Adhyaya 73

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नानादिविधिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः सूर्यपूजाविधिः ईश्वर उवाच वक्ष्ये सूर्यार्चनं स्कन्द कराङ्गन्यासपूर्वकं अहं तेजोमयः सूर्य इति ध्यात्वार्घ्यमर्चयेत्

अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील “स्नानादिविधी” नावाचा बहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला। आता त्र्याहत्तरावा अध्याय—“सूर्यपूजाविधी” आरंभ होतो। ईश्वर म्हणाले—हे स्कंदा! कर व अङ्गन्यास पूर्वक सूर्याची आराधना मी सांगतो। ‘मी तेजोमय सूर्य आहे’ असे ध्यान करून अर्घ्य अर्पून पूजा करावी।

Verse 2

पूरयेद्रक्तवर्णेन ललाटाकृष्टविन्दुना तं संपूज्य रवेरङ्गैः कृत्वा रक्षावगुण्ठनं

ललाटातून घेतलेल्या बिंदूने रक्तवर्ण (रक्तचंदन इ.) लावून (निर्दिष्ट स्थान/आकृती) भरावी। नंतर त्या चिन्हाची रविदेवाच्या अङ्गोपचारांनी सम्यक पूजा करून रक्षावगुण्ठन (संरक्षण-आवरण) विधी करावा।

Verse 3

सम्प्रोक्ष्य तज्जलैर् द्रव्यं पूर्वास्यो भानुमर्चयेत् ॐ अं हृद्वीजादि सर्वत्र पूजनं दण्डिपिङ्गलौ

त्या जलाने पूजाद्रव्याचे सम्यक् प्रोक्षण करून, पूर्वाभिमुख होऊन भानूची पूजा करावी। सर्वत्र हृदयबीजापासून—“ॐ अं”—असे पूजन करावे; तसेच दण्डिन् व पिङ्गल (परिचर देवता) यांचीही पूजा करावी।

Verse 4

द्वारि दक्षे वामपार्श्वे ईशाने अं गणाय च अग्नौ गुरुं पीठमध्ये प्रभूतं चासनं यजेत्

द्वाराशी उजवीकडे, डाव्या पार्श्वात आणि ईशान कोनात ‘अं’ अक्षराने गणेशाची पूजा करावी। अग्नीत गुरूचे पूजन करावे; आणि पीठाच्या मध्यभागी प्रभूत (महाशक्तिमान देव) तसेच त्याच्या आसनाचे यजन करावे।

Verse 5

अग्न्यादौ विमलं सारमाराध्यं परमं सुखं सितरक्तपीतनीलवर्णान् सिंहनिभान् यजेत्

अग्नीपासून आरंभ करून जे निर्मळ सारतत्त्व परम आराध्य व परम सुखदायक आहे, त्याचे श्वेत, रक्त, पीत व नील वर्णाच्या सिंहसदृश रूपांनी यजन करावे।

Verse 6

पद्ममध्ये रां च दीप्तां रीं सूक्ष्मां रं जयांक्रमात् रूं भद्रां रें विभूतीश् च विमलां रैममोघया

पद्माच्या मध्यभागी ‘रां’ दीप्त शक्ती, ‘रीं’ सूक्ष्म शक्ती म्हणून स्थापावी; नंतर क्रमाने ‘रं’ जया, ‘रूं’ भद्रा, ‘रें’ विभूतीश, आणि शेवटी ‘रैं’ विमला-अमोघा शक्तीचा न्यास करावा।

Verse 7

रों रौं विद्युता शक्तिं पूर्वाद्याः सर्वतोमुखाः ॐ हां हृद्वीजादीति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रुं जयां क्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रं मध्ये अर्कासनं स्यात् सूर्यमूर्तिं षडक्षरं

‘रों’ व ‘रौं’ या अक्षरांनी विद्युत-शक्तीची स्थापना करावी; पूर्व दिशेपासून आरंभ करून सर्वतोमुख अशी मांडणी करावी। (चिन्हित पाठ: ‘ॐ हां—हृद्बीजादि’; अन्य पाठ: ‘रुं—जया क्रमाने’)। मध्यभागी ‘रं’ने अर्कासन असावे; तेथे षडक्षर सूर्य-मूर्तीची प्रतिष्ठा करावी।

Verse 8

ॐ हं खं खोल्कयेति यजेदावाह्य भास्करं ललाटाकृष्टमञ्जल्यां ध्यात्वा रक्तं न्यसेद्रविं

“ॐ हं खं खोल्कये” असा जप करून भास्कराचे आवाहन करून पूजा करावी। अंजली ललाटापर्यंत नेऊन, रक्तवर्ण रवीचे ध्यान करून सूर्याचा न्यास करावा।

Verse 9

ह्रां ह्रीं सः सूर्याय नमो मुद्रयावाहनादिकं विधाय प्रीतये विम्बमुद्रां गन्धादिकं ददेत्

“ह्रां ह्रीं सः सूर्याय नमः” असा जप करून, नियत मुद्रेने आवाहनादि पूर्वकर्म करावे; देवाच्या प्रीत्यर्थ विम्बमुद्रा दाखवून गंधादि उपचार अर्पण करावेत।

Verse 10

पद्ममुद्रां बिल्वमुद्रां प्रदर्श्याग्नौ हृदीरितं ॐ आं हृदयाय नमः अर्काय शिरसे तथा

पद्ममुद्रा व बिल्वमुद्रा दाखवून, अग्नीवर हृदयमंत्र उच्चारावा—“ॐ आं हृदयाय नमः”; तसेच शिरोमंत्र—“अर्काय शिरसे नमः”।

Verse 11

भूर्भुवः स्वः सुरेशाय शिखायै नैरृते यजेत् हुं कवचाय वायव्ये हां नेत्रायेति मध्यतः

‘भूर्भुवः स्वः’ हे सुरेशासाठी शिखा-न्यासरूपे नैऋत्य दिशेस अर्पावे; ‘हुं’ कवचासाठी वायव्येस; आणि ‘हां’ नेत्रमंत्र म्हणून मध्यभागी अर्पावे।

Verse 12

वः अस्त्रायेति पूर्वादौ ततो मुद्राः प्रदर्शयेत् धेनुमुद्रा हृदादीनां गोविषाणा च नेत्रयोः

पूर्व दिशेपासून ‘वः अस्त्राय’ असा न्यास करावा; नंतर मुद्रा प्रदर्शित कराव्यात। धेनुमुद्रा हृदयादी स्थानी, आणि गोविषाणा-मुद्रा नेत्रांवर लावावी।

Verse 13

अस्त्रस्य त्रासनी योज्या ग्रहणां च नमस्क्रिया सों सोमं बुं बुधं वृञ्च जीवं भं भार्गवं यजेत्

अस्त्रासाठी त्रासनी (अपसारण-रक्षा) योजावी आणि ग्रहांसाठी नमस्कार-क्रिया करावी। ‘सों’ ने सोम, ‘बुं’ ने बुध, ‘वृञ्च’ ने जीव (बृहस्पती), आणि ‘भं’ ने भार्गव (शुक्र) यांची पूजा करावी।

Verse 14

दले पूर्वादिके ऽग्न्यादौ अं भौमं शं शनैश् चरं रं राहुं कें केतवे च गन्धाद्यैश् च खखोल्कया

पूर्व दिशेच्या दलात व इतर दलांत—आग्नेयादी क्रमाने—बीजाक्षरांचा न्यास करावा: भौमासाठी ‘अं’, शनैश्चरासाठी ‘शं’, राहूसाठी ‘रं’, आणि केतूसाठी ‘कें’। नंतर गंधादी उपचारांनी व ‘खखोल्कया’ सहित त्यांची पूजा करावी।

Verse 15

मूलं जप्त्वार्घ्यपात्राम्बु दत्वा सूर्याय संस्तुतिः नत्वा पराङ्मुखञ्चार्कं क्षमस्वेति ततो वदेत्

मूलमंत्र जपून अर्घ्यपात्रातील जल सूर्याला अर्पण करून सूर्याची स्तुती करावी। नंतर अर्कास नमस्कार करून पराङ्मुख होऊन ‘क्षमस्व’—“क्षमा कर” असे म्हणावे।

Verse 16

शराणुना फडन्तेन समाहत्याणुसंहृतिं भां नेत्रायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पराङ्मुखञ्चार्घ्यमिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शवानुना फडन्तेन समाहृत्यानुसंहतिमिति ख, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शवाणुना फडन्तेन समहत्यार्थं संहतिमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हृत्पद्मे शिवसूर्येतिसंहारिण्योपसंस्कृतिं

‘फड्’ अंत असलेल्या शर-मंत्राने सूक्ष्म अडथळ्यावर प्रहार करून अणु-संहृती (सूक्ष्म संकोचन/प्रत्याहार) करावी. काही पाठांत ‘भां नेत्राय’ असे, तर काहींत ‘पराङ्मुख होऊन अर्घ्य’ असा पाठ आहे. नंतर हृदयकमळात ‘शिव-सूर्य…’ मंत्राने संहारिणीची उपसंस्कृती (समापन-संस्कार) करावी.

Verse 17

योजयेत्तेजश् चण्डाय रविनिर्माल्यमर्पयेत् अभ्यर्च्यैशे जपाद्ध्यानाद्धोमात्सर्वं रवेर्भवेत्

आपले तेज चण्ड (सूर्याचा उग्र रूप) याच्याशी योजावे आणि रविला रवीचे निर्माल्य (अर्पित माळा/अवशेष) अर्पण करावे. ईश्वराची अर्चना करून जप, ध्यान व होम यांनी—सर्व काही रवीद्वारे सिद्ध होते.