Adhyaya 102

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रासादकृत्यप्रतिष्ठा नामैकाधिकशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यधिकशततमो ऽध्यायः ध्वजारोपणं ईश्वर उवाच चूलके ध्वजदण्डे च ध्वजे देवकुले तथा प्रतिष्ठा च यथोद्दिष्टा तथा स्कन्द वदामि ते

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील ‘प्रासादकृत्य-प्रतिष्ठा’ नावाचा एकशे एकावा अध्याय समाप्त झाला. आता एकशे दुसरा अध्याय ‘ध्वजारोपण’ सुरू होतो. ईश्वर म्हणाले—हे स्कंदा, चूलक (शिखर-कलश), ध्वजदंड, ध्वज आणि देवकुल (मंदिर) यांची शास्त्रोक्त प्रतिष्ठा जशी सांगितली आहे, तशी मी तुला सांगतो।

Verse 2

तडागार्धप्रवेशाद्वा यद्वा सवार्धवेशनात् ऐष्टके दारुजः शूलः शैलजे धाम्नि शैलजः

तळ्यात अर्धे प्रवेश केल्याने किंवा अर्धवट बुडालेल्या/अर्धवट वासाच्या स्थितीने एक प्रकारचा शूलदोष उत्पन्न होतो। विटांच्या बांधकामात तो ‘दारुज’ (लाकूडजन्य) शूल, आणि दगडी धामात तो ‘शैलज’ (शिलाजन्य) शूल मानला जातो।

Verse 3

वैष्णवादौ च चक्राढ्यः कुम्भः स्यान्मूर्तिमानतः स च त्रिशूलयुक्तस्तु अग्रचूलाभिधो मतः

वैष्णव इत्यादी (विधान/मूर्तिरचना) मध्ये मूर्तिमान नियमाप्रमाणे कुंभ चक्रयुक्त असावा. आणि तोच कुंभ त्रिशूलयुक्तही असल्यास त्यास ‘अग्रचूल’ असे नाम मानले जाते।

Verse 4

दामि ते इति ङ ऐष्टे दारुभव इति घ , ज च तडागार्धेत्यादिः, शैलज इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति अग्रं चूडाभिधो मत इति घ अस्रचूलादिदोषत इति छ गृहचूडाभिधो मत इति ङ अग्रं चूडादिदोषत इति ख ईशशूलः समाख्यातो मूर्ध्नि लिङ्गसमन्वितः वीजपूरकयुक्तो वा शिवशास्त्रेषु तद्विधः

लिंगाच्या शिरोभागी (मूर्ध्नि) जो चिन्ह/अलंकार बसविला जातो, त्यास ‘ईशशूल’ असे म्हणतात. शिवशास्त्रांमध्ये त्याचे विधान असे आहे की तो ‘वीजपूरक’ (मातुलुंग-सदृश) युक्त असावा किंवा ठरविलेल्या त्या रूपाप्रमाणेच असावा।

Verse 5

चित्रो ध्वजश् च जङ्घातो यथा जङ्गार्धतो भवेत् भवेद्वा दण्डमानस्तु यदि वा तद्यदृच्छया

ध्वज जर चित्रविचित्र (बहुरंगी) असेल आणि त्याचा खालचा भाग जंघेसारखा, जणू अर्धी जंघा; किंवा ध्वजदंड मान-प्रमाणात योग्य दिसत असेल—हे जाणूनबुजून असो वा योगायोगाने—तर ही ध्वजाची विशेष लक्षणे/चिन्हे मानली जातात।

Verse 6

महाध्वजः समाख्यातो यस्तु पीठस्य वेष्टकः शक्रैर् ग्रहै रसैवापि हस्तैर् दण्डस्तु सम्भितः

जो पीठाला सर्व बाजूंनी वेढणारा वेष्टकबंध असतो, तो ‘महाध्वज’ म्हणून ओळखला जातो. त्याचा दंड शक्र, ग्रह, रस इत्यादी मापांनी किंवा हस्त-प्रमाणाने योग्य रीतीने ठरवावा.

Verse 7

उत्तमादिक्रमेणैव विज्ञेयः शूरिभिस्ततः वंशजः शालजातिर्वा स दण्डः सर्वकामदः

त्यानंतर शौर्यविद्येत निपुणांनी ‘उत्तम’ इत्यादी क्रमाने त्या दंडाचे यथार्थ ज्ञान करावे. बांबूचा किंवा शाल-जात लाकडाचा दंड सर्वकाम-प्रद मानला आहे.

Verse 8

अयमारोप्यमाणस्तु भङ्गमायाति वै यदि राज्ञोनिष्टं विजानीयाद्यजमानस्य वा तथा

हे स्थापीत असताना जर भंग पावले किंवा नष्ट झाले, तर ते राजासाठी—किंवा तसेच यजमानासाठी—अशुभ लक्षण समजावे.

Verse 9

मन्त्रेण बहुरूपेण पूर्ववच्छान्तिमाचरेत् द्वारपालादिपूजाञ्च मन्त्राणान्तर्प्यणन्तथा

मंत्राच्या अनेक रूपांनी पूर्वीप्रमाणे शांतिकर्म करावे. तसेच द्वारपाल इत्यादींचे पूजन आणि मंत्रांचे तर्पणही करावे.

Verse 10

विधाय चूलकं दण्डं स्नापयेदस्त्रमन्त्रतः अनेनैव तु मन्त्रेण ध्वजं सम्प्रोक्ष्य देशिकः

ध्वजदंडाचा चूलक (शिखा/गुच्छ) तयार करून, अस्त्र-मंत्राने दंडाचे स्नापन (शुद्धिस्नान) करावे. आणि याच मंत्राने देशिक आचार्याने ध्वजाचे सम्यक् सम्प्रोक्षण (पवित्रीकरण)ही करावे.

Verse 11

मृदु कषायादिभिः स्नानं प्रासादङ्कारयेत्ततः विलिप्य रसमाच्छाद्य शय्यायां न्यस्य पूर्ववत्

मग मृदु कषाय इत्यादींनी स्नान घडवावे; त्यानंतर प्रासाद/शय्यागृह अलंकृत करावे। सुगंधित रसाने लेपन करून आच्छादन करून, पूर्वविधीनुसार शय्येवर ठेवावे।

Verse 12

चूडके लिङ्गवणन्यासो न च ज्ञानं न च क्रिया ति घ यदि वा तद्विदिच्छया इति ख यस्तु स्यात् पीठवेष्टक इति ङ राज्ञोरिष्टमिति ज वै तथा इति ज चूडकमिति ज भृत्काषायादिभिरिति ख , छ च विलिप्य रसमादायेति ज चूलके इति घ , ङ च विशेषार्था चतुर्थी च न कुण्डस्य कल्पना

चूडकाच्या प्रसंगी लिंगाचा वर्ण-न्यास विधीय आहे; परंतु हे केवळ ज्ञान नाही, आणि केवळ बाह्य क्रियाही नाही. किंवा ती विधी जाणणाऱ्याच्या इच्छेनुसारही करता येते. ‘पीठवेष्टक’ असा पाठही आढळतो; तसेच ‘राज्ञोरिष्टम्’—असेच. ‘चूडकम्’ हा शुद्ध पाठ; काही ठिकाणी ‘भृत्कषायादिभिः’ असा पाठ. ‘विलिप्य रसमादाय’ हेही पाठांतर; ‘चूलके’ हेही. येथे चतुर्थी विभक्ती विशेषार्थी आहे, आणि या संदर्भात कुण्डकल्पना विधेय नाही।

Verse 13

दण्डे तयार्थतत्त्वञ्च विद्यातत्त्वं द्वितीयकं सद्योजातानि वक्राणि शिवतत्त्वं पुनर्ध्वजे

दंडावर ‘तयार्थ-तत्त्व’ जाणावे आणि दुसरे म्हणून ‘विद्या-तत्त्व’ही जाणावे। ध्वजावर पुन्हा सद्योजाताची मुखे न्यास करावीत आणि तेथेच शिव-तत्त्व ओळखावे।

Verse 14

निष्कलञ्च शिवन्तत्र न्यस्याङ्गानि प्रपूजयेत् चूडके च ततो मन्त्रो सान्निध्ये सहिताणुभिः

तेथे निष्कल शिवाचा न्यास करून, अंगांची विधिपूर्वक पूजा करावी। नंतर चूड्यावर मंत्रविन्यास करावा, ज्यायोगे सूक्ष्म अणूं सहित सान्निध्य स्थापन होईल।

Verse 15

होमयेत् प्रतिभागञ्च ध्वजे तैस्तु फडन्तिकैः अन्यथापि कृतं यच्च ध्वजसंस्कारणं क्वचित्

ध्वजावर त्या ‘फड्’-अंत मंत्रांनी (नियत) भागासाठीही होम करावा। आणि कुठे ध्वजसंस्कार अन्य प्रकारे झाला असेल, तर या विधीने तो सम्यक् रीतीने नियमित/शुद्ध करावा।

Verse 16

अस्त्रयागविधावेवं तत्सर्वमुपदर्शितं प्रासादे कारिते स्थाने स्रग्वस्त्रादिविभूषिते

अशा प्रकारे अस्त्रयागविधीत हे सर्व उपदिष्ट केले आहे. विधिपूर्वक बांधलेल्या प्रासाद/मंदिरातील सिद्ध स्थानी, हार, वस्त्रे इत्यादींनी विभूषित करून हा विधी करावा.

Verse 17

जङ्घा वेदी तदूर्ध्वे तु त्रितत्त्वादि निवेश्य च होमादिकं विधायाथ शिवं सम्पूज्य पूर्ववत्

जंघा ही वेदी असे जाणावे. तिच्या वर त्रितत्त्वादींची स्थापना करून, होम इत्यादी विधी करून, नंतर पूर्ववत् शिवाची पूर्ण पूजा करावी.

Verse 18

सर्वतत्त्वमयं ध्यात्वा शिवञ्च व्यापकं न्यसेत् अनन्तं कालरुद्रञ्च विभाव्य च पदाम्बुजे

शिव सर्वतत्त्वमय आहे असे ध्यान करून, व्यापकस्वरूप शिवाचा न्यास करावा. तसेच पद्मासनावर अनंत व कालरुद्र यांचेही चिंतन करावे.

Verse 19

कुष्माण्डहाटकौ पीठे पातालनरकैः सह भुवनैर् लोकपालैश् च शतरुद्रादिभिर्वृतं

कुष्माण्ड व हाटक या दोन पीठांवर तो (मंडल/लोक) पाताळे व नरकांसह, भुवने, लोकपाल आणि शतरुद्रादी गणांनी वेढलेला आहे.

Verse 20

ब्रह्माण्दकमिदं ध्यात्वा जङ्घाताञ्च विभावयेत् वारितेजोनिलव्योमपञ्चाष्टकसमन्वितं

या ब्रह्मांडरूप अंडाचे ध्यान करून, जंघा इत्यादी अवयवांचेही चिंतन करावे—जे जल, तेज, वायु, व्योम या समूहांसह तसेच पंचक व अष्टक यांशी संयुक्त आहेत.

Verse 21

संहरणमिति ख , छ , च यच्च ध्वजसंस्करणमिति घ अस्त्रयागे विधाने चेति ज प्रासादकारितस्थाने इति ख , झ च प्रासादे कारितस्थाने इति ज पातालनवकैर् इति ङ , ज च पञ्चाग्गकसमन्वितमिति ग सर्वावरणसञ्ज्ञञ्च वृद्धयोन्यवृकान्वितं योगाष्टकसमायुक्तं नाशाविधि गुणत्रयं

‘संहरण’—असा पाठ ख, छ, च हस्तलिखितांत; ‘ध्वज-संस्करण’—घ मध्ये; आणि ‘अस्त्र-यागाच्या विधानी’—ज मध्ये. ‘प्रासाद-निर्माणस्थानी’—ख, झ मध्ये; ‘प्रासादात निर्माणस्थानी’—ज मध्ये. ‘नव पाताळांसह’—ङ, ज मध्ये; ‘पंचाङ्गकसमन्वित’—ग मध्ये. हे ‘सर्व आवरण-संज्ञायुक्त’, ‘वृद्धयोनि व अवृक-संयुक्त’, ‘योगाष्टकसमायुक्त’ असे कथिले आहे; नाश-विधी गुणत्रयानुसार त्रिविध आहे.

Verse 22

पटस्थं पुरुषं सिंहं वामञ्च परिभावयेत् मञ्जरीवेदिकायाञ्च विद्यादिकचतुष्टयं

पटावर स्थित पुरुष व सिंह यांचे, तसेच वाम (पक्ष/रूप) याचेही ध्यान करावे. आणि मञ्जरी-वेदीवर विद्या इत्यादींचे चतुष्टय (चार-समूह) जाणावे.

Verse 23

कण्ठे मायां सरुद्राञ्च विद्याश्चामलसारके कलसे चेश्वरं विन्दुं विद्येश्वरसमन्वितं

कंठस्थानी माया रुद्रांसह, आणि अमल-सारक (निर्मळ सार-पात्र) मध्ये विद्यांचा न्यास करावा. तसेच कलशात बिंदुरूप ईश्वरास, विद्येश्वरसमन्वित, प्रतिष्ठित करावे.

Verse 24

जटाजूटञ्च तं विद्याच्छूलं चन्द्रार्धरूपकं शक्तित्रयं च तत्रैव दण्डे नादं विभाव्य च

त्यास जटाजूटधारी असे जाणावे; चंद्रार्धरूपक त्रिशूलाचे ध्यान करावे; तेथेच शक्तित्रयाचाही न्यास करावा. आणि दंडावर नादाचेही चिंतन करावे.

Verse 25

ध्वजे च कुण्डलीं शक्तिमिति धाम्नि विभावयेत् जगत्या वाथ सन्धाय लिङ्गं पिण्डिकयाथवा

आणि ध्वजावर (ध्वजदंड/स्तंभावर) कुण्डली-शक्तीला तिच्या धामात अधिष्ठित मानून ध्यान करावे. मग जगतीवर किंवा पिंडिकेवर लिंग स्थापून (पुढील विधी करावा).

Verse 26

समुत्थाप्य सुमन्त्रैश् च विन्यस्ते शक्तिपङ्कजे न्यस्तरत्नादिके तत्र स्वाधारे विनिवेशयेत्

शुभ मंत्रांनी (स्थापित शक्ती-आसन) उचलून शक्तीचे पद्म विधिपूर्वक विन्यस्त करावे; तेथे रत्नादि अर्पणे ठेवून नंतर ते स्वाधारात दृढपणे प्रतिष्ठापावे।

Verse 27

यजमानो ध्वजे लग्ने बन्धुमित्रादिभिः सह धाम प्रदक्षिणीकृत्य लभते फलमीहितं

ध्वज उभारल्यावर यजमान बंधु‑मित्र आदिंसह पवित्र धामाची प्रदक्षिणा करून इच्छित फल प्राप्त करतो।

Verse 28

गुरुः पाशुपतं ध्यायन् स्थिरमन्त्राधिपैर् युतं अधिपान् शस्त्रयुक्तांश् च रक्षणाय निबोधयेत्

गुरु पाशुपत शक्तीचे ध्यान करून, मंत्राधिपतींसह स्थिर अधिपती व शस्त्रयुक्त रक्षक यांना संरक्षणासाठी (साधकास) नियोजित करण्याची आज्ञा देईल।

Verse 29

गपिण्डिकयाथवेति घ , ङ , ज च स्वमन्त्रैश्चेति ग , ङ , च लभते फलमीप्सितमिति ङ पाशुपतं ध्यायेदिति ख , घ च शिवमन्त्राधिपैर् युतमिति घ , ङ च रक्षणाय निवेदयेदिति ख , छ च न्यूनादिदोषशान्त्यर्थं हुत्वा दत्वा च दिग्बलिं गुरवे दक्षिणां दद्याद् यजमानो दिवं व्रजेत्

गपिण्डिका-विधी व स्वमंत्रांच्या प्रयोगाने इच्छित फल मिळते. पाशुपती (शिव) यांचे ध्यान करून, शिवमंत्राधिपतींसह संयुक्त करून, संरक्षणासाठी ते निवेदन करावे. नंतर न्यूनता इत्यादी दोषशांतीसाठी हवन करून व दिग्बली देऊन, यजमानाने गुरूस दक्षिणा द्यावी; अशा रीतीने तो स्वर्गास प्राप्त होतो.

Verse 30

प्रतिमालिङ्गवेदीनां यावन्तः परमाणवः तावद्युगसहस्राणि कर्तुर्भोगभुजः फलं

प्रतिमा, लिंग व वेदी यांतील जितके परमाणू आहेत, तितकी युगसहस्रे कर्ता स्वर्गीय भोगरूपाने ते फल उपभोगतो।