Dharma-shastra
Laws of Righteous Conduct
Exposition of dharma-shastra covering varnadharma, ashrama duties, samskaras, purification rites, and ethical codes for society.
Adhyayas in Dharma-shastra
Adhyaya 150
Chapter 150 — Manvantarāṇi (The Manvantaras) and the Purāṇic Map of Vedic Transmission
भगवान अग्नी धर्मकेंद्रित विश्वरचनेचे क्रमबद्ध वर्णन करत मन्वंतरांची गणना करतात—प्रत्येक मन्वंतरात मनु, इंद्र, देवगण, सप्तर्षी आणि पृथ्वीवरील धर्मव्यवस्था टिकविणारी प्रजा/संतती यांद्वारे त्याची ओळख ठरते. स्वायंभुवादी प्राचीन चक्रांपासून वर्तमान श्राद्धदेव/वैवस्वत मनु व त्यांचे सप्तर्षी सांगून, पुढे सावर्णी इत्यादी भविष्यकालीन मनूंचाही निर्देश करतात; आणि ब्रह्माच्या एका दिवसात असे चौदा मन्वधिकार असतात असे प्रतिपादन करतात. नंतर द्वापरयुगाच्या शेवटी हरि आदिवेदाचे विभाजन करून चार वेदांना याज्ञिक कर्तव्यांची नेमणूक करतो, तसेच व्यासाचे शिष्य—पैल, वैशंपायन, जैमिनी, सुमंतु—आणि त्यांच्या परंपरा व शाखांमधून वेदपरंपरेचा प्रवाह दर्शवितो. अशा रीतीने विश्वचक्रे आणि ग्रंथपरंपरा—दोन्ही यज्ञ, ज्ञान व धर्म रक्षण करणारी एकच सुव्यवस्थित सातत्यधारा ठरतात.
Adhyaya 151
Duties outside the Varṇa Order (वर्णेतरधर्माः) — Agni Purana, Chapter 151
हा अध्याय परंपरा-प्रवचनाने सुरू होतो: अग्नी म्हणतात की मनु इत्यादी धर्मशास्त्रकारांनी सांगितलेले, भुक्ती व मुक्ती देणारे धर्म—वरुण व पुष्कर यांच्या माध्यमातून परशुरामापर्यंत आलेले—ते सांगणार आहेत. पुढे पुष्कर ‘वर्णाश्रम-एतर’ धर्म मांडतात, म्हणजे वर्ण-आश्रमाच्या विशेष नियमांपलीकडे/पूर्वी लागू होणारे सार्वत्रिक सदाचार: अहिंसा, सत्य, दया, अनुग्रह; जीवन पावन करणाऱ्या साधना—तीर्थसेवन, दान, ब्रह्मचर्य, अमात्सर्य; तसेच धर्मसंस्कृतीचे आधार—देव व द्विजसेवा, गुरूसेवा, धर्मश्रवण, पितृपूजा. राजाप्रती नित्य भक्ती, शास्त्रानुसार आचरण, क्षमा व आस्तिक्य यांनाही नागरी-नीतीशी सुसंगत मानले आहे. नंतर सामान्य वर्णाश्रमधर्म (यज्ञ, अध्यापन, दान) पुन्हा सांगून ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्र यांची स्वकर्मे दिली आहेत. पुढे अनुलोम-प्रतिलोम संयोगांपासून निर्माण झालेल्या मिश्र जाति, त्यांची नावे, उपजीविका, निषेध, विवाहनियम व सामाजिक सीमा वर्णिल्या आहेत. शेवटी संकर प्रसंगी जातिनिर्णय दोन्ही पालकांच्या आचार/कर्मावरून करावा असे सांगून समाजव्यवस्थेची धर्मशास्त्रीय चिंता दर्शविली आहे.
Adhyaya 152
The Livelihood of the Householder (गृहस्थवृत्तिः) — Agni Purana, Chapter 152
या अध्यायात पुष्कर वर्णांतर-धर्मातून पुढे जाऊन गृहस्थवृत्तीचे धर्मशास्त्रीय निरूपण करतात. ब्राह्मणाने स्वधर्मानेच स्वोपजीविका करावी हे प्रधान; आपत्तीमध्ये क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र-प्रकारचे कामही स्वीकार्य, पण शूद्राची दासवत् परावलंबनता किंवा शूद्रजन्मी मुख्य उपजीविका निषिद्ध आहे. द्विजांसाठी शेती, व्यापार, पशुरक्षण आणि कुसिद/व्याजाने धन देणे इ. अनुमत असून भोग व व्यवहारातील नैतिक मर्यादा सांगितल्या आहेत. शेतीत भूमी, वनस्पती व कीटकहिंसेचा दोष मान्य करून यज्ञ व देवपूजेद्वारे शुद्धी/प्रायश्चित्त हा धर्मोपाय सांगितला आहे. नांगराच्या वापरासंबंधी गोधन-दंडांची क्रमिक दंडव्यवस्था देऊन आवश्यकता, क्रूरता व धर्महानी यांचा समतोल दर्शविला आहे. शेवटी ऋत, अमृत, मृत, प्रमृत अशा उपजीविकांचा क्रम सांगून आपत्काळी सत्य-असत्य मिश्रणालाही काही प्रमाणात परवानगी, पण नीच व अधर्म्य वृत्ती सर्वथा त्याज्य म्हटली आहे।
Adhyaya 153
Chapter 153 — Brahmacarya-āśrama-dharma (The Dharma of the Student Stage)
या अध्यायात गृहस्थधर्माच्या वर्णनानंतर ब्रह्मचर्याश्रमधर्म सांगितला आहे; धर्म हा जीवनक्रमातील शिक्षाक्रम असून समाजाची सातत्यता व आध्यात्मिक उन्नती यांचे रक्षण करतो असे प्रतिपादन आहे. प्रारंभी ऋतुरात्रींचे नियम तसेच गर्भाधान व गर्भसंस्कारसंबंधी विधी येतात. पुढे जन्मसंस्कार—सीमंत, जातकर्म, नामकर्म—आणि वर्णानुसार नामकरणपद्धती दिली आहे. त्यानंतर चूडाकर्म इत्यादी व वर्ण व वयोमर्यादेनुसार उपनयनाचा काळ सांगितला आहे; विद्यार्थ्याची मेखला, अजिन, दंड, वस्त्र व उपवीत यांचे योग्य विधानही आहे. आचार्याची कर्तव्ये—शौच, सदाचार, अग्निकार्ये व संध्योपासना यांचे प्रशिक्षण—उल्लेखिले आहे. भोजनदिशेचे प्रतीक, नित्य आहुतीसदृश अनुशासन, तसेच भोगविलास, हिंसा, निंदा व अश्लीलता यांचे निषेध सांगितले आहेत. शेवटी वेदस्वीकार, दक्षिणा व समावर्तनस्नान यांद्वारे ब्रह्मचर्य हे शास्त्राध्ययन व नैतिक संयम यांचा समन्वय करणारे ज्ञानव्रत म्हणून पूर्ण होते।
Adhyaya 154
Chapter 154: विवाहः (Vivāha — Marriage)
हा अध्याय ब्रह्मचर्योपदेशानंतर गृहस्थधर्मात प्रवेश करून विवाह ही धर्मनियमित संस्था आहे असे सांगतो. वर्णानुसार पत्नींची संख्या आणि असवर्ण पत्नीबरोबर धर्मकर्म करू नये हा नियम देऊन अंतर्वर्ण विवाहाचा कर्मकांडीय निषेध सूचित केला आहे. काही प्रसंगी कन्याशुल्क, कन्येचे पुनःदान निषिद्ध, तसेच अपहरणाबद्दल दंड यांचे वर्णन आहे. ब्राह्म, आर्ष, प्राजापत्य, आसुर, गांधर्व, राक्षस, पैशाच असे विवाहप्रकार सांगून दान, क्रय, परस्परसंमती, बलप्रयोग व छल यांतील भेद स्पष्ट केले आहेत. आपत्तीमध्ये पुनर्विवाहाची मुभा आणि मृत पतीच्या कनिष्ठ भावाकडून नियोगसदृश संरक्षणाची व्यवस्था नमूद आहे. शेवटी विवाहमुहूर्तातील शुभ-अशुभ मास, वार, तिथी, नक्षत्र, ग्रहस्थिती—विष्णुशयनकाळ वर्ज्य, दूषित चंद्र, शुभग्रहास्त, व्यतीपात इ.—आणि दांपत्याचार व कालवर्जन नियम दिले आहेत।
Adhyaya 155
Ācāra (Right Conduct)
हा अध्याय धर्मशास्त्रातील लघु-मार्गदर्शकासारखा नित्याचार सांगतो. पुष्कर ब्राह्ममुहूर्ताला देवस्मरण करून उठणे, मलमूत्रोत्सर्गात दिशा-नियम (दिवसा उत्तराभिमुख, रात्री दक्षिणाभिमुख) आणि अयोग्य स्थळे टाळणे असे निर्देश देतात. शौचाची पद्धत—मातीने आचमन, दंतधावन आणि स्नानाचे सर्वोच्च महत्त्व—स्पष्ट केले आहे; स्नान न करता केलेले कर्म निष्फळ मानले आहे. पाण्यांची श्रेणी दिली आहे: भूमिजल, काढलेले पाणी, झरे, सरोवरे, तीर्थजल आणि सर्वाधिक पावन गंगाजल। स्नानविधी वैदिक मंत्रांनी (हिरण्यवर्णाः, शन्नो देवी, आपो हि ष्ठा, इदमापः), पाण्यात जप, तसेच अघमर्षण, द्रुपदा, युञ्जते मनः, पौरुषसूक्त इ. पाठविकल्पांनी युक्त आहे; पुढे तर्पण, होम व दान सांगितले आहे. उत्तरार्धात सामाजिक-नैतिक संयम—अहिंसा, ओझे वाहणारा व गर्भवती यांना वाट देणे, दृष्टी-वाणीची सावधगिरी, अशुभ वर्तन टाळणे, सार्वजनिक शिष्टाचार, पाण्याची स्वच्छता, लैंगिक व सामाजिक शुद्धतेच्या मर्यादा, वेद-देवता-राजा-ऋषी यांचा सन्मान आणि काही तिथींना तेलमर्दन वर्ज्य—यांचा विस्तार आहे. हस्तलिखितभेद नमूद करूनही अध्यायाचा गाभा शुद्धी, संयम व योगक्षेमासाठी शिस्तबद्ध आचार हाच आहे।
Adhyaya 156
Chapter 156 — द्रव्यशुद्धिः (Dravya-śuddhi) / Purification of Substances
हा अध्याय पूर्वीच्या आचार-प्रकरणानंतर लगेच द्रव्यशुद्धीचा विषय मांडतो—अशुद्ध झालेली सामग्री पुन्हा विधीयोग्य कशी होते. पुष्कर द्रव्यप्रकारानुसार शुद्धीचे नियम सांगतो: मातीची भांडी पुन्हा भाजून, तांबे आंबट/अम्लयुक्त पाण्याने, कांस्य व लोखंड क्षारीय द्रावणाने, मोती इत्यादी रत्ने धुवून शुद्ध होतात. भांडी, दगडी वस्तू, पाण्यातील उत्पन्न, भाज्या, दोर, मुळे, फळे, बांबू/वेळूची साधने यांची शुद्धी गृह व यज्ञ—दोन्ही संदर्भांत दिली आहे. यज्ञात पात्रे पुसून व हाताळणीच्या नियमांनी, तेलकट वस्तू गरम पाण्याने; घर झाडून स्वच्छ मानले आहे. वस्त्रे माती व पाण्याने, अनेक वस्त्रे शिंपडून, लाकूड घासून/सुतारकामाने; घट्ट वस्तू शिंपडून आणि द्रव पदार्थ ओसंडून/वाहून शुद्ध होतात. प्राण्यांच्या तोंडाची शुद्धी, भोजन-शिंक-झोप-पान-स्नानानंतरचे आचार, सार्वजनिक मार्गात प्रवेशानंतर आचमन, रजस्वला-शुद्धीची कालमर्यादा, मलोत्सर्गानंतर मातीची संख्या, संन्याशांचे विशेष नियम, तसेच रेशीम, अळशी/ताग, मृग-रोम यांसाठी विशिष्ट शोधनद्रव्ये सांगितली आहेत. शेवटी पुष्प व फळे पाण्याच्या शिंपडण्याने शुद्ध—बाह्य शौच व यज्ञयोग्यता यांचा धर्मव्यवस्थेशी संबंध स्पष्ट केला आहे।
Adhyaya 157
Śāva-āśauca and Sūtikā-śauca: Death/Childbirth Impurity, Preta-śuddhi, and Śrāddha Procedure (Chapter 157)
या अध्यायात मृत्यूजन्य शाव-आशौच व प्रसूतीजन्य सूतिकाशौच यांचे धर्मशास्त्रीय नियम शिस्तबद्ध केले आहेत. सपिंड-व्यवस्थेच्या आधाराने वर्ण व परिस्थितीनुसार आशौचकालाचे भेद सांगितले आहेत. बालक, तीन वर्षांखाली/वरील व सहा वर्षांवरील वयभेद, स्त्रीचे चूडाकर्म झाले/न झाले, तसेच विवाहित स्त्रीचे पितृकुळाशी नाते—यांनुसार अपवाद दिले आहेत. मृत्यूची वार्ता उशिरा मिळाल्यास उरलेल्या दिवसांची गणना, आणि दहा रात्री निघून गेल्या असतील तर तीन रात्रींचा नियम सांगितला आहे. पुढे प्रेतशुद्धी व श्राद्धप्रयोग—पिंडदान, पात्रवाटप, गोत्रनामोच्चार, माप-परिमाण, तसेच सोम, अग्नि/वह्नी आणि यम यांसाठी तीन अग्नी प्रज्वलन व नियत आहुती—यांचे सविस्तर वर्णन आहे. अधिकमासादी कालपरिस्थिती, बारा दिवसांत पूर्ण करण्याचे पर्याय, वार्षिक श्राद्धकर्तव्य आणि परलोकस्थिती काहीही असो श्राद्धाने प्रेतास लाभ होतो—हे कारणही दिले आहे. शेवटी काही हिंसक/असामान्य मृत्यूंमध्ये नाशौच, मैथुन किंवा चिताधूर स्पर्शानंतर तत्काळ स्नान, द्विज-शव कोण हाताळू शकतो, दाहोत्तर अस्थिसंचयाचा काळ व पुन्हा देहस्पर्शाची परवानगी—हे नियम सांगून अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 158
Srāvādya-śauca (Impurity due to bodily discharge and allied causes)
या अध्यायात देहातून होणाऱ्या स्त्रावांमुळे उत्पन्न होणारे अशौच (गर्भावस्थेतील रक्तस्राव/गर्भपातासह), जन्मजन्य सूतक आणि मृत्युनिमित्त मृतक यांचे नियम शास्त्रबद्ध केले आहेत. वर्णभेद, नात्याची जवळीक (सपिंड, सुकुल्य, गोत्रिन) आणि अवस्थाभेद (दात येण्यापूर्वी, विवाहापूर्वी, चूडाकर्मानंतर) यानुसार अशौचकालाची क्रमवारी दिली आहे. स्नानविधी, अस्थिसंचयन, उदकक्रिया, पिंडसंख्या, बालकांसाठी दहन की समाधी, अन्न-दान-श्राद्धावरील निर्बंध, तसेच अनेक अशौच एकत्र आल्यास जड अशौचच प्रबळ—हा नियम स्पष्ट केला आहे. वीज/अग्नीमुळे मृत्यू, साथरोग, दुष्काळ-युद्ध-आपत्तीतील विशेष तरतुदी, असपिंड प्रेतव्यवहार आणि काही पतितादि वर्गांचे अपवाद सांगून मनु इत्यादींच्या आधारे गृहधर्म व कर्माधिकार रक्षणार्थ शौचव्यवस्था मांडली आहे।
Adhyaya 159
Purification Concerning the Unsanctified (Asaṃskṛta) and Related Cases (असंस्कृतादिशौचम्)
या अध्यायात संस्कृत (योग्य संस्कार झालेले) व असंस्कृत यांचा मृत्यूनंतरचा भेद सांगितला आहे. मरणकाळी हरिस्मरण केल्यास स्वर्ग, तसेच मोक्षही मिळू शकतो असे प्रतिपादन आहे. गंगासंबंधी अंत्येष्टीचे माहात्म्य—अस्थिक्षेपाने प्रेताचा उद्धार होतो आणि अस्थी गंगाजलात जितका काळ राहतील तितका काळ स्वर्गवास होतो—असे वर्णन आहे. आत्महत्या करणारे व पतित यांना विधी नसल्याचे सांगूनही, करुणेने पतित प्रेतासाठीही नारायणबली हा अनुग्रहाचा उपाय सुचविला आहे. पुढे मृत्यू कोणाची वाट पाहत नाही; परलोकयात्रेत धर्मच सोबत जातो (यममार्गावर पत्नीचा विशेष उल्लेख) असे सांगितले आहे. कर्माची अटळता, सृष्टी-प्रलयचक्र, वस्त्र बदलल्याप्रमाणे पुनर्जन्म, आणि देहधारी आत्मा असंग असल्याने शोक त्यागावा—असा उपदेश करून अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 160
Vānaprastha-āśrama (The Forest-Dweller Stage of Life)
धर्मशास्त्राच्या क्रमात पुष्कर वानप्रस्थ व वनतपस्वी यांची नियतचर्या सांगतो—गृहस्थधर्म व पूर्ण संन्यास यांमधील शिस्तबद्ध सेतू. जटा, अग्निहोत्राचे पालन, भूमिशयन आणि मृगचर्मधारण ही बाह्य लक्षणे; समाजापासून दूर राहूनही वैदिक कर्माची सातत्यता दर्शवितात. वननिवासात नियंत्रित आहार (दूध, कंदमुळे, नीवार रानतांदूळ, फळे), दान न स्वीकारणे, त्रिकाल स्नान व ब्रह्मचर्य हे नियम अंतःकरण शुद्ध करून अवलंबित्व कमी करतात. देवपूजा व अतिथिसत्कार हा सामाजिक धर्म; यतींना औषधींवर निर्वाह करण्याचा निर्देश आहे. पुत्र-पौत्र स्थिर झाल्यावर गृहस्थाने वनाचा आश्रय घ्यावा. ऋतुनुसार तप—उन्हाळ्यात पंचाग्नितप, पावसाळ्यात उघड्या आकाशाखाली वर्षासहन, हिवाळ्यात ओल्या वस्त्रांत कठोर साधना; शेवटी अनावर्तनाचे अग्रगमन-व्रत, वैराग्याच्या अपरिवर्तनीय निश्चयाचे प्रतीक.
Adhyaya 161
Yati-dharma (The Dharma of the Renunciate Ascetic)
या अध्यायात यति-धर्म हा सामाजिक आसक्तीपासून मुक्तिदायक ज्ञानाकडे जाणारा शिस्तबद्ध संक्रमणमार्ग म्हणून सांगितला आहे. वैराग्य उत्पन्न होताच संन्यास घ्यावा; प्राजापत्य इष्टि करून बाह्य अग्नी अंतःस्थ करावेत—बाह्य कर्मकांडातून अंतस्तपस्येकडे वळण्याचे हे चिन्ह. एकांतवास, अपरिग्रह, अल्पाहार, अहिंसा-सावधानता, सत्यशुद्ध वाणी व आचरण, तसेच गृहस्थांवर भार न पडेल अशी भिक्षा-नीती सविस्तर दिली आहे. कुटीरक→बहूदक→हंस→परमहंस असा भिक्षुक अवस्थांचा क्रम वाढती अंतर्मुखता दर्शवितो. पुढे यम-नियम, आसन, प्राणायाम (गर्भ/अगर्भ; पूरक-कुंभक-रेचक मात्रांसह), प्रत्याहार, धारणा, ध्यान व समाधी यांचा यति-चर्येशी संबंध जोडला आहे. शेवटी महावाक्य-शैलीतील अद्वैत प्रतिपादन—आत्मा हाच ब्रह्म/वासुदेव/हरि—म्हणून संन्यास हा नैतिक कठोरता व प्रत्यक्ष ज्ञानाने मोक्ष देणारा मार्ग ठरतो; षट् प्राणायाम-प्रायश्चित्त व चातुर्मास्य व्रतही सांगितले आहे।
Adhyaya 162
अध्याय १६२ — धर्मशास्त्रकथनम् (Dharmaśāstra Exposition: Authorities, Pravṛtti–Nivṛtti, Upākarman, and Anadhyāya Rules)
या अध्यायात धर्माची स्मृतिप्रमाणांची परंपरा मांडली आहे—मनूपासून पराशरापर्यंत तसेच आपस्तंब, व्यास, बृहस्पती इत्यादी। वैदिक कर्म दोन प्रकारचे सांगितले आहे—प्रवृत्ती (काम्य, इच्छाप्रेरित कर्म) आणि निवृत्ती (ज्ञानाधिष्ठित विरक्ती)। तप, स्वाध्याय, इंद्रियनिग्रह, अहिंसा व गुरुसेवा या साधना आत्मज्ञानापर्यंत नेतात; तेच निःश्रेयस व अमरत्वाचे परम साधन आहे। पुढे व्यवहारधर्मात वेदपठणासाठी काल-देशानुसार नियम, उपाकर्म-उत्सर्ग विधी आणि अनध्याय (तात्पुरता विराम) प्रसंगांची सविस्तर यादी दिली आहे—मरणाशौच, ग्रहण, विशिष्ट तिथी, मेघगर्जना/वादळ, उल्का-भूकंप, प्रेत-श्मशान किंवा पतितसंसर्ग, अशुभ ध्वनी व इतर व्यत्यय; एकूण ३७ अनध्याय सांगितले आहेत। अशा रीतीने अग्निपुराण आत्मज्ञानाच्या ध्येयाला सूक्ष्म आचारनियमांतून दैनंदिन जीवनात उतरवते।
Adhyaya 163
Śrāddha-kalpa-kathana (Exposition of the Śrāddha Procedure)
या अध्यायात श्राद्धाची प्रक्रिया अशी धर्म-नकाशा म्हणून सांगितली आहे की ती भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देते. आदल्या दिवशी ब्राह्मणांना निमंत्रण व अपराह्नी सत्कार; आसनव्यवस्था पूर्वाभिमुख, देवकार्याला सम संख्या व पितृकार्याला विषम संख्या, तसेच मातृपक्षालाही तोच नियम। मंत्रांनी विश्वेदेवांचे आवाहन, पवित्रयुक्त पात्रे, धान्य विखुरणे, दूध व यव/तीळ घालणे, अर्घ्यदान आणि पितृकर्मात अपसव्य होऊन परिक्रमा। पितृयज्ञपद्धतीने होम, हुतशेषाचे वितरण, पात्रसंस्कार व अंगठ्याच्या स्पर्शासह पठणाने अन्नशुद्धी। शेवटी उच्छिष्ट व जलदान, दक्षिणाभिमुख पिंडदान, स्वस्ति व अक्षय्योदक, स्वधा-वाक्यांसह दक्षिणा, विधिवत विसर्जन व भोजनानंतरचे नियम। एकोद्दिष्ट व सपींडीकरणभेद, मृत्युदिन/मासिक/वार्षिक श्राद्धचक्र, अन्नदान व दानवस्तूंची फळे, गया व शुभकाळ, आणि पितरांना श्राद्धदेवता मानून आयुष्य, धन, विद्या, स्वर्ग व मोक्ष देणारे म्हटले आहे।
Adhyaya 164
Chapter 164: नवग्रहहोमः (Navagraha Fire-Offering)
या अध्यायात पुष्कराने नवग्रह-होमाची धर्मशास्त्रीय व विधिनिष्ठ प्रक्रिया सांगितली आहे. हा होम समृद्धी, शांती, पर्जन्य, आयुष्य, पोषण तसेच अभिचार इत्यादी उद्दिष्टांसाठीही उपाय मानला आहे. सूर्यापासून केतूपर्यंत नवग्रहदेवतांची यादी देऊन त्यांच्या प्रतिमा बनविण्याचा पदार्थ-क्रम दिला आहे—तांबे, स्फटिक, लाल चंदन, सोने, अर्ककाष्ठ (जोडीने), चांदी, लोखंड व शिसे. सुवर्णलेखन किंवा सुगंधी मांडल-रेखांकन, रंगानुसार वस्त्रे-पुष्पे, सुगंधद्रव्ये, कंकणे आणि गुग्गुळ धूप यांचे विधान आहे. ऋचा/मंत्रांचा क्रम, समिधांचा क्रम, आणि मधु-घृत-दधि यांसह प्रति ग्रह १२८ किंवा २८ आहुतींची संख्या निश्चित केली आहे. नैवेद्य, ग्रहक्रमाने द्विजभोजन, आणि दक्षिणा-क्रम—गाय, शंख, वृषभ, सुवर्ण, वस्त्र, अश्व इत्यादी—यांचे निर्देश आहेत. शेवटी राजांचा उत्कर्ष-अपकर्ष व लोकस्थिती ग्रहशक्तींवर अवलंबून असल्याने ग्रहपूजा परम पूज्य आहे, असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 165
Adhyaya 165 — नानाधर्माः (Various Dharmas)
अग्नी–वसिष्ठ संवादात हा अध्याय धर्माला ध्यानाच्या चौकटीत मांडतो—हृदयस्थ प्रभूचे मन, बुद्धी, स्मृती व इंद्रिये एकाग्र करून ध्यान करावे. पुढे श्राद्ध, दान व आहार-नियम; ग्रहण-संधीकाळी दान व पितृकर्मांचे विशेष फल; तसेच अग्नी नसताना वैश्वदेवाची योग्य पद्धत सांगितली आहे. स्त्रिया, बळजबरी/दबाव आणि अशौच यांवरील शुचिता-विचारांसोबत अद्वैताचा सुधार आहे—आत्म्यापलीकडे ‘दुसरे’ न पाहणाऱ्यास विरोध-भेद सैल होतात. योगप्रकरणात चित्तवृत्तिनिरोध हा परमो योग, क्षेत्रज्ञाचा परमात्मा/ब्रह्मात लय, आणि प्राणायाम व सावित्री (गायत्री) हे श्रेष्ठ शुद्धिकारक म्हणून स्तुतीत आहेत. शेवटी प्रायश्चित्ताच्या मर्यादा व कर्मफल (नीच योनी, दीर्घ काळ) सांगून निष्कर्ष—पापनाशक म्हणून योगच अनुत्तर; बाह्य धर्म व अंतःसाक्षात्कार यांचा समन्वय।
Adhyaya 166
Chapter 166: वर्णधर्मादिकथनं (Exposition of Varṇa-Dharma and Related Topics)
या अध्यायात धर्म हा वेद–स्मृतिमूल व “पंचविध” असल्याचे सांगून, कर्माधिकार हा वर्णपरिचयावर अवलंबून आहे आणि आश्रमधर्म हे जीवनावस्थेनुसार ठरलेले विशेष आचार-व्रत आहेत, असा भेद स्पष्ट केला आहे. चारही आश्रमांत (ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ, यति) लागू होणारी नैमित्तिक कर्मे—विशेषतः प्रायश्चित्त—आणि कर्मांचे प्रयोजनभेद: अदृष्टार्थ (मंत्र, यज्ञ), दृष्टार्थ व मिश्रार्थ (व्यवहार व दंड) मांडले आहेत. श्रुती–स्मृती-सामंजस्य, अनुवाद (गुणार्थ, परिसंख्यार्थ) व अर्थवाद (प्रशंसात्मक/व्याख्यात्मक) यांचे विवेचन येते. पुढे ४८ संस्कार, पंचयज्ञ, पाकयज्ञ–हविर्यज्ञ व सोमयागांचे प्रकार, आणि शेवटी सद्गुण, नित्याचार (वाणी, स्नान-भोजन संयम), दाह/दशाहात स्वजनांव्यतिरिक्तांनाही पात्रता, पंक्तिदोष-शमन व पाच प्राणाहुती यांचे वर्णन आहे।
Adhyaya 167
Ayuta–Lakṣa–Koṭi Fire-offerings (अयुतलक्षकोटिहोमाः) — Graha-yajña Vidhi
भगवान अग्नी धर्मशास्त्रीय ‘ग्रह-यज्ञ’ विधीचे पुनः उपदेश करतात—समृद्धी, शांती व विजयासाठी. ते होमचे तीन प्रमाण—अयुत (१०,०००), लक्ष (१,००,०००) आणि कोटी (१,००,००,०००)—सांगून अग्निकुंडातून ग्रहांचे आवाहन करून मांडलात ठराविक विभागांत स्थापना करतात; मध्यभागी सूर्याची प्रतिष्ठा करतात. अधिदेवता व प्रत्यधिदेवतांची यादी, काष्ठ-समिधा-हविष्य-मिश्रणे, १०८ आहुती व १०८ कुंभ, आणि शेवटी पूर्णाहुती, वसोधारा, दक्षिणा व अभिषेक-मंत्र—महादेव, नवग्रह व रक्षक शक्तींचे आवाहन करतात. दान—सुवर्ण, गाय, भूमी, रत्ने, वस्त्रे, शय्या—यांशी फलसिद्धी जोडली आहे; युद्धविजय, विवाह, उत्सव व प्रतिष्ठा इत्यादी प्रसंगांत उपयोग सांगितला आहे. लक्ष/कोटी-होमसाठी कुंडमाप, ऋत्विजसंख्या, मंत्रपर्याय, तसेच त्रिकोण कुंडात प्रतिमाकर्मासह अभिचार/विद्वेषणाची स्वतंत्र पद्धत दिली असून कर्म व धर्म-व्यवस्थेचा समन्वय दर्शविला आहे।
Adhyaya 168
Chapter 168 — महापातकादिकथनम् (Exposition of Great Sins and Related Topics)
या अध्यायात पुष्कराचा विधिनिर्देश आहे—नियत प्रायश्चित्त न स्वीकारणाऱ्यास राजा दंड देईल; आणि जाणून किंवा अजाणतेपणी झालेल्या पापांसाठीही प्रायश्चित्त करणे आवश्यक आहे. पुढे आहार व स्पर्शामुळे होणाऱ्या शौच-अशौचाची व्यवस्था सांगितली आहे—महापातकी, रजस्वला स्त्री, पतित, बहिष्कृत/अंत्यज समूह, निंद्य व्यवसाय करणारे इत्यादींचे अन्न किंवा संसर्ग अपवित्र करतो, तसेच कोणत्या प्रसंगी त्यांचा परिहार अनिवार्य आहे. त्यानंतर कृच्छ्र, तप्तकृच्छ्र, प्राजापत्य व चांद्रायण अशी क्रमिक प्रायश्चित्ते निषिद्ध अन्न, उच्छिष्ट, अपवित्र द्रव्यसेवन इत्यादी दोषांवर नेमली आहेत. पुढे चार महापातके—ब्रह्महत्या, सुरापान, स्तेय व गुरुतल्पगमन—यांची व्याख्या, त्यास तुल्य मानलेले कर्म, उपपातके व जातिभ्रंशकर कर्मांचे वर्गीकरण दिले आहे. राजधर्म, शौचाचार व धर्मशास्त्रीय मांडणी यांचा संगम करून सामाजिक व्यवस्था व कर्मशुद्धी परस्पर पूरक असल्याचे अग्नेय धर्मात प्रतिपादिले आहे।
Adhyaya 169
Mahāpātaka-ādi-kathana (Account of the Great Sins) — concluding note incl. ‘Mārjāra-vadha’ (killing of a cat)
हा अध्याय धर्मशास्त्र-खंडाचा समारोप करतो. महापातक इत्यादी गंभीर पापे व संबंधित दोष यांचे वर्गीकरण सांगून शेवटी संक्रमणसूचक नोंदीत ‘मार्जार-वध’ (मांजर मारणे) हा विषय स्पष्टपणे नमूद केला आहे. अग्नेय अध्यापन-प्रवाहात पापांची करणी ही केवळ नैतिक लेबलिंग नसून, योग्य प्रमाणातील उपाय—प्रायश्चित्त—निर्धारित करण्यासाठीचा आधारनकाशा आहे. हा निष्कर्ष दुवा ठरतो: पापाची ओळख येथून शुद्धीकरणाच्या तंत्राकडे, म्हणजे प्रायश्चित्ताकडे, ग्रंथ वळतो. अग्निपुराणाच्या विश्वकोशीय पद्धतीत जसे वास्तु वा राजधर्मात आधी वर्ग व माप, मग विधी, तसेच येथेही. त्यामुळे धर्माच्या छत्राखाली सामाजिक व्यवस्था आणि अंतःशुद्धी यांचा समन्वय टिकून राहतो.
Adhyaya 170
प्रायश्चित्तानि (Expiations) — Association-Impurity, Purification Rites, and Graded Penance
या अध्यायात (अग्निपुराण १७०) प्रायश्चित्ताला धर्म-तंत्र म्हणून क्रमबद्ध केले आहे, विशेषतः संसर्ग व विधीतील सहभागामुळे येणाऱ्या अशौचाच्या शुद्धीसाठी। पुष्कर सांगतो—पतिताशी दीर्घ संगत केल्यास वर्षभरात पतन होऊ शकते; पण दोषकारक “संग” हा पुरोहित-सेवा, उपदेश किंवा मैथुनामुळे होतो, फक्त प्रवास, भोजन किंवा आसन सामायिक केल्याने नाही। पुढे शुद्धीची पद्धत—पतितासारखे व्रत, सपिंडांसह जलदान, प्रेतवत् घट उलथविण्याचा संकेत, दिवस-रात्र नियम व नियंत्रित सामाजिक व्यवहार। नंतर कृच्छ्र, तप्त-कृच्छ्र, चांद्रायण, पराक, शांतपन अशी श्रेणीबद्ध प्रायश्चित्ते चांडाळ-स्पर्श, उच्छिष्ट, शव-संपर्क, रजस्वला-अशौच, अयोग्य दान, निषिद्ध व्यवसाय, यज्ञ-त्रुटी इत्यादी दोषांनुसार सांगितली आहेत। अनुतापासह होम, जप, उपवास, पंचगव्य, स्नान आणि उपनयन/संस्कार पुनर्स्थापना यांद्वारे वर्णाश्रम-व्यवस्था व यज्ञाधिकार टिकविण्याचा हेतू स्पष्ट केला आहे।
Adhyaya 171
Chapter 171 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni / Expiations)
या अध्यायात धर्मशास्त्रीय शुद्धी-प्रकरणाचा आरंभ होऊन, हस्तलिखित-भेद जपत प्रायश्चित्तांचा क्रमबद्ध संग्रह दिला आहे. पुष्कर सांगतो की मंत्रजप व नियमपालनाने पापक्षय होतो—एक महिना पौरुषसूक्तपाठ, अघमर्षण स्तोत्राचा त्रिवार जप, वेदाध्ययन, वायु व यम-संबंधी अनुशासन, आणि गायत्री-व्रत। पुढे कृतच्छ्रादी तपश्चर्या देह-आहाराच्या सूक्ष्म नियमांसह—मुंडन, स्नान, होम, हरिपूजन, दिवसा उभे राहणे व रात्री वीरासनात बसणे। यति व शिशु-रूप चांद्रायण, ग्रास/पिंड मोजणीसह; ताप्तकृतच्छ्र व शीतकृतच्छ्र चक्र; तसेच पंचगव्ययुक्त कठोर अतिकृतच्छ्र। शांतपन, महा/अतिशांतपन, बारा दिवसांचा पराक उपवास, व प्राजापत्य क्रम ‘पाद’ म्हणून येतात। शेवटी फळ, पान, पाणी, मुळे, तीळ व ब्रह्मकूर्च-आधारित विशेष कृतच्छ्र आणि देवपूजायुक्त तपाने समृद्धी, बल, स्वर्ग व पापनाश अशी फलश्रुती सांगितली आहे।
Adhyaya 172
Chapter 172 — “Expiations beginning with the Secret (Rites)” (Rahasya-ādi-prāyaścitta)
हा अध्याय प्रायश्चित्त-क्रमाचा उपसंहार म्हणून मांडला आहे; त्यामुळे अग्निपुराणाच्या धर्मशास्त्रीय स्तरात प्रायश्चित्त ही टप्प्याटप्प्याने उलगडणारी व्यवस्था आहे, हे स्पष्ट होते। ‘रहस्य-आदि’ गूढ प्रायश्चित्तांनी शुद्धीकरण केवळ बाह्य दंड नसून, संकल्पानुसार अंतःशुद्धी, संयमाधिष्ठित साधना आणि सूक्ष्म दोषांचे निरसन यांवरही आधारलेले आहे, असा संकेत मिळतो। अग्नेय विद्येच्या प्रवाहात—जिथे भगवान अग्नी लौकिक व्यवस्था व आध्यात्मिक उन्नती यांचा संगम घडवतात—हा अध्याय पूर्वीच्या प्रायश्चित्त-विधींचा शिखरबिंदू ठरून पुढील अध्यायातील सार्वत्रिक उपाय, म्हणजे स्तोत्र-जप, याकडे संक्रमण घडवतो। या वळणातून धर्म विधिनिष्ठ कर्मे आणि अंतःसमायोजन या दोन्हींनी टिकतो, आणि साधकाचे जीवन भुक्ती व मुक्ती या दोन्ही दिशांनी पुढे जाते।
Adhyaya 173
Prāyaścitta — Definitions of Killing, Brahmahatyā, and Graded Expiations
भगवान अग्नी धर्मशास्त्रातील प्रायश्चित्तप्रकरण सुरू करून ही व्यवस्था ब्रह्म्यापासून प्रवर्तली असे सांगतात. ‘वध’ म्हणजे प्राणवियोग (मृत्यू) घडविणारे कोणतेही कृत्य अशी व्याख्या दिली आहे. दोष फक्त प्रत्यक्ष हत्येपुरता नाही—हत्येस प्रवृत्त करणे, संयुक्त शस्त्रकर्मात समूहसहभाग, तसेच परोक्ष कारण होणे (उदा. छळ/दबावामुळे घडलेली आत्महत्या) हेही, विशेषतः ब्रह्महत्येच्या रूपाने, महापातक मानले आहे. पुढे देश, काळ, सामर्थ्य व अपराधस्वभाव यांनुसार प्रायश्चित्त ठरविण्याची तत्त्वे सांगितली आहेत. ब्राह्मणवधासाठी महाप्रायश्चित्त—आत्मत्याग, दीर्घ तपश्चर्या व चिन्हधारण करून भिक्षावृत्ती, तसेच आचाराधारित लघुकरण—यांची गणना आहे. नंतर वर्ण व दुर्बलता (वृद्ध, स्त्री, बालक, रोगी) यांनुसार दंडक्रम, गोवध, इजा, साधनांनी अपघाती मृत्यू इत्यादींची प्रायश्चित्ते, शौच-अशौच व अन्नदूषण, मद्यादि निषिद्ध सेवन, चोरीत परतफेड/राजदंडाचा न्याय, आणि गुरुतल्पादि लैंगिक अपराधांसाठी मृत्युप्रायश्चित्त किंवा बहुमास चांद्रायण सांगितले आहे. एकूण प्रायश्चित्त हे न्याय्य मोजमाप आणि अंतःकरणशुद्धीचे आध्यात्मिक औषध असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 174
Chapter 174 — प्रायश्चित्तानि (Expiations)
अग्नि सांगतो—पूजा, आश्रमधर्म किंवा होम यांत लोप/विघ्न झाल्यास कर्मशुद्धीसाठी प्रायश्चित्त करावे. चुकलेल्या पूजेसाठी आठशे जप व दुप्पट पूजा; देवतेशी संबंधित अशौच झाल्यास पञ्चोपनिषद्-मंत्र, होम आणि ब्राह्मण-भोजनाने शांती. दूषित होमद्रव्य, तुटलेले नैवेद्य/उपहार, मंत्र-द्रव्य गोंधळ झाल्यास फक्त दूषित भाग टाकणे, प्रोक्षणाने शुद्धी आणि मूलमंत्राचा पुनर्जप. प्रतिमा पडणे/तुटणे/हरवणे यांसाठी उपवास व शंभर आहुती. पुढे अध्याय सांगतो की खरा पश्चात्ताप परमोच्च प्रायश्चित्त—हरिस्मरण—यात पूर्ण होतो. चांद्रायण, पराक, प्राजापत्य; गायत्री, प्रणवस्तोत्र, सूर्य/ईश/शक्ती/श्रीश मंत्रजप; तीर्थमहिमा, दान व महादान, तसेच ‘मी ब्रह्म, परम प्रकाश’ अशी अद्वैत भावना पापनाशक आहेत. शेवटी हरि हा सर्व विद्या-शास्त्रांचा मूलस्रोत व पावनकर्ता आहे असे सांगून अग्निपुराणाचे विश्वकोशत्व अधोरेखित होते।