Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
वास्तु-प्रतिष्ठा व ईशान-कल्पाच्या संदर्भात ईश्वर महत्त्वाच्या कर्मांपूर्वी निर्विघ्नता मिळावी म्हणून गणेशपूजेची विधी सांगतो. प्रारंभी मंत्र-न्यासात गणपतीची विशेषणे हृदय, शिर, शिखा, वर्म, नेत्र व अस्त्र या देहस्थानी विन्यस्त करून साधकदेहाला पवित्र कर्मसाधन केले जाते. पुढे मंडल-केंद्रित पूजाक्रमात गण, गुरु व पादुका, शक्ती व अनंत, धर्म तसेच यंत्र/मंडलाचे स्तर (मुख्य ‘अस्थि-चक्र’ आणि वर-खालील आवरणे) यांचा समावेश होऊन परंपरा, सामर्थ्य, विश्वाधार व नियम यांचे एकीकरण होते. पद्मकर्णिका-बीजा, ज्वालिनी, नंदया, सूर्येशा, कामरूपा, उदया, कामवर्तिनी इत्यादी देवीरूपांचे आवाहन, पाठभेद-सूचना आणि बीजाक्षरांचे तत्त्वकार्याशी संक्षिप्त नकाशीकरण दिले आहे. शेवटी गणपती गायत्री व नामावलीतून त्यांचे विघ्ननाशकत्व सांगून प्रतिष्ठा व धर्मसिद्धीतील यश अधोरेखित केले आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये पादपारामप्रतिष्ठाकथनं नाम सप्ततितमो ऽध्यायः अथ एकसप्ततितमो ऽध्यायः गणेशपूजाविधिः ऐश्वर उवाच गणपूजां प्रवक्ष्यामि निर्विघ्नामखिलार्थदां गणाय स्वाहा हृदयमेकदंष्ट्राय वै शिरः
अशा प्रकारे आदिमहापुराणातील आग्नेय भागात ‘पादपाराम-प्रतिष्ठाकथन’ नावाचा सत्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता एकाहत्तरावा अध्याय—‘गणेशपूजाविधी’. ईश्वर म्हणाले: मी गण (गणेश) पूजेचे वर्णन करतो; ती विघ्नरहित करून सर्व अर्थ देते. (न्यास:) ‘गणाय स्वाहा’—हृदय; ‘एकदंष्ट्राय’—शिर.
Verse 2
गजकर्णिने च शिखा गजवक्त्राय वर्म च महोदराय स्वदन्तहस्तायाक्षि तथास्त्रकम्
‘गजकर्णिन्’ यासाठी शिखेचा विन्यास करावा; ‘गजवक्त्र’ यासाठी वर्म (कवच) ठेवावे; ‘महोदर’ यासाठी नेत्र नियोजावेत; तसेच ‘स्वदन्तहस्त’ यासाठी अस्त्र-मंत्र नियुक्त करावा।
Verse 3
गणो गुरुः पादुका च शक्त्यनन्तौ च धर्मकः मुख्यास्थिमण्डलं चाधश्चोर्ध्वच्छदनमर्चयेत्
क्रमाने गण, गुरु, (गुरूच्या) पादुका, शक्ती व अनंत, धर्म, मुख्य अस्थि-मंडल, तसेच खाली व वरचे आवरण यांचेही पूजन करावे।
Verse 4
पद्मकर्णिकवीजांश् च ज्वालिनीं नन्दयार्चयेत् सूर्येशा कामरूपा च उदया कामवर्तिनी
देवीचे पद्मकर्णिका-बीजा रूपाने, ज्वालिनी रूपाने, तसेच नंदया, सूर्येशा, कामरूपा, उदया आणि कामवर्तिनी या रूपांनीही पूजन करावे।
Verse 5
निर्विघ्नां पापनाशिनीमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः बलकर्णिने चेति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महोदराये दण्डहस्तायाक्षि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मुख्यास्तिमण्डलमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सत्यां च विघ्ननाशा च आसनं गन्धमृत्तिका यं शोषा रं च दहनं प्लवो लं वं तथामृतम्
“निर्विघ्ना, पापनाशिनी”—असा पाठ दोन चिह्नित हस्तलिखितांत आहे. “बलकर्णिने च”—असा पाठ ख, ग, घ, ङ-चिह्नित हस्तलिखितांत आहे. “महोदराय, दण्डहस्ताय, (तथा) अक्षि”—असा पाठ ङ-चिह्नित हस्तलिखितात आहे. “मुख्य अस्थि-मंडल”—असा पाठ ख व ङ-चिह्नित दोन हस्तलिखितांत आहे. तसेच (देवी) ‘सत्या’ आणि ‘विघ्ननाशा’ही आहे. आसन सुगंधी मृत्तिका; ‘यं’ शोषण, ‘रं’ दहन, ‘लं’ प्लव, आणि ‘वं’ अमृत।
Verse 6
लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात् गणपतिर्गणाधिपो गणेशो गणनायकः गणक्रीडो वक्रतुण्ड एकदंष्ट्रो महोदरः
आम्ही लम्बोदराला जाणतो (आणि पूजतो); महोदराचे ध्यान करतो। तो दंती आम्हाला प्रेरणा (आणि प्रकाश) देवो। तो गणपति, गणाधिप, गणेश, गणनायक; गणांमध्ये क्रीडा करणारा; वक्रतुण्ड; एकदंत; आणि महोदर आहे।
Verse 7
गजवक्त्रो लम्बुक क्षिर्विकटो विघ्ननाशनः धूम्रवर्णा महेन्द्राद्याः पूज्या गणपतेः स्मृताः
गजवक्त्र, लंबोदर, क्षिर्विकट, विघ्ननाशन, धूम्रवर्ण—तसेच महेंद्रादी इतर—ही गणपतीची पूज्य नामरूपे म्हणून स्मरणात आहेत।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes mantra-nyāsa with precise deity-epithet assignments to bodily loci (heart, head, crown-tuft, armor, eyes, weapon-mantra), followed by a structured mandala worship order (Gaṇa, Guru/pādukā, Śakti, Ananta, Dharma, and diagrammatic layers).
By foregrounding Gaṇeśa as Vighnanāśaka, it frames technical ritual correctness as a discipline of purification and dharmic alignment, ensuring that Vāstu-Pratiṣṭhā proceeds with auspiciousness while cultivating devotion, lineage-respect (guru), and inner steadiness through nyāsa and mantra.
A Gaṇapati gāyatrī is given: “लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात्”, positioning Gaṇeśa as the meditated deity who impels insight and successful completion of rites.