Adhyaya 75
Agnisthāpana-vidhi (Procedure for Establishing the Sacred Fire) and Protective Īśāna-kalpa Homa Sequences
या अध्यायात नियंत्रित यज्ञ-परिसरात यागाग्नीची स्थापना व प्रबोधन यांचा क्रमवार प्रयोग सांगितला आहे. आचार्य अर्घ्यपात्र घेऊन अग्न्यागारात येतो, उत्तराभिमुख कुंड पाहून प्रोक्षण, कुश-ताडन, अस्त्र-मंत्र व वर्म/कवच यांद्वारे संरक्षण करतो. कुंडाची खोदाई, मल-निर्मूलन, भराव, समतलीकरण, लेपन व रेखांकन केले जाते; अंतःकरणी न्यास, बीज-ध्यान आणि वागीश्वरी व ईशा यांचे आवाहन होते. नित्याग्नीपासून अग्नी आणून त्याचा संस्कार-शोधन करून अनलत्रय रूपाने एकीकरण, धेनुमुद्रा व प्रदक्षिणेने सील केले जाते. पुढे गृह्यसंस्कार (गर्भाधान, पुंसवन, सीमंतोन्नयन, जातकर्म) सहाय्यासाठी विशिष्ट आहुती, पंचब्रह्म (सद्योजात–ईशान) क्रम, वक्त्रोद्घाटन व वक्त्र-एकीकरण (पंचवक्त्र ऐक्य) वर्णिले आहे. शेवटी होम-उपाय, यागाग्नी व शिव यांतील नाडी-संयोजन, तसेच रुद्र, मातृका, गण, यक्ष, नाग, ग्रह, राक्षस, क्षेत्रपाल इत्यादींना अंतर्बली-बहिर्बली देऊन संहारमुद्रेने संहरण व क्षमाप्रार्थनेसह समारोप सांगितला आहे।
Shlokas
Verse 1
ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हरहस्ते इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवज्ञानामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नमेदष्ताङ्गमूर्तये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ पञ्चसप्ततितमो ऽध्यायः अग्निस्थापनादिविधिः ईश्वर उवाच अर्घपात्रकरो यायादग्न्यागारं सुसंवृतः यागोपकरणं सर्वं दिव्यदृष्ट्या च कल्पयेत्
आता पंच्याहत्तरावा अध्याय—अग्निस्थापनादी विधी। ईश्वर म्हणाले: अर्घ्यपात्र हातात घेऊन, संयमित व संरक्षित अवस्थेत अग्न्यागारात जावे. यज्ञाची सर्व सामग्री दिव्य (शुद्ध, संस्कारित) दृष्टीने यथाविधी सिद्ध करावी।
Verse 2
उदङ्मुखः कुण्डमीक्षेत् प्रओक्षणं ताडनंकुशैः विदध्यादस्त्रमन्त्रेण वर्मणाभ्युक्षणं मतं
उत्तरमुख होऊन कुंडाचे निरीक्षण करावे. कुशाने प्रओक्षण (शिंपडणे) व ताडन (स्पर्श/टपक) करावे; आणि अस्त्र-मंत्राने वर्म (रक्षक कवच) रूपाने अभ्युक्षण करावे—हीच मान्य विधी आहे.
Verse 3
खड्गेन खातमुद्धारं पूरणं समतामपि कुर्वीत वर्मणा सेकं कुट्टनन्तु शरात्मना
खड्ग (तलवार) वापरून खोदलेली माती काढून टाकावी. मग भराव व समतल करणे करावे. वर्म (रक्षक साधन) यांनी सेक/शिंपडणे करावे आणि बाण-दंडासारख्या दांड्याने कुट्टन (दाबणे/ठोकणे) करावे.
Verse 4
सम्मार्जनं समालेपं कलारूपप्रकल्पनं त्रिसूत्रीपरिधानं च वर्मणाभ्यर्चनं सदा
नेहमी झाडून शुद्धी, लेपन/लिपाई, कलारूप रचना, त्रिसूत्री (यज्ञोपवीत) धारण, आणि वर्म (रक्षक कवच) द्वारा सतत अर्चन करावे.
Verse 5
रेखात्रयमुदक् कुर्यादेकां पूर्वाननामधः कुशेन च शिवास्त्रेण यद्वा तासां विपर्ययः
पाण्याने तीन रेषा काढाव्यात; त्यांपैकी एक रेषा खाली, पूर्वाभिमुख ठेवावी. हे कुशा व शिवास्त्र (शिवाचे मंत्रशस्त्र) यांद्वारे करावे; किंवा त्या रेषांचा क्रम उलटाही करू शकतो.
Verse 6
वज्रीकरणमन्त्रेण हृदा दर्भैश् चतुष्पथं अक्षपात्रन्ततनुत्रेण विन्यसेद्विष्टरं हृदा
वज्रीकरण मंत्र व हृदय-मंत्राने दर्भा घालून चतुष्पथ (चार दिशांचा क्रॉस) विन्यास करावा. ततनुत्र मंत्राने अक्षपात्र स्थापावे; नंतर हृदय-मंत्राने विष्टर (आसन) ठेवावा.
Verse 7
हृदा वागीश्वरीं तत्र ईशामावाह्य पूजयेत् वह्निं सदाश्रयानीतं शुद्धपात्रोपरिस्थितं
तेथे हृदय-मंत्राने वागीश्वरी (वाणीची देवी) आवाहन करून पूजन करावे आणि ईशाचेही आवाहन करावे. नंतर सदाश्रयातून आणलेली अग्नि शुद्ध पात्रावर ठेवून स्थापावी.
Verse 8
क्रव्यादांशं परित्यज्य वीक्षणादिविशोधितं औदर्यं चैन्दवं भौतं एकीकृत्यानलत्रयं
क्रव्यादांश (मांसवत/अशुद्ध भाग) टाकून देऊन, निरीक्षण इत्यादींनी शुद्ध करून, औदर्य-संबंधित द्रव्य—चैन्दव (चंद्रसंबंधी शीतल) व भौत (भूततत्त्वसंबंधी) अंश—एकत्र करून ‘अनलत्रय’ (तीन अग्नी) सिद्ध करावा.
Verse 9
ॐ हूं वह्निचैतन्याय वह्निवीजेन विन्यसेत् संहितामन्त्रितं वह्निं धेनुमुद्रामृतीकृतं
वह्निबीजाने ‘ॐ हूं—वह्निचैतन्याय’ असे म्हणत न्यास करावा. नंतर संहिता-मंत्रांनी अभिमंत्रित अग्नि धेनुमुद्रेने अमृततुल्य करून स्थापावी.
Verse 10
रक्षितं हेतिमन्त्रेण कवचेनावगुण्ठितं पूजितन्त्रिः परिभ्राम्य कुण्डस्योर्ध्वं प्रदक्षिणं
हेति-मंत्राने रक्षण करून, कवचाने आवृत करून, विधिपूर्वक पूजन केल्यावर, कुण्डाच्या वरच्या कडेला उजवीकडे ठेवून तीनदा प्रदक्षिणा घालावी।
Verse 11
दिव्यदृष्ट्या विल्प्कयेदिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शराणुनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शिववीजमिति ध्यात्वा वागीशागर्भगोचरे वागीश्वरेण देवेन क्षिप्यमानं विभावयेत्
शिवबीजाचे ध्यान करून, वागीश (वाणीचा अधिपती) यांच्या क्षेत्रात वागीश्वर देव ते क्षेपण करीत आहेत असे भावावे; काही हस्तलिखितांत ‘दिव्यदृष्ट्या…’ व अन्यत्र ‘शराणुना/शराणुने…’ असे पाठभेद आहेत।
Verse 12
भूमिष्ठजानुक्को मन्त्री हृदात्मसम्मुखं क्षिपेत् ततो ऽन्तस्थितवीजस्य नाभिदेशे समूहनं
जमिनीवर गुडघे टेकून मंत्रसाधकाने हृदय व समोरच्या आत्मतत्त्वाकडे क्षेपण करावे; नंतर अंतःस्थित बीजाचे नाभीप्रदेशी संकेन्द्रण (समूहन) करावे।
Verse 13
सम्भृतिं परिधानस्य शौचमाचमनं हृदा गर्भाग्नेः पूजनं कृत्वा तद्रक्षार्थं शराणुना
वस्त्रपरिधानाची योग्य तयारी करून, शौच व आचमन हृदयपूर्वक करून, गर्भाग्नीचे पूजन करावे; आणि त्याच्या रक्षणासाठी शराणुने रक्षाकर्म करावे।
Verse 14
बध्नीयाद्गर्भजं देव्याः ककङ्कणं पाणिपल्लवे गर्भाधानाय सम्पूज्य सद्योजातेन पावकं
गर्भाधानासाठी देवी (पत्नी)च्या कोवळ्या हातावर गर्भज ककंकण (ताईत-चुडा) बांधावा; आणि विधिपूर्वक पूजन करून सद्योजात-मंत्राने पावकाचे संस्कार/शुद्धी करावी।
Verse 15
ततो हृदयमन्त्रेण जुहुयादाहुतित्रयं पुंसवनाय वामेन तृतीये यासि पूजयेत्
त्यानंतर हृदयमंत्राने अग्नीत तीन आहुती द्याव्यात। पुंसवन विधीत डाव्या हाताने/पक्षाने तिसऱ्या आहुतीवेळी ‘यासि’ असे म्हणत आवाहित शक्ती/देवतेची पूजा करावी।
Verse 16
आहुतित्रितयं दद्याच्छिरसाम्बुकणान्वितं सीमन्तोन्नयनं षष्ठे मासि सम्पूज्य रूपिणा
डोक्यावर जलकणांचे प्रोक्षण करत तीन आहुती द्याव्यात। नंतर सहाव्या महिन्यात रूपधारी देवतेचे विधिवत् पूजन करून सीमन्तोन्नयन (गर्भिणीच्या केसांची भांग पाडण्याचा संस्कार) करावा।
Verse 17
जुहुयादाहुतीस्तिस्रः शिखया शिखयैव तु वक्त्राङ्गकल्पनां कुर्याद्वक्त्रोद्घाटननिष्कृती
तीन आहुती द्याव्यात। शिखा/ज्वालेने—केवळ ज्वालेनेच—मुख व अंगांची नियत कल्पना/न्यास करावा। ही ‘वक्त्रोद्घाटन’ नावाची निष्कृती (प्रायश्चित्त) आहे।
Verse 18
जातकर्मनृकर्मभ्यां दशमे मासि पूर्ववत् वह्निं सन्धुक्ष्य दर्भाद्यैः स्नानं गर्भमलापहं
जातकर्म व पुढील मानवी संस्कारांसाठी, दहाव्या महिन्यात पूर्ववत्: अग्नी प्रज्वलित करून दर्भ इत्यादींनी स्नान करावे, जे गर्भातील मल/अशुद्धी दूर करते।
Verse 19
सुवर्णबन्धनं देव्या कृतं ध्यात्वा हृदार्चयेत् सद्यःसूतकनाशाय प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा
देवीला सुवर्णबन्धन (सोन्याची अलंकार-पट्टी) धारण केलेली आहे असे ध्यान करून हृदयात तिची अर्चना करावी। तात्काळ सूतक-नाशासाठी अस्त्र-मंत्राने अभिमंत्रित जलाचे प्रोक्षण करावे।
Verse 20
कुम्भन्तु वहिरस्त्रेण ताडयेद्वर्मणोक्षयेत् अस्त्रेणोत्तरपूर्वाग्रान्मेखलासु वहिः कुशान्
कुंभ (जलकलश) वह्न्यस्त्राने ताडावा; नंतर वर्मण (कवच) मंत्राने त्याचे/त्या स्थळाचे प्रोक्षण करावे. अस्त्र-मंत्राने मेखलांच्या बाहेर कुश उत्तर व पूर्व दिशेकडे अग्रभाग करून ठेवावेत.
Verse 21
ततोन्तस्थितदेवस्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शरात्मना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गन्धाद्यैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कुण्डन्तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः आस्थाप्य स्थापयेत्तेषु हृदा परिधिविस्तरं वक्ताणामस्त्रमन्त्रेण ततो नालापन्नुत्तये
त्यानंतर देवता/उपकरणे यथास्थानी स्थापून, हृदा-मंत्राने परिधी (सीमा)चा विस्तार स्थापावा. मग अस्त्र-मंत्राने यजमान व ऋत्विजांची रक्षण-क्रिया करावी, जेणेकरून विघ्न किंवा अनिष्ट उद्भवू नये.
Verse 22
समिधिः पञ्च होतव्याः प्रान्ते मूले घृतप्लुताः ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुमनन्तञ्च हृदार्चयेत्
पाच समिधा होमात अर्पण कराव्यात—अग्रभाग व मूलभाग घृताने सिक्त करून. तसेच हृदयात ब्रह्मा, शंकर, विष्णू आणि अनंत यांचे पूजन करावे.
Verse 23
दूर्वाक्षतैश् च पर्यन्तं परिधिस्थाननुक्रमात् इन्द्रादीशानपर्यन्तान्तान्विष्टरस्थाननुक्रमात्
दूर्वा व अक्षतांनी परिधी-स्थानांच्या क्रमाने सर्व बाजूंनी (पूजन/चिन्हांकन) करावे. तसेच विष्टर (आसन) स्थानांच्या क्रमाने इंद्रादी देवतांना ईशानपर्यंत स्थापावे.
Verse 24
अग्नेरभिमुखीभूतान् निजदिक्षु हृदार्चयेत् निवार्य विघ्नसङ्घातं वालकं पालयिष्यथ
अग्नीकडे मुख करून, आपल्या-आपल्या दिशांत हृदयपूर्वक पूजन करावे. विघ्नांचा समूह दूर करून, तू बालकाचे रक्षण करशील.
Verse 25
शैवीमाज्ञाभिमान्तेषां श्रावयेत्तदनन्तरं गृहीत्वा स्रुक्स्रुवावूर्ध्ववदनाधोमुखैः क्रमात्
त्यानंतर वेदीभोवती उभ्या असलेल्यांना शैवी आज्ञा (आज्ञा-मंत्र) श्रवण करावी. मग स्रुक व स्रुवा ही दोन आहुतीची पळी घेऊन क्रमाने एकाचे तोंड वर आणि दुसऱ्याचे तोंड खाली ठेवून उपयोग करावा.
Verse 26
प्रताप्याग्नौ त्रिधा दर्भमूलमध्याग्रकैः स्पृशेत् कुशस्पृष्टप्रदेशे तु आत्मविद्याशिवात्मकं
दर्भ अग्नीत तापवून त्याच्या मुळ, मध्य व अग्रभागाने क्रमाने त्रिविध स्पर्श करावा. कुशाने स्पर्श झालेल्या प्रदेशात शिवस्वरूप आत्मविद्येचे ध्यान/स्थापन करावे.
Verse 27
क्रमात्तत्त्वत्रयं न्यस्य हां हीं हूं सं रवैः क्रमात् स्रुवि शक्तिं स्रुवे शम्भुं विन्यस्य हृदयाणुना
मग क्रमाने तत्त्वत्रयाचा न्यास करावा; आणि हां, हीं, हूं, सं ही बीजध्वनी योग्य नादासह क्रमशः उच्चारून, हृदय-मंत्राच्या सूक्ष्म अणुने स्रुवामध्ये शक्ती व स्रुकमध्ये शंभूचा विन्यास करावा.
Verse 28
त्रिसूत्रीवेष्टितग्रीवो पूजितौ कुसुमादिभिः कुशानामुपरिष्टात्तौ स्थापयित्वा स्वदक्षिणे
त्रिसूत्रीने ग्रीवा वेढून, आणि त्या दोन्हींचे पुष्पादिने पूजन करून, कुशावर आपल्या उजव्या बाजूस ठेवून स्थापावे.
Verse 29
गव्यमाज्यं समादाय वीक्षणादिविशोधितं स्वकां ब्रह्ममयीं मूर्तिं सञ्चिन्त्यादाय तद्घृतं
गव्य घृत घेऊन, वीक्षणादि संस्कारांनी शुद्ध करून, आपल्या इच्छित ब्रह्ममयी मूर्तीचे ध्यान करावे आणि मग ते घृत (आहुतीकर्मासाठी) ग्रहण करावे.
Verse 30
कुण्डस्योर्ध्वं हृदावर्त्य भ्रामयित्वाग्निगोचरे पुनर्विष्णुमयीं ध्यात्वा घृतमीशानगोचरे
कुंडातून चेतना उर्ध्व नेऊन हृदयात आवर्तित करावी व अग्निगोचरात परिभ्रमित करावी. नंतर हवि विष्णुमयी मानून ध्यान करून ईशानगोचरात घृताची आहुती द्यावी.
Verse 31
धृत्वादाय कुशाग्रेण स्वाहान्तं शिरसाणुना आस्तीर्येति घ, ङ, चिह्नितपुस्तद्वयपाठः हां ह्रीं ह्रं समिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हूं हां क्रूं समिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शिरसात्मना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जुहुयाद्विष्णवे विन्दुं रुद्ररूपमनन्तरं
कुशाच्या अग्राने घेऊन धारण करावे आणि ‘शिरस्’ बीजासह ‘स्वाहा’न्त मंत्राचा आस्तरण/न्यास करावा. पाठभेदात ‘हां ह्रीं ह्रं’ किंवा ‘हूं हां क्रूं’ अथवा ‘शिरसात्मना’ असे वाचन आहे. नंतर रुद्ररूप ‘बिंदु’ विष्णूस आहुती द्यावी.
Verse 32
भावयन्निजमात्मानं नाभौ धृत्वाप्लवेत्ततः प्रादेशमात्रदर्भाभ्यामङ्गुष्टानामिकाग्रकैः
निज आत्मस्वरूपाचे भावन करून चित्त नाभीत स्थिर करावे. नंतर ‘प्लवन’ साधना करावी—प्रादेशमात्र दोन दर्भ घेऊन, त्यांच्या अग्रभागांना अंगठा व अनामिकेच्या टोकामध्ये धरावे.
Verse 33
धृताभ्यां सम्मुखं वह्नेरस्त्रेणाप्लवमाचरेत् हृदात्मसम्मुखं तद्वत् कुर्यात् सम्प्लवनन्ततः
दोन्ही हात धारणस्थितीत ठेवून वह्नीसमोर ‘अस्त्र’ मंत्राने ‘अप्लव’ कर्म करावे. त्याचप्रमाणे हृदय-आत्म्यासमोर उभे राहून, नंतर ‘सम्प्लवन’ (सम्यक् आवरण/व्याप्ती) करावे.
Verse 34
हृदालब्धदग्धदर्भं शस्त्रक्षेपात् पवितयेत् दीप्तेनापरदर्भेण निवाह्यानेन दीपयेत्
हृदय-स्पर्श इत्यादीने दर्भ दग्ध होऊन अयोग्य झाल्यास, ‘शस्त्र’ मंत्राच्या क्षेपाने तो पवित्र करावा. मग दुसरा दीप्त दर्भ घेऊन नेऊन, त्याच्याने (अग्नी/कर्म) प्रज्वलित करावे.
Verse 35
अस्त्रमन्त्रेण निर्दग्धं वह्नौ दर्भं पुनः क्षिपेत् क्षिप्त्वा घृते कृतग्रन्थिकुशं प्रादेशसम्मितं
अस्त्र-मंत्राने दर्भ दग्ध करून तो पुन्हा अग्नीत टाकावा। नंतर घृतात हाताच्या प्रादेशाएवढा, गाठ बांधलेला कुश ठेवावा।
Verse 36
पक्षद्वयमिडादीनां त्रयं चाज्ये विभावयेत् क्रामाद्भागत्रयादाज्यं स्रुवेणादाय होमयेत्
इडा इत्यादींसाठी दोन भाग आणि घृतात तीन भाग असे मनाने विभाग करावा। मग क्रमाने स्रुवेने तीन भागांतील घृत घेऊन होम करावा।
Verse 37
स्वेत्यग्नौ हा घृते भागं शेषमाज्यं क्षिपेत् क्रमात् ॐ हां अग्नये स्वाहा ॐ हां सोमाय स्वाहा ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा उद्घाटनाय नेत्राणां अग्नेर्नेत्रत्रये मुखे
शुद्ध/दीप्त अग्नीत घृताचा एक भाग आहुती द्यावा; नंतर उरलेले आज्य क्रमाने टाकावे—“ॐ हां अग्नये स्वाहा”, “ॐ हां सोमाय स्वाहा”, “ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा”—हे नेत्रोद्धाटनासाठी, अग्नीच्या त्रिनेत्रस्वरूपाच्या मुखी (उच्चारावे).
Verse 38
स्रुवेण घृतपूर्णेन चतुर्थीमाहुतिं यजेत् ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा अभिमन्त्र्य षडङ्गेन बोधयेद्धेनुमुद्रया
घृताने भरलेल्या स्रुवेने चौथी आहुती द्यावी—“ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा।” नंतर षडंग-मंत्रांनी अभिमंत्रित करून धेनुमुद्रेने (कर्म) बोध/सक्रिय करावे।
Verse 39
अवगुण्ठ्य तनुत्रेण रक्षेदाज्यं शराणुना हृदाज्यविन्दुविक्षेपात् कुर्यादभ्युक्ष्य शोधनं
तनुत्र (रक्षक-कवच) ने आच्छादून, शर (बाण) द्वारा घृताचे रक्षण करावे। हृदयप्रदेशातून घृतबिंदू उडाल्यास अभ्युक्षण (शिंपडणे) करून शोधन करावे।
Verse 40
वक्त्राभिघारसन्धानां वक्त्रैकीकरणं तथा ॐ हां सद्योजाताय स्वाहा ॐ हां वामदेवाय स्वाहा ॐ हां स्वाहेत्यग्नौ घृते इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शरात्मनेति ण, चिह्नितपुस्तकपाठः अघोराय स्वाहा ॐ तत्पुरुषाय स्वाहा ॐ हां ईशानाय स्वाहा इत्येकैकघृताहुत्या कुर्याद्वक्त्राभिघारकं
‘वक्त्राभिघार-संधान’ व ‘वक्त्र-एकीकरण’ या विधीसाठी अग्नीत तुपाची एकेक आहुती द्यावी आणि क्रमाने हे मंत्र म्हणावेत—“ॐ हां सद्योजाताय स्वाहा”, “ॐ हां वामदेवाय स्वाहा”, (काही चिन्हित हस्तलिखितांत पाठांतर), “अघोराय स्वाहा”, “ॐ तत्पुरुषाय स्वाहा”, “ॐ हां ईशानाय स्वाहा।” अशा एकेक तुपाहुतींनी वक्त्राभिघारक कर्म करावे।
Verse 41
औं हां सद्योजातवामदेवाभ्यां स्वाहा ॐ हां वामदेवाघोराभ्यां स्वाहा ॐ हां अघोरतत्पुरुषाभ्यां स्वाहा ॐ हां तत्पुरुषेशानाभ्यां स्वाहा इतिवक्त्रानुसन्धानं मन्त्रैर् एभिः क्रमाच्चरेत् अग्रितो गतया वायुं निरृतादिशिवान्तया
“औं हां—सद्योजात-वामदेवाभ्यां स्वाहा; ॐ हां—वामदेव-अघोराभ्यां स्वाहा; ॐ हां—अघोर-तत्पुरुषाभ्यां स्वाहा; ॐ hां—तत्पुरुष-ईशानाभ्यां स्वाहा।” या मंत्रांनी क्रमाने वक्त्रांचे ‘अनुसंधान/जोड’ करावे—पूर्व (अग्नी) पासून आरंभ करून वायुदिशेकडे, निरृतिदिशेपासून चालत शिव (ईशान) पर्यंत।
Verse 42
वक्त्राणामेकतां कुर्यात् स्रुवेण घृतघारया ॐ हां सद्योजातवामदेवाघोरतत्पुरुषेशानेभ्यः स्वाहा इतीष्टवक्त्रे वक्त्राणामन्तर्भावस्तदाकृतिः
स्रुवाने तुपाची धार सोडून (पाच) वक्त्रांची एकता करावी आणि म्हणावे—“ॐ हां सद्योजात-वामदेव-अघोर-तत्पुरुष-ईशानेभ्यः स्वाहा।” अशा रीतीने इष्ट (प्रधान) वक्त्रात इतर वक्त्रांचा अंतर्भाव होऊन तेच रूप धारण होते।
Verse 43
ईशेन वह्निमभ्यर्च्य दत्वास्त्रेणाहुतित्रयं कुर्यात् सर्वात्मना नाम शिवाग्निस्त्वं हुताशन
ईशान-मंत्राने अग्नीची अर्चना करून, नंतर अस्त्र-मंत्राने तीन आहुती द्याव्यात; आणि पूर्ण आत्मभावाने म्हणावे—“नामाने तू शिवाग्नी आहेस; हे हुताशन, ही आहुती स्वीकार।”
Verse 44
हृदार्चितौ विसृष्टाग्नौ पितरौ विधिपूरणीं मूलेन वौषडन्तेन दद्यात् पूर्णां यथाविधि
हृदयपूर्वक दोन्ही पितरांची अर्चना करून आणि अग्नीचे विसर्जन करून, विधी पूर्ण करणारी ‘पूर्णाहुती’ नियमाप्रमाणे द्यावी—मूलमंत्र जपत आणि शेवटी ‘वौषट्’ म्हणत।
Verse 45
ततो हृदम्बुजे साङ्गं ससेनं भासुरं परं यजेत् पूर्ववदावाह्य प्रार्थ्याज्ञान्तर्पयेच्छिवं
त्यानंतर हृदयकमळात, अंगोपांग व गणांसह परम तेजस्वी शिवाचे पूर्ववत् आवाहन करून पूजन करावे; प्रार्थना करून ज्ञानाहुतीने शिवास तर्पण करावे।
Verse 46
यागाग्निशिवयोः कृत्वा नाडीसन्धानमात्मना शक्त्या मूलाणुना होमं कुर्यादङ्गैर् दशांशतः
यागाग्नी व शिव यांच्यात नाडी-संधान करून, आत्मशक्तीने मूलमंत्राच्या अणु (अक्षर-एकक) द्वारा होम करावा; नंतर अङ्गमंत्रांच्या आहुती दशांश प्रमाणे द्याव्यात।
Verse 47
घृतस्य कार्षिको होमः क्षीरस्य मधुनस् तथा शक्तिमात्राहुतिर्दध्नः प्रसृतिः पायस्यतु
तुपाची आहुती एक कार्षिक प्रमाणाची; दूध व मध यांचीही तशीच। दह्याची आहुती केवळ शक्तिमात्र (एक चमचा) सांगितली आहे; आणि पायसाची आहुती एक प्रसृति (हातभर) असावी।
Verse 48
यथावत् सर्वभक्षाणां लाजानां मुष्टिसम्मितं खण्डत्रयन्तु मूलानां कलानां स्वप्रमाणतः
सर्व भक्ष्य पदार्थांचे प्रमाण यथाविधी ठेवावे। लाजा (भाजलेले तांदूळ) एक मुठ; मूळ (कंदमुळे) तीन खंड; आणि कला (अंश) त्यांच्या त्यांच्या प्रमाणानुसार घ्याव्यात।
Verse 49
ससेनं भास्करं परमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शासनं भास्करं परमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शाशनं भास्रं परमिति ङ चिह्नितपुस्तकपाठः शासनं त्र्यक्षरं परमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ग्रासार्धमात्रमन्नानां सूक्ष्माणि पञ्च होमयेत् इक्षोरापर्विकं मानं लतानामङ्गुलद्वयं
‘ससेनं भास्करं परम’—हा ख-चिन्हित हस्तलिखिताचा पाठ; ‘शासनं भास्करं परम’—ग-पाठ; ‘शाशनं भास्रं परम’—ङ-पाठ; ‘शासनं त्र्यक्षरं परम’—घ-पाठ। अन्नाच्या आहुतीत अर्ध-ग्रास प्रमाणाच्या पाच सूक्ष्म आहुती होम कराव्यात। ऊसाचे मान ‘आपर्विक’ आहे; वेलींकरिता दोन अँगुल मान आहे।
Verse 50
पुष्पं पत्रं स्वमानेन समिधां तु दशाङ्गुलं चन्द्रचन्दनकाश्मीरकस्तूरीयक्षकर्दमान्
पुष्प व पत्रे परंपरागत योग्य मापाने अर्पण करावीत; होमासाठी समिधा दहा अँगुळे लांबीच्या असाव्यात; तसेच चंद्रवर्णी चंदन, केशर, कस्तुरी व यक्ष-कर्दम (सुगंधी लेप) अर्पण करावा।
Verse 51
कलायसम्मितानेनान् गुग्गुलं वदरास्थिवत् कन्दानामष्टमं भागं जुहुयाद्विधिवत् परं
ही द्रव्ये वाटाण्याएवढ्या मापाने घेऊन, गुग्गुळ वडराच्या बीसारख्या तुकड्यांत करून विधिपूर्वक आहुती द्यावी; तसेच कंदांचा आठवा भाग घेऊन नियमाप्रमाणे—ही श्रेष्ठ पद्धत—होम करावा।
Verse 52
होमं निर्वर्तयेदेवं ब्रह्मवीजपदैस्ततः घृतेन स्रुचि पूर्णायां निधायाधोमुखं स्रुवं
अशा रीतीने ब्रह्म-बीजाक्षरे व मंत्रपदे यांद्वारे होम पूर्ण करावा; नंतर स्रुची घृताने भरून स्रुव (आहुतीचा चमचा) अधोमुख ठेवावा।
Verse 53
स्रुगग्रे पुष्पमारोप्य पश्चाद्वामेन पाणिना पुनः सव्येन तौ धृत्वा शङ्खसन्निभमुद्रया
स्रुवाच्या अग्रभागी पुष्प ठेवून, नंतर डाव्या हाताने ते घ्यावे; पुन्हा उजव्या हाताने ती दोन्ही (उपकरणे) धारण करून शंखासारख्या मुद्रेने पुढील क्रिया करावी।
Verse 54
समुद्गतो अर्धकायश् च समपादः समित्थितः नाभौ तन्मूलमाधाय स्रुगग्रव्यग्रलोचनः
अर्धदेह उचलून, दोन्ही पाय सम ठेवून स्थिरचित्त उभा राहावा; त्याचे मूळ नाभीस्थानी ठेवून, स्रुग/स्रुवाच्या अग्रभागावर एकाग्र दृष्टी ठेवावी।
Verse 55
ब्रह्मादिकारणात्यागाद्विनिःसृत्य सुषुम्णया वामस्तनान्तमानीय तयोर्मूलमतन्द्रितः
ब्रह्मा इत्यादी कारण-केंद्रांचा त्याग करून सुषुम्णेतून बाहेर येऊन ती प्राणधारा डाव्या स्तनाच्या टोकापर्यंत आणावी; नंतर जागरूक राहून त्या दोघांच्या मूलस्थानी चित्त स्थिर करावे।
Verse 56
मूलमन्त्रमविस्पष्टं वौषडन्तं समुच्चरेत् तदग्नौ जुहुयादाज्यं यवसम्मितधारया
मूलमंत्र मंद व अस्पष्ट स्वरात, शेवटी “वौषट्” लावून उच्चारावा; नंतर त्या अग्नीत यवदाण्याएवढ्या प्रमाणाची धार करून तूप आहुती द्यावी।
Verse 57
आचामं चन्दनं दत्वा ताम्बूलप्रभृतीनपि भक्त्या तद्भूतिमावन्द्य विदध्यात्प्रणतिं परां
आचमनाचे जल व चंदन अर्पण करून तांबूल इत्यादीही समर्पित करावे; मग त्या दिव्य विभूतीला भक्तीने वंदन करून परम प्रणाम करावा।
Verse 58
ततो वह्निं समभ्यर्च्य पडन्तास्त्रेण संवरान् संहारमुद्रयाहृत्य क्षमस्वेत्यभिधाय च
त्यानंतर वह्नीची यथाविधी अर्चना करून ‘पडन्तास्त्र’ ने परिसराचे आवरण/संरक्षण करावे; मग संहारमुद्रा करून ‘क्षमस्व’ असे म्हणत समारोप करावा।
Verse 59
भासुरान् परिधीस्तांश् च पूरकेण हृदाणुना विनिःसृत्य स्वपृष्टया इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः विनिःसृत्य स्वपुष्टया इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भास्वरानिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हृदात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः श्रद्धया परयात्मीये स्थापयेत हृदम्बुजे
हृदयातील सूक्ष्म अणूपासून पूरक (श्वास-ग्रहण) द्वारा ते तेजस्वी परिधिवर्तुळ बाहेर प्रकट करून, स्वतःच्या एकाग्र जागृतीने—परम श्रद्धेने—परमात्मस्वरूप हृदयकमळात स्थापित करावे।
Verse 60
सर्वपाकाग्रमादाय कृत्वा मण्डलकद्वयं अन्तर्वहिर्बलिं दद्यादाग्नेय्यां कुण्डसन्निधौ
सर्व शिजलेल्या अन्नांतील श्रेष्ठ भाग घेऊन, दोन मण्डले करून, अंतर्बली व बहिर्बली अर्पण करावी; आग्नेय दिशेस कुण्डाजवळ समर्पण करावे।
Verse 61
ॐ हां रुद्रेभ्यः स्वाहा पूर्वे मातृभ्यो दक्षिणे तथा वारुणे हां गणेभ्यश् च स्वाहा तेभ्यस्त्वयं बलिः
ॐ। ‘हां’—रुद्रांना स्वाहा। पूर्वेस मातृगणांना, तसेच दक्षिणेसही। वारुण दिशेत ‘हां’—गणांना स्वाहा। त्यांच्यासाठी ही बलि आहे।
Verse 62
उत्तरे हाञ्च यक्षेभ्य ईशाने हां ग्रहेभ्य उ अग्नौ हामसुरेभ्यश् च रक्षोभ्यो नैरृते बलिः
उत्तरे ‘हाञ्’ म्हणत यक्षांना बलि द्यावी; ईशान (ईशान्य) दिशेत ‘हां’ म्हणत ग्रहांना। आग्नेयेत ‘हाम्’ म्हणत असुरांना; आणि नैऋत्येत राक्षसांसाठी बलि आहे।
Verse 63
वायव्ये हाञ्च नागेभ्यो नक्षत्रेभ्यश् च मध्यतः हां राशिभ्यः स्वाहा वह्नौ विश्वेभ्यो नैरृते यथा
वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेत ‘हाञ्’ म्हणत नागांना बलि द्यावी; आणि मध्यातून नक्षत्रांनाही। ‘हां’ म्हणत राशींकरिता ‘स्वाहा’ उच्चारून अग्नीत आहुती द्यावी; तसेच नैऋत्येत विश्वेदेवांसही।
Verse 64
वारुण्यां क्षेत्रपालाय अन्तर्बलिरुदाहृतः द्वितीये मण्डले वाह्ये इन्द्यायाग्नियमाय च
वारुण दिशेत क्षेत्रपालासाठी अंतर्बली सांगितली आहे। दुसऱ्या, बाह्य मण्डलात इंद्र, अग्नि व यम यांच्यासाठीही बलि द्यावी।
Verse 65
नैरृताय जलेशाय वायवे धनरक्षिणे ईशानाय च पूर्वादौ हीशाने ब्रह्मणे नमः
नैरृत (दक्षिण-पश्चिम) अधिपतीस, जलेश (जलांचा स्वामी) यास, वायूस, धनरक्षकास आणि ईशानास नमस्कार; तसेच पूर्व इत्यादी सर्व दिशांत, ईशान (ईशान्य) दिशेत ब्रह्म्यास नमस्कार।
Verse 66
नैरृते विष्णवे स्वाहा वायसादेर्वहिर्बलिः बलिद्वयगतान्मन्त्रान् संहारमुद्रयाअत्मनि
नैरृत (दक्षिण-पश्चिम) दिशेत “विष्णवे स्वाहा” या मंत्राने आहुती द्यावी आणि कावळे इत्यादींसाठी बाह्य बलि ठेवावी. नंतर दोन्ही बलिंतील मंत्र संहार-मुद्रेने स्वतःमध्ये परत प्रत्याहार करावेत।
Frequently Asked Questions
It emphasizes layered protection and correctness-by-sequence: kuṇḍa preparation (lines, leveling, plastering), mantra-based armoring (astra/varma/kavaca), precise nyāsa with bīja-syllables, and calibrated oblation counts and measures (e.g., threefold and fourth oblations; kārṣa/prasṛti units).
It converts external ritual into internal sādhana by linking Agni with Śiva through nāḍī-sandhāna, requiring visualization, heart-centered worship (hṛdā), and withdrawal (saṃhāra) so that technical homa becomes a discipline of purification, concentration, and Śiva-oriented realization.