Mantra-shastra
Tantra & Sacred Formulae
The science of mantras, tantric rituals, yantra construction, and esoteric practices for spiritual attainment and protection.
Adhyayas in Mantra-shastra
Adhyaya 301
Chapter 301 — सूर्यार्चनं (Sūryārcana) / Sun-worship (closing colophon only)
या मजकुरात पूर्व विभागाचा समापन-कोलोफॉन जतन असून अध्याय ३०१ चे नाव ‘सूर्यार्चन’ (सूर्यपूजा) असे निर्देशित केले आहे. आग्नेय परंपरेत सूर्योपासना ही ऋत/धर्म आणि कर्मसिद्धी यांतील सेतू मानली जाते; सूर्याला काळनियंता, प्राणतेज व विवेक-प्रकाश देणारा म्हणून आवाहन केले जाते. हा संक्रमणभाग साधकाला पुढील अध्यायातील अधिक तांत्रिक मंत्रप्रयोग, होम इत्यादींसाठी शुद्धी, अधिकार आणि ऊर्जात्मक समतोल देतो; पुराणाचा संकेत असा की भक्ती ही अनुप्रयुक्त विधिविज्ञानापासून वेगळी नसून त्याचीच पायाभूत तयारी आहे।
Adhyaya 302
Worship by Limb-Syllables (Aṅgākṣara-arcana)
अग्निदेव तंत्रप्रधान उपदेशात प्रथम शुभकाळ ठरवितात—चंद्र जन्मनक्षत्रात, सूर्य सप्तम राशीत, पूषन्/पुष्याचा काळ, आणि पुढे जाण्यापूर्वी ग्रहणाचा ‘ग्रास’ (परिमाण/अवस्था) तपासणे। नंतर देहातील अशुभ लक्षणे आयुष्य कमी करणारी चिन्हे म्हणून सांगून मंत्रांच्या साहाय्याने संरक्षण व भक्तिप्रयोगाचे विधान करतात। क्रुद्धोल्का, महोल्का, वीरो्ल्का अशा उग्र शक्तींकरिता शिखा-मंत्र, तसेच वैष्णव अष्टाक्षरी मंत्राचा बोटांच्या सांध्यांवर क्रमबद्ध न्यास दिला आहे। साधक हृदय, मुख, नेत्र, शिर, पाद, तालू, गुह्य व हस्त येथे वर्ण-बीजांचा न्यास करून तोच न्यास देवतेवरही करतो, ज्यामुळे आत्मा व इष्टदेवतेचे तादात्म्य साधते। पुढे मंडल/कमल-स्थापनेत धर्म-श्रेणी व गुण-शक्तीसमूह कमलप्रदेशांत, सूर्य-चंद्र-दाहिनी या त्रिवर्तुळापर्यंत स्थापित होतात। शेवटी योगपीठावर हरि आवाहन करून मूलमंत्राने पंचोपचार पूजा, दिशांतील वासुदेवादी रूपे, दिशांमध्ये आयुध-चिन्हविन्यास, आणि गरुड, विश्वक्सेन, सोमेश व इंद्रपरिवारासह आवरणपूजा—अशा पूर्ण विधीने सर्वसिद्धीचे फल प्रतिपादिले आहे।
Adhyaya 303
Chapter 303: Mantras for Worship Beginning with the Five-syllable (Pañcākṣara) — पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः
अग्नी पञ्चाक्षर मंत्रावर आधारलेली शैव तांत्रिक पूजा‑दीक्षा पद्धती सांगतो; येथे मंत्र हा विश्वरचना आणि साधन‑विधी दोन्ही आहे. प्रथम शिवाला परब्रह्माचा ज्ञानस्वरूप, हृदयस्थ मानून मंत्राक्षरांचे पंचमहाभूत, प्राणवायू, इंद्रिये व देहक्षेत्राशी संबंध, तसेच अष्टाक्षर‑पर्यवसान वर्णिले आहे. पुढे दीक्षास्थळ‑शुद्धी, चरु‑पाक व त्याचा त्रिविध विभाग, निद्रा‑नियम व प्रातः‑निवेदन, पुनःपुनः मंडल‑पूजा, मृल्लेप, अघमर्षणसहित तीर्थस्नान, प्राणायाम, आत्मशुद्धी आणि न्यास येतात. ध्यानात अक्षरे रंगीत अंगरूप होतात; शक्ती कमळदल‑कर्णिकेत स्थापिल्या जातात; शिव स्फटिकश्वेत, चतुर्भुज, पंचवक्त्र, पंचब्रह्म (तत्पुरुषादी) दिशान्यासासह आवाहनित होतो. नंतर दीक्षाक्रम—अधिवास, गव्यपंचक, नेत्रबंधन, प्रवेश, तत्त्वसंहार करून परात्परात लय व सृष्टिमार्गे पुनःसृजन, प्रदक्षिणा, पुष्पपाताने नाम/आसन‑निर्णय, शिवाग्नि‑उत्पत्ती, निर्दिष्ट मंत्रांनी होमसंख्या, पूर्णाहुती व अस्त्राहुती, प्रायश्चित्त, कुंभपूजा, अभिषेक, समयव्रते व गुरु‑पूजन; आणि हीच पद्धत विष्णू इत्यादी देवतांनाही लागू म्हटली आहे।
Adhyaya 304
Mantras for Worship Beginning with the Five-Syllabled (Mantra) — Concluding Colophon (Chapter 304 end)
हा विभाग प्रामुख्याने समारोप-कोलोफॉनद्वारे दर्शविला आहे; त्यात पञ्चाक्षरी (पाच अक्षरी) सूत्रापासून आरंभ होणाऱ्या पूजामंत्रांवरील मंत्र-शास्त्र विभागाची समाप्ती सूचित होते. अग्नि–वसिष्ठ शिक्षण-परंपरेत असे अध्याय विधी-तंत्रज्ञानासारखे कार्य करतात—पूजेत मंत्राचा उपयोग कसा करावा, जपाचा क्रम कसा ठेवावा, आणि अचूक शब्दरूपे धर्माची साधने कशी बनतात हे ते संहिताबद्ध करतात. अंतर्गत श्लोक येथे नसले तरी रचनात्मक भूमिका स्पष्ट आहे—हा अध्याय सामान्य मंत्र-पूजा पद्धतींपासून पुढील अध्यायातील विशेष नाम-लितुर्गीकडे सेतू ठरतो, जिथे दैवी नावे क्षेत्र/तीर्थांच्या पवित्र भूगोलाशी जोडली जातात. त्यामुळे कथाप्रवाह मंत्राला सार्वत्रिक उपासना-साधनापासून स्थान-संवेदनशील साधनेपर्यंत नेतो, आणि तीर्थयात्रा, अर्पण व स्मरण यांना परस्पर पूरक करून पुण्य व अंतःशुद्धी साध्य करतो।
Adhyaya 305
Chapter 305 — Narasiṃha and Related Mantras (नारसिंहादिमन्त्राः)
अग्निदेव पूर्वीच्या वैष्णव नाम-जपानंतर मंत्रशास्त्र (तंत्र)ातील बलवान व संरक्षणात्मक प्रयोगांचा विभाग सांगतात. ते प्रथम शत्रु/क्षुद्र कर्मे—स्तंभन, विद्वेषण, उच्चाटन, उत्सादन, भ्रम, मारण व व्याधि—यांचे वर्गीकरण करून त्यांचा ‘मोक्ष’ म्हणजे शमन/उपायही शिकवीन असे आश्वासन देतात, त्यामुळे प्रयोगासोबत नियंत्रणही सूचित होते. पुढे श्मशानात रात्रौ जप करून भ्रम उत्पन्न करणे, प्रतिमा-विधान/भेदनाद्वारे मारण, तसेच चूर्ण-क्षेपाने उत्सादन यांची विधी येते. नंतर सुदर्शन-चक्रकेंद्रित रक्षण-तंत्र—न्यास, आयुधधारी देवतेचे ध्यान, चक्र-यंत्रातील रंगविन्यास, कुंभस्थापन आणि ठराविक द्रव्यांनी 1008 आहुत्यांचा होम—वर्णिले आहे. शेवटी ‘ॐ क्षौं…’ नरसिंह मंत्र राक्षसी पीडा, ज्वर, ग्रहबाधा, विष व रोग नष्ट करणारा अग्नितेजस्वी प्रतिकारक रूप म्हणून नरसिंहाचे महत्त्व मांडतो।
Adhyaya 306
Chapter 306 — त्रैलोक्यमोहनमन्त्राः (Mantras for Enchanting the Three Worlds)
भगवान अग्नी त्रैलोक्य-मोहन मंत्र सांगतात, जो चारही पुरुषार्थांत सिद्धी देतो असे मानले आहे. पुढे तांत्रिक विधीचा क्रम—पूर्वपूजा, ठराविक जपसंख्या, अभिषेक, निर्दिष्ट द्रव्ये व मोजणीसह होम, ब्राह्मणभोजन आणि आचार्य-सन्मान। नंतर देहशुद्धी व अंतर्गत साधना—पद्मासन, देहशोषण/निग्रह, सुदर्शन-दिग्बंधन न्यास, बीजध्यानाने मलनिर्गमन, सुषुम्नेतून अमृतधारा-भावना, प्राणायाम व शरीरावर शक्तिन्यास। विष्णू (काम/स्मर-भावांसह), लक्ष्मी, गरुड व आयुधांची प्रतिष्ठा आणि वेगवेगळ्या अस्त्रमंत्रांनी आयुधपूजा येते। शेवटी “ॐ श्रीं क्रीं ह्रीं हूं…” हा मुख्य मंत्र, तर्पणविधी, दीर्घायुष्यासाठी उच्च जप-होम लक्ष्य, तसेच राज्य व दीर्घायुष्याकरिता वराह-प्रयोगाचे परिशिष्ट—मंत्रशास्त्र हे अंतःशुद्धी व फलप्राप्ती दोन्ही साधते असे दर्शवते।
Adhyaya 307
Trailokya-mohinī Śrī-Lakṣmī-ādi-pūjā and Durgā-yoga (Protective and Siddhi Rites)
भगवान अग्नी वसिष्ठांना त्रैलोक्य-मोहिनी श्री (लक्ष्मी) केंद्रित समृद्धी-विधी आणि दुर्गा-योगातील संरक्षण व विजय-साधना यांचा संयुक्त क्रम सांगतात. प्रारंभी लक्ष्मी-मंत्रमाला व नऊ अङ्ग-मंत्रांचे न्यास, कमळबीज माळेने एक ते तीन लक्ष जपाचे विधान आहे. पुढे श्री/विष्णु मंदिरात धनदायी पूजा, खदिर अग्नीत तुपाने माखलेल्या तांदळाचा होम, बिल्वाधारित आहुती, तसेच ग्रहशांती व राजअनुग्रह/वश्यता मिळविण्यासाठी मोहरी-पाण्याचा अभिषेक इत्यादी उपाय दिले आहेत. नंतर शक्राच्या चार-द्वार प्रासादाचे ध्यान, द्वाररक्षक श्री-दूती, अष्टदल कमळावर चार व्यूह (वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध) यांचे विन्यास, आणि शेवटी कमळकर्णिकेत लक्ष्मीचे रूपध्यान येते. आहार-काल नियम व बिल्व, तूप, कमळ, पायस इ. अर्पणसामग्री सांगितली आहे. त्यानंतर दुर्गेचा ‘हृदय’ मंत्र साङ्ग, पानावर आधारित पूजा, आयुध-देवतांना अर्पण, आणि वशीकरण, जय, शांती, काम, पुष्टीसाठी होम-विकल्प; अखेरीस रणांगणात विजयासाठी आवाहन-विधान।
Adhyaya 308
Chapter 308 — Worship of Tvaritā (त्वरितापूजा)
मागील अध्यायात त्रैलोक्य-मोहिनी लक्ष्मी व संबंधित पूजन संपल्यावर अग्निदेव त्वरिता-उपासना तत्काळ सांगतात. भुक्ती व मुक्ती दोन्हींसाठी प्रेरक आज्ञासूत्रांसह मंत्राङ्गे व विधी ते देतात. नंतर शिरापासून पादांपर्यंत अङ्गन्यास व मंत्रन्यास, आणि शेवटी व्यापक न्यास केला जातो. ध्यानात त्वरिता किरात/शबरी-भावयुक्त, त्रिनेत्री, श्यामवर्णा, वनमाळाधारी, मयूरपिच्छ-चिन्हयुक्त, सिंहासनस्थ, वर व अभय देणारी अशी कल्पिली जाते. पुढे अष्टविध पीठ/पद्मपूजेत पाकळीनुसार अङ्गगायत्रींची स्थापना, समोर व द्वारस्तंभांवर शक्तींचे उपचार, तसेच बाह्य रक्षक-परिवाराचे विधान आहे. अखेरीस योनीआकृती कुंडात विशिष्ट द्रव्यांनी होमभेद सांगून समृद्धी, संरक्षण, लोकप्रसाद, संतती व शत्रुकर्म इत्यादी सिद्धी दिल्या आहेत; अधिक जप, मंडलपूजा आणि दीक्षासंबंधी दान, पंचगव्य व चरु-विधीचे निर्देशही आहेत।
Adhyaya 309
Tvaritā-pūjā (The Worship of Tvaritā) — Transition Verse and Context
हा अध्याय समारोप व संक्रमण म्हणून तांत्रिक चौकट स्पष्ट करतो. अग्नि वसिष्ठांना संबोधून पूर्व विषयातून पुढे जाऊन त्वरिता-देवी उपासनेची भूमिका मांडतात. येथे पूजा केवळ भक्ती नाही; ती प्रकट विज्ञानासारखी मंत्रशास्त्रीय, अचूक विधींसह ‘पुर/दुर्ग’सदृश सिद्ध केलेल्या स्थानी आणि रजो-लिखित (रेखांकनाने काढलेल्या) प्रतिमारूपात आधारलेली आहे. अग्निपुराणाच्या विश्वकोशीय शिक्षणपद्धतीनुसार ही विद्या भुक्ति (लौकिक उद्दिष्टसिद्धी) व मुक्ति (मोक्षाभिमुखता) दोन्ही देईल असे फलनिर्देशन केले आहे. हा अध्याय उंबरठ्यासारखा—साधनेचे नामकरण, फलनिर्देश, आणि वज्राकुला-रूपिणी देवीची मंत्र-पूजा ओळख पुढील निर्देशांचा आधार ठरवतो.
Adhyaya 310
Tvaritā-mūla-mantra and Related Details (Dīkṣā, Maṇḍala, Nyāsa, Japa, Homa, Siddhi, Mokṣa)
भगवान् अग्नी त्वरीता-केंद्रित तंत्रविधीचा क्रम सांगतात—सिंह–वज्रकुल कमळ-यंत्रात न्यासाने पूर्वतयारी, नंतर मंडल-रचना: नऊ भागांचे विभाजन, दिशांतील ग्राह्य/अग्राह्य कोष्ठक, बाह्य रेषासंच, वज्र-वक्रता आणि मध्यभागी तेजस्वी कमळ। पुढे स्थापना व पूजन: बीजाक्षरे दक्षिणावर्त क्रमाने ठेवणे, विद्याङ्गांचे दलांवर व केंद्रात विन्यास, दिगस्त्र-रक्षा आणि बाह्य गर्भ-मंडलात लोकपाल-न्यास। जपसंख्या, अङ्ग-प्रमाण व होम-क्रम निश्चित; पूर्णाहुती ही दीक्षेची मुद्रा असून तिच्याने शिष्य दीक्षित होतो। भुक्तीसाठी जय, सार्वभौमत्व, निधी, सिद्धी इ. फळे; तसेच मोक्षमार्ग—कर्मबंधनरहित होम, सदाशिव-स्थिती आणि ‘पाणी पाण्यात विलीन’ या उपमेने अनावृत्ती-मुक्ती। शेवटी अभिषेक, कुमारि-पूजा, दक्षिणा आणि दूती-मंत्राने द्वार, एकांत वृक्ष, स्मशान इ. रात्र/सीमा-विधी सर्वार्थसिद्धीसाठी सांगितले आहेत।
Adhyaya 311
The Root-Mantra of Tvaritā (Tvaritā-mūla-mantra)
हा अध्याय त्वरितेच्या मूलमंत्रोपदेशाचा उपसंहार व संक्रमण-कोलॉफन असून पुढे त्वरिता-विद्येच्या अधिक तांत्रिक, पद्धतशीर विवेचनाकडे वळण सूचित करतो. आग्नेय परंपरेत मूलमंत्राला बीज-प्रामाण्य मानले आहे; त्यातून पुढील प्रयोग, अनुष्ठान-विनियोग आणि यंत्र/चक्र-विन्यास उलगडत जातात. सविस्तर पद्धतीच्या आधीच हा समारोप ठेवणे ही पुराणीय अध्यापन-रीती दर्शवते—प्रथम मंत्राला प्रकट केंद्र म्हणून प्रतिष्ठा, नंतर नियत क्रम, न्यास आणि यंत्र-चक्र-निर्मितीद्वारे त्याचा क्रियात्मक विस्तार. परंपरा-प्रामाण्य व ग्रंथ-सातत्य दृढ करून हा अध्याय साधक-विद्वानाला पुढील अध्याय वेगळे मंत्र नव्हे, तर शास्त्रानुशासनाधीन धर्म-काम-अर्थफलदायी सुव्यवस्थित तांत्रिक तंत्रज्ञान म्हणून वाचण्यास सिद्ध करतो।
Adhyaya 312
Chapter 312 — Various Mantras (नानामन्त्राः)
या अध्यायात भगवान् अग्नी विनायक (गणेश) पूजेपासून संक्षिप्त मंत्र-शास्त्रक्रम सांगतात—आधारशक्ती व कमलरचनेचे न्यास, “हूं फट्” कवच, तसेच दिशानुसार नामोपाधींनी विघ्नेशाचे बाह्य व अंतःआवाहन. पुढे त्रिपुरा-उपासना येते; भैरव/वटुक इत्यादी सहचर-नाममाला, बीज (ऐं, क्षें, ह्रीं) आणि अभय, पुस्तक, वरद, माळा अशी रूपलक्षणे दिली आहेत. जाल-विन्यास, हृदयादि-न्यास आणि कामक (इच्छापूर्ती) सिद्धीचा समापनक्रम वर्णिला आहे. नंतर उच्छाटनासाठी निर्दिष्ट यंत्र, स्मशान-सामग्री व सूत्रबंधन, युद्धातील रक्षण/विजय मंत्र, तसेच समृद्धी, सूर्य व श्री-आह्वान सांगितले आहेत. आयुष्यवृद्धी, निर्भयता, शांती व वशीकरणाचे उपाय—टिळक/अंजन, स्पर्श, तीळ-होम, अभिमंत्रित अन्न—यांचाही निर्देश आहे. शेवटी नित्यक्लिन्नेचा मूलमंत्र, षडंग, रक्तत्रिकोण-ध्यान, दिग्-स्थापन, कामाचे पंचविध चिंतन, पूर्ण मातृका-पाठ आणि आधारशक्ती/कमल/सिंहासनासह हृदयस्थापनेने अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 313
Tvaritājñānam (Knowledge of Tvaritā, the Swift Goddess) — Agni Purana, Adhyāya 314 (as introduced after 313)
अग्निदेव पूर्वीच्या मंत्र-सूचीवरून पुढे जाऊन त्वरिता देवीच्या तांत्रिक-उपासना व रक्षण/वशीकरण-प्रयोगांचा विधिक्रम सांगतात. बीजसमृद्ध त्वरिता-मंत्र, न्यासपूजा, द्विभुज व अष्टभुज ध्यान, आधारशक्ती-स्थापन, पद्मासन, सिंहवाहन आणि हृदयादि अंगन्यास वर्णिला आहे. दिशानुसार मण्डलक्रमात गायत्री व विविध स्त्री-शक्तींची पूजा, मध्यस्थापना आणि द्वारपाल—जया, विजया, किंकर—यांचा निर्देश येतो. अनंत, कुलिका, वासुकी, शंखपाळ, तक्षक, महापद्म, कर्कोट, पद्म/पद्मा या नागराजांना नाम-व्याहृतीसह आहुती दिली जाते. पुढे ८१ पदांचा निग्रहचक्र-आलेखन, लेखनद्रव्ये व साध्य-नाव ठेवण्याचे स्थान; नंतर उग्ररक्षा व मारणाभिमुख विधी, काली/कालरात्रि तत्त्व, यमसीमा-कल्पना, गूढ रक्षोच्चार, शाईनिर्मिती, स्मशान/चौक अशा सीमास्थानी लेखन, आणि कुंभाखाली, वारुळात, विभीतक वृक्षाजवळ इ. ठिकाणी स्थापना सांगितली आहे. शुभ द्रव्यांनी अनुग्रहचक्र, रुद्र/विद्या वर्णक्रम-जाळ्यातून प्रत्यङ्गिरा-रचना, तसेच ६४ पदांचे संयुक्त निग्रह–अनुग्रह चक्रही वर्णिले आहे. शेवटी ‘क्रीं सः हूं’ अमृती/विद्या बीज, त्रिह्रीं आवरण, ताईतधारण व कानात जप अशा उपायांनी शत्रुनिवारण व विषादहरण धर्मनियमाने करण्याचे प्रतिपादन आहे।
Adhyaya 314
Adhyaya 314 — Tvaritājñāna (Immediate/Quick Knowledge) (Colophon/Transition)
हा अध्याय येथे ‘त्वरिताज्ञान’ या विद्या-खंडाच्या समाप्तीचा कोलोफन म्हणूनच दिला आहे. आग्नेय परंपरेत कोलोफन हा रचनात्मक सांधा ठरतो—एक विद्या-मॉड्यूल पूर्ण करून त्वरित पुढील तांत्रिक क्रमाकडे नेतो. मंत्र-शास्त्र (तंत्र) कांडात अशी संक्रमणे केवळ संपादकीय नसून अभ्यासक्रमाचा क्रम दर्शवितात; त्वरित-ज्ञान पुढे मंत्र-प्रयोग-विधींमध्ये प्रवृत्त करते. कथाफ्रेम पूर्ववत—भगवान अग्नी उपदेशक आणि वसिष्ठ श्रोता—यामुळे ‘जलद उपाय’ही व्यापक धर्माधिष्ठित शिक्षणातच बसतात, स्वतंत्र जादुई पाककृती नाहीत।
Adhyaya 315
Chapter 315: नानामन्त्राः (Various Mantras)
मंत्रशास्त्राच्या क्रमात या अध्यायात अग्निदेव बीजाक्षरयुक्त व ‘फट्’ इत्यादी आदेशात्मक समाप्ती असलेले प्रयोग-मंत्र सांगतात. ‘हूं’ने आरंभ, ‘खेच्छे’ पदाने अलंकृत आणि तीव्र समाप्ती असलेली मंत्ररचना-विधी दिली आहे. पुढे ‘सर्वकर्मसाधिनी’ विद्या—विष व संबंधित बाधा शमविणे, तसेच प्राणघातक विष किंवा घातक आघाताने मरणासन्न झालेल्याला पुनर्जीवित करण्याची शक्ती—वर्णिली आहे. इतर लघुमंत्र विष व शत्रूंचा नाश, पापजन्य रोगांवर विजय, विघ्न व दुष्ट शक्ती दूर करण्यासाठी सांगितले आहेत; वशीकरण-प्रयोगही येतो. शेवटी सर्वसिद्धिदायिनी ‘कुब्जिका-विद्या’ विस्ताराने मांडून, ईशाने स्कंदाला दिलेल्या मंत्रपरंपरेतील पुढील उपदेशाचा संकेत केला आहे।
Adhyaya 316
Derivation (Uddhāra) of the Sakalādi Mantra (सकलादिमन्त्रोद्धारः)
या अध्यायात उद्धृत आरंभी ईश्वररूपाने भगवान अग्नी सकलादी/प्रासाद-मंत्रपद्धतीचा ‘उद्धार’ व उपयोग यांची तांत्रिक रूपरेषा सांगतात. अ ते क्ष पर्यंतचा वर्णक्रम (क-वर्गादी) देवतारूपे व कर्मकार्यांशी जोडून प्रथम सकल, निष्कल आणि शून्य या तत्त्वस्थिती स्पष्ट केल्या आहेत. पुढे देवतानाम-गणना, ‘क्ष’चे नरसिंह-स्वरूप, विश्वरूपाची प्रमाण-सुसंगती इत्यादी दाखवून ईशान, तत्पुरुष, अघोर/दक्षिण, वामदेव, सद्योजात या पंचवक्त्रांनुसार न्यास-स्थाने निर्दिष्ट केली आहेत. हृदय, शिर, शिखा, नेत्र, अस्त्र ही अंगमंत्रे आणि त्यांचे अंत्यघोष ‘नमः, स्वाहा, वौषट्, हूं, फट्’ यांचे विधान येते. शेवटी ‘सर्वकर्मकर’ प्रासाद-मंत्र सर्व विधी सिद्ध करणारा म्हटला आहे; तसेच सकल प्रासाद व निष्कल सदाशिव-विन्यास यांतील भेद, शून्यछायेचे आवरण, आणि विद्येश्वर-अष्टकाच्या वर्गीकरणात या मंत्रसमूहांचे स्थान निश्चित केले आहे।
Adhyaya 317
सकलादिमन्त्रोद्धारः (Sakalādi-mantra-uddhāra) — Chapter Colophon/Transition
हा विभाग मुख्यतः उपसंहार-रूप आहे. ‘सकलादि-मंत्रोद्धार’ या पूर्व अध्यायाची समाप्ती तो दर्शवितो आणि अग्निपुराणातील मंत्र-शास्त्र क्रमात मंत्रोद्धार तसेच वर्ण/ध्वनी व विधी-विश्लेषण हे औपचारिक शास्त्रीय अनुशासन आहे, हे स्पष्ट करतो. पुढे तो गण-पूजेकडे संक्रमण घडवतो, जिथे मंत्र-तंत्रज्ञानाचा उपयोग रक्षणात्मक उपासना व विघ्न-निवारणासाठी होतो. व्यापक पुराणीय अध्यापनात शुद्ध मंत्र-व्यवहार धर्मकर्म व सिद्धि-साधनेसाठी आवश्यक, पण अखेरीस साधना, संयम व शुद्ध हेतू यांच्या अधीन असल्याचे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 318
वागीश्वरीपूजा (Worship of Vāgīśvarī)
मंत्रशास्त्राच्या उपदेशप्रवाहात अग्निदेव वसिष्ठांना वागीश्वरी (सरस्वतीचे रूप) हिची पूजा शिकवतात—मंडल, ध्यानपद्धती, वेळ, मंत्ररचना आणि विधीला आधार देणारे वर्णवर्ग यांसह. आरंभी स्थिर, तेजस्वी ध्यानाने ईश्वराची अंतःप्रतिष्ठा व पवित्र अक्षरांचे गुप्त, संरक्षित संप्रेषण यांचे महत्त्व सांगितले आहे. वागीश्वरी पन्नास वर्णांच्या वर्णमालामाळेने अलंकृत, त्रिनेत्री, वर-अभयमुद्रायुक्त, जपमाळ व पुस्तक धारण करणारी अशी ध्यानात आणली जाते. मुख्य साधना वर्णमालाजप—‘अ’ ते ‘क्ष’ पर्यंत अक्षरे शिरोभागातून खांद्यांपर्यंत उतरून देहात मानवाकार ध्वनिधारा म्हणून प्रवेश करीत आहेत अशी भावना ठेवून एक लक्ष जप. दीक्षेत गुरु कमळमंडल रचतो—सूर्य-चंद्रस्थापन, मार्ग, द्वार, कोनपट्ट्या व रंगनियमांसह; कमळाच्या विभागांत शक्तीदेवता प्रतिष्ठित होतात—मध्यभागी सरस्वती, तसेच वागीशी, हृल्लेखा, चित्रवागीशी, गायत्री, शांकरी, मती, धृती आणि ह्रीं-बीजरूपे. घृताहुतींमुळे साधकाला संस्कृत-प्राकृत काव्यप्रभुत्व, काव्यशास्त्र व संबंधित विद्यांत कौशल्य मिळते—साधना आणि सांस्कृतिक-बौद्धिक सिद्धी यांचा संगम हा अध्याय दर्शवतो.
Adhyaya 319
वागीश्वरीपूजा (The Worship of Vāgīśvarī)
या अध्यायात मंत्रशास्त्रातील एका केंद्रित अनुष्ठान-घटकाचा समारोप होतो—वागीश्वरी (वाणी, विद्या व मंत्रशक्तीशी संबंधित शक्तिरूप) पूजन. अग्निपुराणाच्या विश्वकोशीय शिक्षणपद्धतीत ही उपासना पूर्वविद्या म्हणून साधकाचे वाङ्मय स्थिर करते, स्मरणशक्ती तीक्ष्ण करते आणि तांत्रिक विधींचे अचूक परंपरागत संप्रेषण समर्थ करते. क्रम असा दाखविला आहे—प्रथम मंत्र व त्याच्या अधिष्ठात्री शक्तीचे प्रभुत्व, नंतर मांडलविधी (रेखाचित्र/यंत्र-रचना) या अधिक तांत्रिक क्षेत्राकडे वाटचाल. म्हणून वागीश्वरीपूजा भक्तिमयही आहे आणि साधनात्मकही—धर्म्य वाणी, शुद्ध लिटर्जिकल कर्म, तसेच पुढील वास्तु-आगमिक मंडलांत मोजमाप, न्यास व मंत्रलेखनातील नेमकेपणाचा आधार बनते।
Adhyaya 320
Aghīrāstra-ādi-Śānti-kalpaḥ (Rite for Pacification of Aghora-Astra and Other Weapons)
या अध्यायात भगवान् अग्नि (ईश्वर) कर्मारंभापूर्वी युद्धसंबंधी व विश्वात्मक शक्तींचे विधिपूर्वक सामंजस्य करून संरक्षण-विधान सांगतात. सर्वकर्मसिद्धिदायक ‘अस्त्र-याग’ प्रथम करावा—मंडलाच्या मध्यभागी शिवाचे अस्त्र ठेवून, पूर्वेकडून दिशानुसार वज्र इत्यादी अस्त्रांची मांडणी करावी. तसेच ग्रहपूजेत मध्यभागी सूर्य आणि पूर्वस्थानापासून क्रमाने इतर ग्रह ठेवून शुभफलासाठी ग्रह-संरेखन साधावे. पुढे अघोर-अस्त्राचा जप व होम करून ‘अस्त्र-शांती’ करण्याचे मुख्य उपदेश आहे; याने ग्रहदोष, रोग, मारी/उपद्रव, शत्रुबल आणि विनायक-संबंधी विघ्ने शांत होतात. लक्ष/अयुत/सहस्र अशी जपसंख्या आणि तीळ, तूप, गुग्गुळ, दूर्वा, अक्षता, जवा इ. द्रव्य उल्का, भूकंप, वनप्रवेश, रक्तासारखा वृक्षरस, ऋतुविरुद्ध फळधारणा, साथरोग, हत्तींचे विकार, गर्भपात व प्रवास-शकुन अशा निमित्तांनुसार सांगितली आहेत. शेवटी न्यास व पंचवक्त्र देवतेचे ध्यान करून विजय व परम सिद्धी प्राप्त होते।
Adhyaya 321
Pāśupata-Śānti (पाशुपतशान्तिः)
अघोर व संबंधित अस्त्रांच्या पूर्व शांतिकल्पानंतर हा अध्याय पाशुपत-शांतीचे विधान सांगतो. भगवान पाशुपत शस्त्र-मंत्रावर आधारित शांतिकर्मात जप व पूर्वतयारीचे प्रयोग शिकवितात. मंत्राची क्रियाक्रम-रचना विशेष आहे—‘पादतः-पूर्व’ म्हणजे पायांपासून/प्रारंभीच्या न्यासस्थापनापासून विघ्ननाश, दिशानुक्रमे न्यासासारखा प्रयोग. पुढे सूर्य, चंद्र व विघ्नेश्वर इत्यादी अस्त्र-आवाहने ‘फट्’सह संक्षेपाने, आणि ‘मोहित कर, लपव, उखडून टाक, भयभीत कर, जिवंत कर, दूर हाकल, अरिष्ट नष्ट कर’ अशी आज्ञार्थ क्रियापदे येतात. एक जपाने अडथळा नष्ट; शंभर जपांनी अपशकुन शमून युद्धात विजय मिळतो. तूप व गुग्गुळाचा होम कठीण कार्यही सिद्ध करतो; शस्त्र-पाशुपत जपाने पूर्ण शांती होते।
Adhyaya 322
The Six Limbs (Ṣaḍaṅga) of the Aghora-Astra (अघोरास्त्राणि षडङ्गानि)
या अध्यायात पाशुपत-शांतीच्या विषयातून पुढे जाऊन अघोरास्त्राच्या षडंगांचे तांत्रिक निरूपण केले आहे—जप, होम, न्यास व कवच यांच्या द्वारा मंत्रांगांची क्रियाशीलता सांगितली आहे. ईश्वर हंस-आधारित संक्षिप्त मंत्रप्रयोगाने मृत्यु व रोगांचे दमन शिकवतात आणि शांती-पुष्टीसाठी दूर्वेने मोठ्या प्रमाणावर आहुतींचा विधी सांगतात. पुढे मोहनी, जृंभणी, वशीकरण, अंतर्धान इत्यादी अपायनिवारक व आवरणकारी विद्यांचा क्रमबद्ध संग्रह, चोर-शत्रू-ग्रहपीडा-निवारण, क्षेत्रपाल-बळी व प्रत्यावर्तन-प्रयोग वर्णिले आहेत. मंत्राने तांदूळ धुणे, दाराशी जप, धूपन-योग, टिळक-लेप, वादजयी, आकर्षण, भाग्यवृद्धी व संततिसाधन असे व्यवहारोपयोगी उपायही येतात. शेवटी शैव सिद्धांत स्पष्ट होतो—ईशान व पंचब्रह्म (सद्योजात, वामदेव, अघोर, तत्पुरुष, ईशान) यांच्या अंगविन्यास व विस्तृत कवचाने सदाशिवकेंद्रित संरक्षणशक्ती, भोग व मोक्ष दोन्ही फळ देणारी म्हणून प्रतिपादित आहे।
Adhyaya 323
Chapter 323 — The Six-Limbed Aghora Astras (षडङ्गान्यघोरस्त्राणि)
हा अध्याय षडंगयुक्त अघोरास्त्र-मंत्राचे संक्षिप्त, तांत्रिक सूत्र देऊन समाप्त होतो; तो बलपूर्वक संरक्षणासाठी व संकट-निवारणासाठी वापरला जातो. आग्नेय मंत्र-शास्त्र परंपरेत ‘अस्त्र’ हे विधीने जागृत केलेले कर्म-साधन मानले असून त्याची फलश्रुती शुद्ध उच्चार, संकल्प आणि अङ्ग/न्यास-रचनेतील योग्य विन्यासावर अवलंबून आहे. रुद्र-शांतीच्या अगोदर त्याचे स्थान जाणीवपूर्वक शिक्षाक्रम घडवते—प्रथम तीक्ष्ण अपोत्रासक अस्त्र-तंत्राने धोके निष्प्रभ करणे, नंतर शांतिकारक व पुनर्स्थापन विधींनी साधक व परिसर स्थिर करणे. त्यामुळे हा अध्याय आक्रमक संरक्षणातून सामंजस्यपूर्ण उपचाराकडे नेणारा सेतू ठरून, शुद्धी, सुरक्षा आणि आध्यात्मिक तयारीच्या धर्मिक प्रवाहात मंत्र-क्रियांचा समन्वय दर्शवतो.
Adhyaya 324
Rudra-śānti (रुद्रशान्ति)
या अध्यायात रुद्र-शांतीविषयक कर्म-तत्त्वाचा भाग समाप्त होतो. उग्र रुद्रशक्तीला शुभ समतोलाशी जुळवून भयशमन व कल्याणस्थैर्य साधण्याची शांती-रचना येथे मांडली आहे. अग्निपुराणाच्या मंत्र-शास्त्र प्रवाहात हे शांतीविधान भक्ती आणि तांत्रिक विधी यांचा सेतू ठरते: साधक रुद्राला केवळ स्तुतीचा देव न मानता, योग्य रीतीने केलेल्या अनुष्ठानांनी समरस करावयाची शक्ती म्हणून उपासतो. अध्यायाची मांडणी सूचित करते की शमन व स्थिरीकरण (शांती) नंतर पुढील अध्यायात अधिक सूक्ष्म तांत्रिक प्रक्रिया व मंत्र-यंत्रणा/अभियांत्रिकीची दिशा येते. अग्नेय विद्येच्या विश्वकोशीय तर्कात शांती ही वेगळी भक्तीक्रिया नसून मंत्रसिद्धीसाठीची मूलभूत तयारी आहे—साधक, यज्ञस्थळ आणि सूक्ष्म वातावरण यांना कालविधी, तत्त्व-संबंध व परंपरा-चिन्हे यांसह पुढील साधनेसाठी सिद्ध करते.
Adhyaya 325
Worship of Gaurī and Others (Gauryādi-pūjā) — Mantra, Maṇḍala, Mudrā, Homa, and Mṛtyuñjaya Kalaśa-Rite
या अध्यायात उमा/गौरीपूजा ही भुक्ती व मुक्ती देणारी संपूर्ण साधना-प्रणाली म्हणून मांडली आहे—मंत्रध्यान, मांडलरचना, मुद्रा आणि होम यांसह. बीजमंत्र-निर्मितीचे संकेत, वर्ण/जाती-वर्गीकरण व षडंग-संबंध दिले आहेत. प्रणवाने आसनस्थापन, हृदयाधारित मूर्तिन्यास, पूजासाहित्य आणि सुवर्ण-रजत-काष्ठ-शिला इत्यादी माध्यमांत प्रतिमापूजा सांगितली आहे. अव्यक्ताला मध्य/कोपऱ्यांत ठेवून पाच पिंडांची मांडणी व दिशानुसार/चक्रानुसार देवताक्रमाने मांडलाचा विधीभूगोल ठरतो. तारादेवीच्या विविध मूर्तिविकल्पांचे (भुजा, वाहन, हस्तायुध) वर्णन व संकेत/हस्तप्रयोग दिले; शेवटी पद्म, टिंग, आवाहनी, शक्ती/योनी इ. मुद्रांचे वर्गीकरण आणि प्रमाणबद्ध चौकोनी मांडल, विस्तार व द्वारे वर्णिली आहेत. लाल पुष्पार्पण, उत्तराभिमुख होम, पूर्णाहुती, बळी, कुमारिकांना भोजन व नैवेद्यवाटप अशी आचारनीतीही आहे. मोठ्या जपाने वाक्सिद्धीचे फळ सांगितले आहे. अखेरीस आरोग्य, दीर्घायुष्य व अकालमृत्युभय-निवारणासाठी मृत्युंजय कलशपूजा व होम—द्रव्ये व मंत्रसंख्या—विशेषतः निर्दिष्ट केली आहेत।
Adhyaya 326
Chapter 326 — देवालयमाहात्म्यम् (The Glory of Temples)
मंत्रशास्त्राच्या प्रवाहात हा अध्याय व्रतसमापनविधींपासून पुढे जाऊन देवालय-संस्कृतीतील पवित्र अर्थव्यवस्था स्पष्ट करतो. संरक्षण व समृद्धीसाठी धागे, माळा, ताईत इत्यादी साधने सांगितली आहेत; जपशिस्तीत मानसिक जप, मेरुदाण्याचा नियम आणि माळ पडल्यास प्रायश्चित्त दिले आहे. घंटानादाला सर्व वाद्यांचा सार मानून घर, देवालय व लिंग शुद्ध करण्यासाठी पवित्र द्रव्ये निर्दिष्ट केली आहेत. मंत्रोपदेशात ‘नमः शिवाय’चे पंचाक्षरी/षडाक्षरी रूप आणि अखेरीस ‘ॐ नमः शिवाय’ हा लिंगपूजेचा परम मंत्र म्हणून, धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष देणारा करुणामूल स्रोत म्हणून प्रतिपादन आहे. पुढे देवालय व लिंगप्रतिष्ठा हे सर्वोच्च पुण्यकारक असून यज्ञ, तप, दान, तीर्थ व वेदाध्ययनाचे फळ वाढते असे सांगितले; भक्ति प्रधान असेल तर लहान-मोठे अर्पण समान फल देतात. शेवटी अधिक टिकाऊ साहित्याने देवालयनिर्मितीचे क्रमशः वाढते पुण्य आणि अल्प बांधकामानेही मोठा आध्यात्मिक लाभ मिळतो असे वर्णन आहे।
Adhyaya 327
Chapter 327 — छन्दःसारः (Chandas-sāra: The Essence of Metres)
या अध्यायात मंदिर-उपासना व मंत्रप्रयोगापासून पुढे जाऊन श्रुतीचे संरक्षण करणारे भाषाविज्ञान—छंदःशास्त्र—मांडले आहे. अग्नि पिंगलपरंपरेनुसार मात्रा, लघु-गुरु आणि गणपद्धती (त्रिक) यांच्या आधारे छंदनिर्मिती स्पष्ट करतात. वैदिक व शास्त्रीय पठण अचूक होण्यासाठी नियमाधारित अपवाद दिले आहेत—पादान्ती लघुलाही गुरु मानणे, संयुक्त व्यंजन, विसर्ग, अनुस्वार तसेच जिह्वामूलीय-उपध्मानीय ध्वनींमुळे गुरुता येणे। ध्वनीचे हे नियम ठरवून अध्याय सांगतो की तांत्रिक शास्त्रेही पवित्र आधार आहेत; योग्य उच्चार-जप मंत्रसिद्धी, पाठशुद्धी आणि विधीपरंपरेची अखंडता जपतो।