Vyakarana
Sanskrit Grammar
A concise grammar of Sanskrit covering sandhi, samasa, vibhakti, dhatu, pratyaya, and the essential rules of Paninian grammar.
Adhyayas in Vyakarana
Adhyaya 348
Vyākaraṇa—Pratyāhāra System, Upadeśa Conventions, and Manuscript-Critical Notice (Agni Purana, Chapter 348)
या अध्यायाची सुरुवात स्पष्ट हस्तलिखित-समालोचनाने होते—मागील गोंधळलेला उतारा प्रतिलिपी-दोष म्हणून नाकारला आहे, आणि शास्त्रासाठी अचूक परंपरा आवश्यक आहे हे ठसवले आहे। पुढे स्कंद व्याकरणाचे संक्षिप्त निरूपण करतात—‘शब्दांचे सिद्ध स्वरूप’—कात्यायन-परंपरेनुसार व नवशिक्यांना उपदेशार्थ। व्याकरण-क्रियांतील संज्ञा सांगून शिवसूत्र-क्रम (‘अ इ उ ण् …’ ते ‘ह ल्’) यांच्या आधारे प्रत्याहार-पद्धती प्रमुखतेने मांडली आहे। उपदेश-परंपरा दिल्या आहेत—ध्वनींचा इट्-चिन्हांसह निर्देश आणि नियम-प्रयोगात अनुनासिकत्वाचा त्याग। शेवटी प्रत्याहार-ग्रहणाचा नियम—आदिध्वनी व अंतिम सूचक (इत्) यांच्या योगाने मधल्या ध्वनीसमूहाचा बोध होतो, प्रत्येक ध्वनी आपल्या परिघात ग्राह्य। अগ্নिपुराणाच्या विश्वकोशीय दृष्टीत व्याकरण वेदपठणाची शुद्धता, विधींची अचूकता व अर्थनिर्णयाची विश्वसनीयता यासाठी पवित्र साधन असून धर्म व मोक्षलक्ष्याशी जोडलेले आहे।
Adhyaya 349
Sandhi-siddha-rūpa (The Established Forms/Results of Sandhi)
हा अध्याय पूर्वीच्या प्रत्याहार-सूचीच्या लगेच पुढे सुरू होऊन ध्वन्यात्मक संक्षेपांपासून पुढे जात ‘संधि-सिद्ध-रूप’—म्हणजे संधीचे स्थिर/मान्य परिणाम—यांचे निरूपण करतो. स्कंद स्वर-संधीची सुरुवात संक्षिप्त, उदाहरणप्रधान रूपांनी (उदा. दण्डाग्रमम्, सागताः, दधीदम्, नदीहते, मधूदकम्) करतात आणि प्रमाणित परिणाम पाहूनच योग्य व्युत्पत्ती शिकावी असे सूचित करतात. पुढे यज्ञीय उच्चार व वर्ण-संदर्भ (ḹ चा उल्लेख सहित), पर्याय/भेद-युगे, तसेच दर्शक संधी (त + इह → तयीह) येतात. नंतर व्यंजन-संधी व विसर्गजन्य परिवर्तन ‘भवाञ् चेते/भवाञ् च शेते/भवाञ् शेते’ इत्यादी वाक्य-मालिकांसह दिले आहेत. तसेच वाणीची मृदुता, प्रमाणबद्धता आणि कठोर संयोग टाळणे हा नियम मांडून व्याकरणशुद्धीला धर्मजीवनातील संयमित अभिव्यक्तीशी जोडले आहे।
Adhyaya 350
Forms Established by the suP (Nominal Case-Endings) — सुब्विभक्तसिद्धरूपम्
या अध्यायात संधीजन्य रूपांनंतर नामरूप-सिद्धीचा विषय येतो. स्कंद कात्यायनाला दोन प्रत्यय-व्यवस्था सांगतो—नामांसाठी ‘सुप्’ आणि धातूंवरील क्रियाप्रत्यय ‘तिङ्’; तसेच ‘सुप्’ हे सात विभक्तींचे मूळ आहे असे स्पष्ट करतो. प्रत्येक विभक्तीचे सुप्-प्रत्ययसमूह मांडून त्यांचा आधार ‘प्रातिपदिक’ या संज्ञेत ठेवला आहे—धातू व तिङ् इत्यादी क्रियाप्रत्ययांपासून रहित नाममूल. प्रातिपदिकांचे अजंत/हलंत व पुल्लिंग/स्त्रीलिंग/नपुंसकलिंग असे वर्गीकरण करून ‘नायक’ इत्यादी उदाहरण-शब्द, तसेच अनेक वैदिक व अनियमित रूपे दिली आहेत. कारक-अर्थाने विभक्त्यर्थ जोडले आहेत—प्रथमा स्वार्थ व संबोधन, द्वितीया कर्म, तृतीया करण, चतुर्थी संप्रदान, पंचमी अपादान, षष्ठी स्वामित्व, सप्तमी अधिकरण। उत्तरार्धात सखा, पति, पिता, गौः, राजा, पन्था आणि का/अयम्/असौ अशा सर्वनामांचे रूपपाठ, नियम-अपवाद व शिष्ट-यज्ञीय प्रयोग दाखविले आहेत।
Adhyaya 351
स्त्रीलिङ्गशब्दसिद्धरूपम् (The Established Forms of Feminine Nouns)
व्याकरणप्रवाहात पुंलिंग रूपे पूर्ण झाल्यानंतर स्कंद स्त्रीलिंग शब्दसिद्ध-रूपे संक्षिप्त, पठणयोग्य क्रमाने मांडतात. प्रथम ‘रामा’ (आकारान्त) नमुन्याने विभक्तिरूपे, नंतर ‘नदी’सारखी ईकारान्त रूपे, ‘श्री’ व ‘स्त्री’ यांसारखे मान्य पर्याय असलेले शब्द, तसेच वाक्, श्रग्, द्यौः, समित्, दृशत् इत्यादी व्यंजनान्त विशेष शब्दांचे रूपपाठ दिले आहेत. ‘असौ/अमू’ मालिकेतील सर्वनामिक-निर्देशक रूपेही येतात आणि श्रीयै/श्रीये, भवती→भवन्ती असे पर्याय अनुमत असल्याचे नमूद आहे. हा अध्याय स्मरणार्थ निश्चित यादीरूपाने शुद्ध प्रयोग, टीका-अध्ययन व अनुष्ठानभाषेची निष्ठा राखण्यासाठी आग्नेय विद्येचा व्याकरण-धर्मसमन्वय दर्शवितो।
Adhyaya 352
Chapter 352 — Established Forms of Feminine-Gender Words (Strīliṅga-śabda-siddha-rūpa)
हा अध्याय व्याकरण-खंडातील स्त्रीलिंग शब्दांच्या सिद्ध (स्थापित) रूपांचे प्रकरण पूर्ण करतो आणि नपुंसकलिंगाच्या रूपपद्धतीकडे वळण्यापूर्वी संकलन-बिंदू ठरतो. आग्नेय विद्येच्या पवित्र उपदेशपर प्रवाहात ही समाप्ती पठण, अध्यापन व यज्ञवाणीतील शुद्ध प्रयोग स्थिर करण्यासाठी उपयुक्त आहे. शीर्षकाप्रमाणे येथे तर्काधारित कल्पना नव्हे, तर प्रमाणित व कंठस्थ करण्याजोगी सिद्ध-रूपे दिली आहेत. हा अध्याय पुराणाच्या विश्वकोशीय मांडणीचा दुवा दर्शवतो, जिथे व्याकरणशुद्धीला अर्थरक्षण करणारे धर्मिक संरक्षण मानले जाते।
Adhyaya 353
Chapter 353: कारकं (Kāraka — Syntactic Relations) with Vibhakti-Artha (Case-Meaning Integration)
नपुंसकलिंगी रूपांनंतर हा अध्याय सुकंदाच्या प्रतिज्ञेने सुरू होतो की तो विभक्त्यर्थासह कारक स्पष्ट करील. कर्ता स्वतंत्र मानून प्रेरक-कर्तृत्वाचा भेद सांगितला आहे. कर्ता पाच प्रकारचा व कर्म सात प्रकारचे—श्रीसहित विष्णूस नमस्कार, हरिच्या शुभतेसाठी पूजन, विष्णुनमस्काराने मोक्ष अशा वैष्णव-भावयुक्त उदाहरणांनी. पुढे करण, संप्रदान, अपादान व अधिकरण ही कारके क्रमाने विभक्ती-प्रयोगाशी जोडली आहेत; विशेष नियम—कर्मप्रवचनीयांसोबत द्वितीया, ‘नमः/स्वाहा’ इत्यादींसोबत चतुर्थी, आणि अनभिहित प्रसंगांत तृतीया व षष्ठी—दिले आहेत. वैषयिक व सामीप्यक दोष, रूढ अधिकरण-प्रयोग, षष्ठीचे उपयोग आणि काही तद्धित-निर्मितीत षष्ठी-निषेधही नमूद आहे. व्याकरणाला अग्नेय विद्या मानून धर्म, विधिवाक्यांची स्पष्टता व भक्तिप्रधान अर्थ यासाठी उपयुक्त ठरवले आहे।
Adhyaya 354
Kāraka (Case-relations) — Chapter Colophon and Transition
या विभागात अग्निपुराणाच्या व्याकरण-भागातील ‘कारक’ प्रकरणाची समाप्ती दर्शविली आहे; कोलोफनद्वारे कारकाध्याय पूर्ण झाल्याची घोषणा होते. व्याकरण ही अशी शास्त्रबद्ध विद्या मानली आहे जी यज्ञकर्म, न्याय-व्यवहार व शास्त्रीय निरूपणात अर्थाचे रक्षण करून धर्मास उपकारक ठरते. समाप्तीनंतर लगेचच ग्रंथ ‘समास’ प्रकरणाकडे वळतो—कारक-संबंधांनंतर समासाद्वारे रूप-आणि-अर्थ संक्षेपाची क्रमशः प्रगती, अग्नेय अध्यापनपद्धतीनुसार, सूचित केली आहे।
Adhyaya 355
Chapter 355 — Samāsa (Compounds): Colophon and Transition to Taddhita
हा अध्याय समास-प्रकरणाच्या समाप्तीचा कोलोफन म्हणून दिला असून, अग्निपुराणातील व्याकरण-भागात समासविचार पूर्ण झाल्याचे सूचित करतो. समासात वाक्यरचनेच्या संयोगाने अर्थ संक्षेपित होतो; त्यानंतर तद्धित-प्रकरणात प्रत्यय-व्युत्पत्तीने अर्थाचा विस्तार होतो—हा शास्त्रीय अध्यापनक्रम दाखविला आहे. आग्नेय विद्येच्या चौकटीत ही भाषिक मांडणी केवळ शैक्षणिक नसून, धर्मग्रंथांचा अचूक अर्थबोध आणि यज्ञ व उपदेशातील शुद्ध, संयमित वाणी यांना आधार देते. हा संक्रमणबिंदू समासाचा विभाग समाप्त करून तद्धिताचा विभाग आरंभतो, आणि वसिष्ठाला अग्निदेवांच्या विश्वकोशीय उपदेशात अभ्यासक्रमासारखा प्रवाह टिकवून ठेवतो।
Adhyaya 356
Forms Accomplished by Unādi (affixes) — उणादिसिद्धरूपम्
व्याकरणाच्या अभ्यासक्रमात हा अध्याय तद्धितानंतर उणादि-प्रत्ययांचे निरूपण करतो—धातूंनंतर लागणारे विशेष प्रत्यय, ज्यांमुळे प्रचलित शब्दरूपे सिद्ध होतात. कुमाराच्या उपदेशात्मक शैलीत काही निष्पत्ती दाखविल्या आहेत, उदा. उणि-प्रत्ययाने ‘कारु’ (कारागीर). पुढे वैदिक प्रयोगात ‘बहुल’ आढळणाऱ्या उणादि-सिद्ध/परंपरागत रूपांची निघण्टूसदृश सूची दिली आहे. एका ठिकाणी पाठभेदाचा निर्देश करून भिन्न संहितांतील वाचनभेदही नोंदला आहे. पशु, नाते, स्थळ, वस्तू व भावगुण यांसंबंधी शब्दरूपे देऊन यज्ञ, अध्ययन व सुशासनात शुद्ध भाषेने धर्मोपकार करण्याचा हेतू स्पष्ट होतो.
Adhyaya 357
Tिङ्विभक्तिसिद्धरूपम् (Established Forms of Tiṅ-Inflections)
या अध्यायात पुराणीय विश्वकोशीय चौकटीत तिङ्-प्रत्ययांचे (क्रियापदाचे पुरुष-वचन-प्रत्यय) संक्षिप्त व्याकरण-प्रकरण दिले आहे आणि भाव, कर्म व कर्तृ-प्रयोगांतील त्यांचा विनियोग स्पष्ट केला आहे. आधीच्या उणादि विषयात पाठ-विच्छेदाचा उल्लेख करून लकारांचे अर्थक्षेत्र क्रमाने सांगितले आहे—लट् वर्तमान, लिङ् विधी/आशीर्वाद, लोट् आज्ञा/आशीष, लङ् दूर भूत, लुङ् व लिट् भूत (लिट् मध्ये परोक्ष/अदृष्ट विशेष), तसेच लुट्/लृङ् भविष्य. परस्मैपद-आत्मनेपद भेदासह पुरुष-प्रत्ययांची यादी देऊन भू व एध् इत्यादी धातूंवर रूपे दाखवली आहेत; इतर धातुगट व विकरण-सूचना येतात. शेवटी सन् (इच्छार्थ), णिच् (प्रेरणार्थ), यङ् (आवृत्ती) व यङ्लुक् अशी व्युत्पन्न रूपे उदाहरणे व ‘रूपक’ नमुन्यांनी जोडून समजावली आहेत।
Adhyaya 358
Chapter 358 — कृत्सिद्धरूपम् (The Established Forms of Kṛt: Primary Nominal Derivatives)
व्याकरणाच्या अभ्यासक्रमात तिङ्-सिद्धरूपानंतर हा अध्याय कृत्-सिद्धरूपाकडे वळतो. कुमार कृत्-प्रत्ययांनी भाव (क्रिया/अवस्था), कर्म (वस्तू) आणि कर्तृ (कर्ता) या तीन अर्थक्षेत्रांत नामे व कृदंत कसे सिद्ध होतात ते सांगतो. ल्युṭ/क्तिन्/घञ् हे भाववाचक; क्त-प्रकारचे कृदंत प्रामुख्याने कर्तृवाचक असून कधी भाव किंवा कर्मही दर्शवितात; शतृ/शानच, वुण्/तृच इत्यादींनी कृदंत/कर्तृवाचक रूपे बनतात. क्विप्-निर्मित रूपे (उदा. स्वयम्भू), लिट्-संबद्ध कृदंत-प्रकार (क्वन्सु/कान) आणि छंदसमध्ये बहुल उणादि-व्युत्पत्ती यांचाही विशेष उल्लेख आहे. ‘प्रत्यय–अर्थ–उदाहरण’ या वर्गीकरणातून व्याकरणशास्त्र हे यथार्थ बोध व धर्म्य संवादासाठी प्रकट साधन आहे, असे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 359
Kṛt-siddha-rūpa (Completed Derivative Forms) — Conclusion
हा समापन-सूचक कृत्-प्रत्ययजन्य रूपांवरील पूर्व व्याकरण-खंड पूर्ण करतो आणि ‘सिद्ध’ म्हणजे स्थापित रूप-परिणामांची पूर्णता अधोरेखित करतो. अग्निपुराणाच्या व्याकरण-शिक्षणात असे शेवटचे टप्पे ग्रंथातील सांधे ठरतात—शब्दनिर्मितीच्या नियमांपासून विद्यार्थ्याला शब्दकोशीय उपयोग व वर्गीकरणाकडे नेतात. अध्यायांत कोलोफन वसिष्ठाला दिलेल्या अग्नीच्या उपदेशाची संवादात्मक प्रामाणिकता दृढ करतो आणि पुढील अध्यायातील लिंग, पर्याय व नानार्थयुक्त शब्दसमूहांच्या शिस्तबद्ध नोंदीसाठी वाचकाला सिद्ध करतो।