Adhyaya 101
Chapter 101 — प्रासादप्रतिष्ठा (Prāsāda-pratiṣṭhā): Consecration and Installation of the Temple
या अध्यायात भगवान अग्नी प्रासाद-प्रतिष्ठेचा क्रम सांगतात; यात वास्तु-विन्यास आणि तांत्रिक-आगमिक अंतःस्थापन यांचा संगम आहे. प्रतिष्ठेचे स्थान शुकनासेच्या शेवटाजवळ, पूर्व वेदी/वेदिकापीठाच्या मध्यभागी निश्चित केले आहे, ज्यामुळे मंदिराच्या प्राणशक्तीची स्थान-व्याकरण रचली जाते. आधारशक्तीपासून प्रारंभ करून कमलासन स्थापून प्रणवाने मुद्रित केले जाते; नंतर सुवर्णादि आधारावर पीठ तयार करून पंचगव्यांसह पवित्र द्रव्यांनी संस्कार होतो. मधु-क्षीरयुक्त कुम्भ स्थापून पंचविध रत्न-निक्षेप ठेवला जातो, वस्त्र, माळा, गंध, पुष्प, धूप यांनी अलंकृत केले जाते; सहाय्यक यागोपकरणे व आंब्याचे पल्लव मांडले जातात. पुढे प्राणायाम (पूरक-रेचक) व न्यासाने गुरु शम्भूला जागृत करून द्वादशान्तातून अग्निसदृश स्फुलिंग ओढून कुम्भात प्रतिष्ठित करतात. मग आयुधे, कला, क्षान्ति, वागीश्वर, नाडी-प्राणजाळे, इंद्रिये व त्यांचे देवता आणि सर्वव्यापी शिव यांना मुद्रा, मंत्र, होम, प्रोक्षण, स्पर्श व जपाने एकत्र करून देवस्वरूप पूर्ण होते; शेवटी कुम्भाचा त्रिभाग-विन्यास करून स्थिर दिव्य-निवास सिद्ध होतो।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे द्वारप्रतिष्ठा नाम शततमो ऽध्यायः अथैकाधिकशततमो ऽध्यायः प्रासादप्रतिष्ठा ईअवर उवाच प्रासादस्थापनं वक्ष्ये तच्चैतन्यं स्वयोगतः शुकनाशासमाप्तौ तु पूर्ववेद्याश् च मध्यतः
अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘द्वारप्रतिष्ठा’ नावाचा शततम अध्याय समाप्त झाला. आता एकाधिकशततम अध्याय ‘प्रासादप्रतिष्ठा’ आरंभ होतो. ईश्वर म्हणाले—प्रासाद (मंदिर) स्थापनेची विधी आणि माझ्या योगशक्तीने त्यात चैतन्य-प्रतिष्ठा कशी करावी ते मी सांगतो. शुकनाशेच्या समाप्तीस्थानी, पूर्ववेदिकेच्या मध्यभागी मुख्य स्थापना करावी।
Verse 2
आधारशक्तितः पद्मे विन्यस्ते प्रणवेन च स्वर्णाद्ये कतमोद्द्भतं पञ्चगव्येन संयुतं
आधारशक्तीपासून आरंभ करून पद्मासनाचा विन्यास झाल्यावर आणि प्रणव (ॐ) ने त्याची प्रतिष्ठा झाल्यावर, सुवर्ण इत्यादीवर ‘कतमा’पासून उत्पन्न निर्दिष्ट पवित्र पदार्थ पञ्चगव्ययुक्त करून आधाररूपाने स्थापावा।
Verse 3
मधुक्षीरयुतं कुम्भं न्यस्तरत्रादिपञ्चकं स्रग्वस्त्रं गन्धलिप्तञ्च गन्धवत्पुष्पभूषितं
मधु व दूधयुक्त कुंभ स्थापावा, ज्यात रत्न इत्यादी पाच वस्तू न्यस्त असतील. तसेच माळा व वस्त्र ठेवावे; कुंभाला सुगंधी द्रव्यांचा लेप देऊन, सुगंधित पुष्पांनी अलंकृत करावे।
Verse 4
चूतादिपल्लवानाञ्च कृती कृत्यञ्च विन्यसेत् , झ च विन्यसेत् प्रणवेन तु इति ग मधुक्षीरयुतं न्यस्तरत्नादिपञ्चकं तत इति ग गन्धवत्पुष्पधूपितमिति ग , ङ , छ च वह्निकृत पद्मं विन्यसेदिति ख वह्निकूपं यवं न्यसेदिति ग वह्निकूपेषु च न्यसेदिति ज पूरकेण समादाय सकलीकृतविग्रहः
आंबा इत्यादी कोवळे पल्लव विन्यस्त करून हवनातील कृति (आहुतीची पळी इ.) व आवश्यक कृत्य-सामग्री स्थापावी. प्रणव (ॐ) सहित ‘झ’ बीजाचा न्यास करावा. नंतर मधु व क्षीरयुक्त रत्नादि पंचक ठेवावे. सुगंधी पुष्प व धूपाने ते पवित्र व सुवासिक करावे. अग्निसाठी पद्माकार विन्यास करून वह्निकूपांत यव (जव) ठेवावा. पूरकाने समेटून विग्रह सकलीकृत करावा.
Verse 5
सर्वात्मभिन्नात्मानं स्वाणुना स्वान्तमारुतः आज्ञया बोधयेच्छम्भौ रेचकेन ततो गुरुः
त्यानंतर गुरु आज्ञेनुसार, स्वतःच्या सूक्ष्म नाडीत अंतर्मुख प्राणवायूला प्रवाहित करून रेचक (उच्छ्वास) द्वारा शंभू (शिव) यांचे बोधन करील, ज्यायोगे सर्वात्म्यापासून भिन्न जीवात्म्याचे साक्षात्कार होईल.
Verse 6
द्वादशान्तात् समादाय स्फुरद्वह्निकणोपमं निक्षिपेत् कुम्भगर्भे च न्यस्ततन्त्रातिवाहिकं
द्वादशान्तातून ते घेऊन, स्फुरणाऱ्या अग्निकणासारखे, कुंभाच्या गर्भात निक्षेप करावा; तसेच न्यासाने स्थापित तांत्रिक अतिवाहिका (संवाहक)ही तेथे ठेवावी.
Verse 7
विग्रहन्तद्गुणानाञ्च बोधकञ्च कलादिकं क्षान्तं वागीश्वरं तत्तु ब्रातं तत्र निवेशयेत्
तेथे विग्रह त्याच्या गुणांसह स्थापावा; तसेच बोधक तत्त्व कलादिकांसह, आणि क्षान्ति व वागीश्वर (वाणीचे अधिपती) यांनाही—तो पवित्र समूह त्या स्थानी निवेशावा.
Verse 8
दश नाडीर्दश प्राणानिन्द्रियाणि त्रयोदश तदधिपांश् च संयोज्य प्रणवाद्यैः स्वनामभिः
दहा नाड्या, दहा प्राण, तेरा इंद्रिये आणि त्यांचे अधिपती यांना संयोजून, प्रणव (ॐ) पासून आरंभ करून त्यांच्या स्वस्व नामांनी त्यांना संबद्ध करावे.
Verse 9
स्वकार्यकारणत्वेन मायाकाशनियामिकाः विद्येशान् प्रेरकान् शम्भुं व्यापिनञ्च सुसम्वरैः
स्वकार्याचे कारणरूप होऊन, माया-आकाशाचे नियामक विद्या-ईश्वरांना प्रेरित करतात; आणि सु-नियंत्रित संयमांनी सर्वव्यापी शंभूलाही प्रवृत्त करतात।
Verse 10
अङ्गानि च विनिक्षिप्य निरुन्ध्याद्रोधमुद्रा सुवर्णाद्युद्भवं यद्वा पुरुषं पुरुषानुगं
अंग योग्य रीतीने ठेवून रोध-मुद्रेने निरोध करावा; आणि सुवर्णप्रभ पुरुषाचा किंवा पुरुषानुग पुरुषाचा ध्यान करावे।
Verse 11
पञ्चगव्यकषायाद्यैः पूर्ववत् संस्कृतन्ततः शय्यायां कुम्भमारोप्य ध्यात्वा रुद्रमुमापतिं
त्यानंतर पंचगव्य, कषाय इत्यादींनी पूर्ववत् संस्कार करून, शय्येवर कुंभ ठेवून उमा-पती रुद्राचे ध्यान करावे।
Verse 12
इ ख , छ च प्रयामिका इति ख , छ च व्यापिनञ्च स्वशक्तित इति झ व्यापिनञ्चास्य संस्रवैर् इति ङ अज्ञाने चेति घ , झ च अङ्कादि चेति ङ निर्मञ्छ्य द्रोणमुद्रया इति ग निरुन्ध्याद् द्रवमुद्रया इति झ तस्मिंश् च शिवमन्त्रेण व्यापकत्वेन वियसेत् सन्निधानाय होमञ्च प्रओक्षणं स्पर्शनं जपं
‘प्रयामिका’—असा ख व छ पाठांत. ‘व्यापिनञ्च स्वशक्तितः’—झ पाठांत; आणि ‘व्यापिनञ्चास्य संस्रवैः’—ङ पाठांत. ‘अज्ञाने चेति’—घ व झ पाठांत; ‘अङ्कादि चेति’—ङ पाठांत. ‘निर्मञ्छ्य द्रोणमुद्रया’—ग पाठांत; ‘निरुन्ध्याद् द्रवमुद्रया’—झ पाठांत. तेथे शिवमंत्राने सर्वव्यापक-भावाने विधीचा विस्तार करून, सन्निधानासाठी होम, प्रोक्षण, स्पर्शन व जप यांसह कर्म करावे।
Verse 13
सान्निध्याबोधनं सर्वम्भागत्रयविभागतः विधायैवं प्रकृत्यन्ते कुम्भे तं विनिवेशयेत्
सान्निध्य-आबोधनाचा सर्व विधी कुंभाचे तीन भाग करून असा करावा; आणि प्रक्रियेच्या शेवटी त्या (देवसन्निधी)ला कुंभात प्रतिष्ठित करावे।
Frequently Asked Questions
It details the temple consecration workflow: spatial placement near the śukanāśā, lotus-seat installation from Ādhāra-śakti with praṇava, kumbha preparation using pañcagavya plus honey–milk and ratna-ādi-pañcaka, and the completion of presence via nyāsa, prāṇāyāma, mudrā, Śiva-mantra vyāpti, and homa/prokṣaṇa/sparśana/japa.
The rite is structured as an outer Vāstu installation synchronized with inner yogic operations: prāṇāyāma (pūraka/recaka), dvādaśānta visualization, and nyāsa transform the kumbha and site into a stabilized seat of Śiva’s all-pervading presence, aligning technical correctness with sādhanā.
The chapter highlights pañcagavya purification, a kumbha filled with honey and milk, a fivefold deposit beginning with precious items (ratna-ādi-pañcaka), plus cloth, garland, fragrance, flowers, and incense as the sensory and symbolic completion of the vessel.
The passage records recension variants for terms such as “prayāmikā,” different readings for “vyāpin” phrases, and alternative mudrā readings (Droṇa-mudrā vs Drava-mudrā), indicating a living ritual manuscript tradition.