेल, गुरु-वृद्धांचा मान राखील, निष्ठावंत मैत्री वाढवील, अहंकाररहित दान करील आणि सदैव औचित्याने वागेल—हेच महात्म्याचे लक्षण।
Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
या अध्यायात राम अग्निपुराणातील नीतिशास्त्रपर परंपरेत राजधर्माचे संक्षिप्त मार्गदर्शन करतात. राज्याची सप्ताङ्गे—स्वामी (राजा), अमात्य (मंत्री), राष्ट्र (भूमी-प्रजा), दुर्ग, कोश, बल (सेना) व सुहृत (मित्र)—ही परस्पर पोषक अवयव म्हणून सांगितली आहेत. पुढे राजा व मंत्र्यांचे गुण—सत्य, ज्येष्ठसेवा, कृतज्ञता, बुद्धिमत्ता, शुचिता, निष्ठा, दूरदृष्टी—आणि लोभ, दंभ, चंचलता इ. दोषांचा त्याग, मंत्रगुप्ती व संधि-विग्रहकौशल्य यांवर भर आहे. समृद्ध देशाची लक्षणे, नगरस्थापनेचे निकष, दुर्गांचे प्रकार व रसद, धर्म्य कोशवृद्धी, सैन्यसंघटन व दंडव्यवस्थेची शिस्त वर्णिली आहे. मित्रनिवड व मैत्री निर्माण करण्याचे त्रिविध उपाय—समीप जाणे, मधुर-स्वच्छ वाणी, सन्मानपूर्वक दान—तसेच सेवकांचे आचरण, अधिकाऱ्यांची नेमणूक, राजस्वउपाय, प्रजाभयाची कारणे आणि आत्म-राज्यरक्षणासाठी राजाची जागरूकता सांगितली आहे।
Adhyaya 239
Ṣāḍguṇya — The Six Measures of Foreign Policy (with Rāja-maṇḍala Theory)
या अध्यायात राम नीतिशास्त्राला राज्य टिकविणे व विस्तार करण्याची शिस्तबद्ध विद्या म्हणतो; तिचा पाया राजमंडळाचे अचूक आकलन आहे. विजिगीषु राजाभोवती द्वादशविध राजचक्र—अरी (शत्रू), मित्र, त्यांचे अनुक्रमिक मित्र, तसेच पार्ष्णिग्राह (पाठीमागचा धोका) व आक्रंद (उपद्रवकर्ता) इत्यादी विशेष स्थितीतील घटक—यांचे वर्णन येते. मध्यम राजा (शत्रू व विजिगीषु यांच्या मधला) आणि उदासीन (बाह्य, बहुधा अधिक बलवान तटस्थ) यांच्या भूमिकेनुसार भेदनीती सांगितली आहे—एकत्रितांना अनुकूल करा, विभक्तांना आवरा. संधी, विग्रह, यान, आसन इत्यादी उपाय, त्यांचे प्रकार, आणि अविश्वसनीय व्यक्तींशी संधी न करण्याची कारणे दिली आहेत. युद्धापूर्वी तत्काळ व भावी फलांचा विचार, वैराची मुळे ओळखणे, द्वैधीभाव व गरज पडल्यास बलवानाचा आश्रय यावर भर आहे. शेवटी पराभवात धर्मनिष्ठ श्रेष्ठ रक्षकाच्या शरण जाऊन निष्ठेने वागणे—ही राजकीय वास्तवता व धर्मसंयम यांची सांगड घातली आहे।
Adhyaya 240
Mantra-śakti, Dūta-Carā (Envoys & Spies), Vyasana (Calamities), and the Sapta-Upāya of Nīti
या अध्यायात राम मंत्र-शक्तीला (रणनीतिक सल्ला) केवळ वैयक्तिक पराक्रमापेक्षा श्रेष्ठ मानून राज्यकारभार हा विवेकाधिष्ठित शास्त्रप्रयोग आहे असे सांगतात. ज्ञानाची व्याख्या संज्ञा, पुष्टी, संशय-निवारण व उरलेला निश्चय अशी केली आहे; ‘मंत्र’ हा पंचांग सल्ला—मित्र, उपाय, देश-काल विचार, आणि विपत्तीत प्रतिकार—असा ठरविला आहे; यशाची लक्षणे मनःप्रसाद, श्रद्धा, कार्यकौशल्य व सहाय्यक समृद्धी. मद, प्रमाद, काम आणि असावधान वाणी यांमुळे सल्ला नष्ट होतो अशी चेतावणी आहे. पुढे आदर्श दूताचे गुण, दूतांचे तीन प्रकार, शत्रुदेशात प्रवेशाची मर्यादा व शत्रूचा हेतू ओळखण्याची पद्धत दिली आहे. गुप्तचरनीतीत उघडे प्रतिनिधी व व्यवसायवेषातील गूढचर वर्णिले आहेत. व्यसन/आपत्ती दैवी व मानवी अशी विभागणी करून शांतीकर्म व नीतिउपाय सांगितले; राज्याची मुख्य काळजी—आय-व्यय, दण्डनीती, शत्रुनिवारण, आपदाप्रतिकार, राजा-राष्ट्ररक्षण. मंत्री, कोश, दुर्ग व राजाच्या व्यसन-दोषांचे निदान, छावणी-सुरक्षा, आणि शेवटी सात उपाय—साम, दान, भेद, दण्ड, उपेक्षा, इंद्रजाल, माया—उपप्रकार व धर्ममर्यादांसह; ब्राह्मणांविषयी संयम व शत्रूचे मनोबल खच्ची करण्यासाठी मायेचा युक्त वापरही सांगितला आहे।
Adhyaya 241
Rājanīti (Statecraft): Ṣaḍvidha-bala, Vyūha-vidhāna, and Strategic Warfare
हा अध्याय राजनिती-प्रकरणाची सुरुवात करतो. मंत्र (सल्ला), कोश (राजकोष) आणि चतुरंग सेनेचा शिस्तबद्ध समन्वय करून राजबल ठरविले आहे. राम सांगतो—युद्ध देवपूजेनंतरच आरंभावे आणि षड्विध बल समजावे: स्थायी सेना, बोलावलेले/उठावलेले दल, मित्रसेना, द्रोही/शत्रुतत्त्व, तसेच वन्य-आटविक/आदिवासी दल—यांची महत्त्वक्रम व दुर्बलता ओळखून. पुढे दुर्गम प्रदेशात सेनापतींची हालचाल, राजगृह व कोषाचे संरक्षण, आणि अश्व–रथ–गज–वन्यदल अशा स्तरित पार्श्वव्यूहाची रचना दिली आहे. मकर, श्येन, सूची, वीरवक्त्रा, शकट, वज्र, सर्वतोभद्र इ. व्यूहांचे वर्णन व प्रसंगानुसार उघडे युद्ध की गुप्त/छलयुद्ध—काळ, देश, थकवा, रसदताण व मानसिक दुर्बलता पाहून—नियमित केले आहे. शेवटी दलमाप, व्यूह-अंग (उरस, कक्षा, पक्ष, मध्य, पृष्ठ, प्रतिग्रह) आणि दंड/मंडल/भोग मांडणीचे वर्गीकरण करून युद्धकला धर्म्य विज्ञान म्हणून मांडली आहे—विजय, सुव्यवस्था व संरक्षण यासाठी।
Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
पूर्वी व्यूह-रचनेचा भाग संपल्यावर हा अध्याय बाह्य रणनितीऐवजी राजाने व्यक्तींचे देहगत लक्षणांवरून परीक्षण कसे करावे याकडे वळतो. अग्नि हे परंपरागत शास्त्र सांगतो—समुद्र ऋषींनी गर्गाला शिकवलेली सामुद्रिक विद्या, जी स्त्री-पुरुष दोघांचे शुभ-अशुभ संकेत दर्शवते. देहसौष्ठव व सममिती, ‘चतुर्विध समता’, तसेच न्यग्रोध-परिमंडल प्रमाण (भुजाविस्तार = उंची) यांसारखी आदर्श प्रमाणे, अंगुल-किष्कु मापे, वक्ष इत्यादी भागांवरील रेषा, कमलसदृश अवयव, आणि युग्म अवयवांची संगती यांचे वर्णन आहे. दया, क्षमा, शौच, दान, शौर्य हे गुण देहपरीक्षेशी जोडून राजधर्मात रूपाबरोबर स्वभावविवेक आवश्यक असल्याचे सूचित केले आहे. रूक्षता, उठलेल्या शिरा, दुर्गंधी अशुभ; मधुर वाणी व गजगती शुभ—नियुक्ती, निवड व सल्ल्यासाठी नीतिशास्त्रातील हे व्यावहारिक साधन आहे।
Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
पूर्वी पुरुष-लक्षणाचा विषय संपवून हा अध्याय समुद्राच्या वचनाने स्त्री-लक्षण नीतिशास्त्र व लक्षणशास्त्राच्या मार्गदर्शक रूपाने मांडतो, ज्यायोगे भावी स्त्रीचे शुभत्व तपासले जाते. सुडौल अवयव, मित व मोहक चाल, नीट बसलेले पाय व स्तन, तसेच दक्षिणावर्त नाभी इत्यादी शुभ देहचिन्हे येथे सांगितली आहेत. स्थूलपणा, विसंगती, भांडखोरपणा, लोभ, कठोर वाणी आणि काही नाव-संबंधी संकेत अशी अशुभ लक्षणे टाळावीत असेही नमूद आहे; सामाजिक सलोखा हा धर्माचा निकष मानला आहे. बाह्य सौंदर्यापेक्षा सद्गुण व सदाचार श्रेष्ठ—आदर्श बाह्य चिन्हे नसली तरी उत्तम वर्तनाने स्त्री ‘शुभ’ ठरते, असा भाव आहे. शेवटी हातावरील एका विशेष चिन्हाला अपमृत्यु-निवारक व दीर्घायुष्य-सूचक मानून राजधर्माच्या सामाजिक व्यवस्थेत देह-लक्षणविश्वासाचा संबंध दर्शविला आहे।
Adhyaya 244
Chapter 244 — चामरादिलक्षणम् / आयुधलक्षणादि (Characteristics of the Fly-whisk and Related Royal Emblems; Weapon Characteristics)
अग्निदेव सामाजिक निरीक्षणातून राजदरबारी आचाराकडे वळतात. चामर व छत्र यांची शुभलक्षणे वैध सार्वभौमत्व व सुसंस्कृत दरबारी व्यवस्था दर्शवितात. पुढे धनुर्वेद-शैलीत तांत्रिक विवेचन येते—दंड/सांध्यांची संख्या, आसन-सिंहासनांची मापे, तसेच धनुष्यनिर्मितीचे नियम (साहित्य, प्रमाण, टाळावयाचे दोष, प्रत्यंचा बसवणे, शिंग-टोक घडवणे). राजयात्रा व अभिषेककाळी धनुष्य-बाणांची पूजा करून शस्त्रांना पावन मानण्याची शिकवण दिली आहे. नंतर ब्रह्माच्या यज्ञात विघ्न घालणारा लोखंडी दैत्य, विष्णूचा नंदक खड्गप्रादुर्भाव आणि मारल्या गेलेल्या देहांचे लोखंडात रूपांतर—यातून धातुकर्म व शस्त्राधिकाराचा दैवी उगम सांगितला आहे. शेवटी तलवार-परीक्षेचे निकष—लांबीचे प्रकार, मधुर झंकार, पात्याचा आदर्श आकार—आणि शुचिता/शिस्तीचे नियम (रात्री प्रतिबिंब पाहणे वा किंमत-चर्चा निषिद्ध) देऊन नीति, शकुन व राज्यकारभार एकत्र बांधला आहे।
Adhyaya 245
Chapter 245 — रत्नपरीक्षा (Examination of Gems)
या अध्यायात भगवान् अग्नी राजांसाठी रत्नपरीक्षेचे शास्त्र सांगतात; अलंकार हे राजसत्तेचे चिन्ह व नियमनबद्ध भोग्यवस्तू आहे. हिरा, पाचू, माणिक, मोती, नीलम, वैडूर्य (कॅट्स-आय), चंद्रकांत, सूर्यकांत, स्फटिक तसेच अनेक नामांकित दगड व जैव/खनिज द्रव्यांची सूची देऊन दरबारातील ओळख, परीक्षण व खरेदी-संग्रहास उपयोगी असा कोश तयार केला आहे. रत्नांचे मुख्य निकष—अंतःप्रभा, स्वच्छता, निर्मळता व सुबक आकार, विशेषतः सोन्यात बसवलेल्या रत्नांसाठी। हिऱ्याबाबत दोषयुक्त (निष्प्रभ, अशुद्ध, तडा गेलेला, खरखरीत किंवा फक्त ‘दुरुस्तयोग्य’) दगड घालण्यास कठोर निषेध; उत्तम हिरा षट्कोणी, इंद्रधनुष्यासारखा, सूर्यप्रभ, शुद्ध व ‘अभेद्य’ असा वर्णिला आहे; पाचूसारखे ठिपके व पोपटपंखासारखी झळाळी मानक मानली आहे. मोत्यांचेही उत्पत्तीनुसार प्रकार (शिंपला, शंख, दात, मासा, मेघ) सांगून गोलाई, तेज, स्वच्छता व आकार हे गुण राजलक्षण, शकुन व सौंदर्याशी जोडले आहेत।
Adhyaya 246
Chapter 246 — वास्तुलक्षणम् (Characteristics of Building-sites / Vāstu)
या अध्यायात भगवान अग्नी राजकीय आयुध‑धनविषय सोडून वास्तु‑शास्त्राद्वारे अवकाश‑शासन व निवासधर्म सांगतात. वर्णानुसार भूमीचे रंग (श्वेत/रक्त/पीत/कृष्ण) आणि गंध‑रस इत्यादी इंद्रियपरीक्षेने भूमिनिवडीची निदानात्मक पद्धत दिली आहे. पुढे कुशादि पूजन, ब्राह्मण‑सत्कार आणि खनन‑संस्काराचा आरंभ सांगितला आहे. तांत्रिक केंद्र ६४‑पद वास्तु‑मंडल—मध्यच्या चार पदांत ब्रह्मा, दिशां‑कोपऱ्यांत देवता व प्रभावांचे स्थान, तसेच रोग‑क्षयादी बाधक शक्तींचाही निर्देश. नंदा, वासिष्ठी, भार्गवी, काश्यपी मंत्ररूपांनी प्रतिष्ठा करून गृहाला भूमी‑नगर‑गृहाधिपत्याखालील सजीव पवित्र क्षेत्र मानले आहे. पुढे दिशेनुसार शुभ वृक्षलागवड, ऋतुनुसार निवास‑मार्गदर्शन आणि कृषी‑उपाय—सिंचन‑मिश्रणे, दुष्काळी काळजी, फळगळ थांबविणे, प्रजातीविशिष्ट उपचार—यांनी वास्तु, विधी व पर्यावरण एकाच धर्मतंत्रात एकत्र येतात।
Adhyaya 247
Chapter 247 — पुष्पादिपूजाफलं (Fruits of Worship with Flowers and Other Offerings)
या अध्यायात भगवान अग्नी विष्णूच्या कृपेने सर्व कार्यांत सिद्धी मिळावी म्हणून पुष्पादि अर्चनेचा संक्षिप्त विधी सांगतात। मालती, मल्लिका, यूथी, पाटला, करवीर, अशोक, कुंद, तमालपत्र, बिल्व व शमीपत्र, भृंगराज, ऋतूत तुलसी, वासक, केतकी, कमळ व रक्तोत्पल इ. पूजेस योग्य; तर अर्क, उन्मत्तक/धतुरा व कंकांची इ. त्याज्य म्हटले आहेत। पुढे दानशास्त्राशी जोडून ठरावीक प्रमाणात तुपाचे दान महापुण्य, राज्यलाभ व स्वर्गप्राप्ती देणारे सांगितले असून, साधे गृहस्थ अर्पणही राजकीय व वैश्विक फल देतात आणि वैष्णव भक्तीने समृद्धी व धर्मप्रतिष्ठा दृढ होते।