Adhyaya 61
Chapter 61 — द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः (Gateway Installation, Flag Hoisting, and Allied Rites)
या अध्यायात मंदिरनिर्मितीला जिवंत यज्ञशक्तीशी जोडणाऱ्या आग्नेय विधींचा क्रम दिला आहे. अवभृथ-स्नानानंतर ८१ पदांवर कुम्भांचे जाळे-विन्यास करून पूर्ण मण्डलीकरण केले जाते व मग हरिप्रतिष्ठेची तयारी होते. द्वारप्रतिष्ठेत आहुती, बळी, गुरु-पूजन, उंबरठ्याखाली सुवर्ण-निक्षेप आणि ठराविक होम; तसेच चण्ड–प्रचण्ड व श्री/लक्ष्मीची स्थापना, श्रीसूक्त-पूजा व दक्षिणा देऊन सामाजिक-यागव्यवस्था पूर्ण होते. पुढे हृत्प्रतिष्ठेत अष्टरत्ने, औषधी, धातू, बीजे, लोखंड व जलयुक्त संस्कृत कुम्भात नरसिंह-मंत्र-सम्पात व नारायण-तत्त्व-न्यास करून प्राणरूप निक्षेप चेतविला जातो. वास्तुशास्त्रानुसार प्रासाद हा पुरुष मानून अवयव-निरूपण—द्वार मुख, शुकनासा नाक, प्रणाल अधोमार्ग, सुधा त्वचा, कलश केश/शिखा। शेवटी ध्वजारोहण—प्रमाण, ईशान/वायव्य स्थापन, ध्वजाचे वस्त्र-अलंकार, चक्र (८/१२ आरे) रचना, दंडात सूत्रात्मा व ध्वजात निष्कल न्यास; प्रदक्षिणा, मंत्र, दान आणि ध्वजदानाचे राजसदृश पुण्य सांगितले आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वासुदेवप्रतिष्ठादिकथनं नाम षष्टितमो ऽध्यायः अथ एकषष्टितमो ऽध्यायः द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः भगवानुवाच वक्षे चावभृतस्नानं विष्णोर् नत्वेति होमयेत् एकाशीतिपदे कुम्भान् स्थाप्य संस्थापयेद्धरिं
अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील “वासुदेवप्रतिष्ठा इत्यादी कथन” नावाचा साठावा अध्याय समाप्त झाला. आता एकसष्टावा अध्याय—“द्वारप्रतिष्ठा, ध्वजारोहण इत्यादी विधी।” भगवान म्हणाले—मी अवभृतस्नान सांगतो; ‘विष्णूला नमस्कार करून’ या उच्चाराने होम करावा. एक्याऐंशी पदांवर कलश स्थापून हरि (विष्णू)ची स्थापना करावी.
Verse 2
पूजयेद् गन्धपुष्पाद्यैर् बलिं दत्वा गुरुं यजेत् द्वारप्रतिष्ठां वक्ष्यामि द्वाराधो हेम वै ददेत्
गंध, पुष्प इत्यादींनी पूजा करावी; बलि देऊन गुरूचे पूजन/सत्कार करावा. आता मी द्वारप्रतिष्ठा सांगतो—द्वाराखाली निश्चयाने सुवर्ण ठेवावे.
Verse 3
अष्टभिः कलशैः स्थाप्य शाखोदुम्बरकौ गुरुः गन्धादिभिः समभ्यर्च्य मन्त्रैर् वेदादिभिर्गुरुः
आठ कलशांनी स्थापना करून शाखा व उदुंबरसहित गुरूची प्रतिष्ठा करावी. नंतर गंधादि द्रव्यांनी पूजन करून वेदादि मंत्रांनी गुरूचा सन्मान करावा.
Verse 4
कुण्डेषु होमयेद्वह्निं समिल्लाजतिलादिभिः दत्वा शय्यादिकञ्चाधो दद्यादाधारशक्तिकां
कुंडांत समिधा, लाजा, तीळ इत्यादींनी अग्नीत होम करावा. तसेच अधः शय्या इत्यादी दान देऊन ‘आधारशक्तिका’ नामक दीक्षा/शक्ती प्रदान करावी.
Verse 5
शाखयोर्विन्यसेन्मूले देवौ चण्डप्रचण्दकौ ऊर्ध्वोदुम्बरके देवीं लक्ष्मीं सुरगणार्चितां
दोन्ही शाखांच्या मुळाशी चंड व प्रचंड या दोन देवांची स्थापना करावी. आणि उदुंबराच्या वरच्या भागी देवगणांनी अर्चिलेली देवी लक्ष्मीची स्थापना करावी.
Verse 6
न्यस्याभ्यर्च्य यथान्यायं श्रीसूक्तेन चतुर्मुखं दत्वा तु श्रीफलादीनि आचार्यादेस्तु दक्षिणां
न्यास करून विधिनुसार श्रीसूक्ताने चतुर्मुख (ब्रह्मा) याचे पूजन करावे. नंतर श्रीफळ इत्यादी अर्पण करून आचार्यादींना दक्षिणा द्यावी.
Verse 7
प्रतिष्ठासिद्धद्वारस्य त्वाचार्यः स्थापयेद्धरिं विष्णुर्नुकेति घ, ङ, चिह्नितपुर्स्तकद्वयपाठः समिदाज्यतिलादिभिरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथाभ्यर्च्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रासादादस्य प्रतिष्ठन्तु हृत्प्रतिष्ठेति तां शृणु
प्रतिष्ठेसाठी द्वार सिद्ध झाल्यावर आचार्य हरि (विष्णू)ची स्थापना करावी. काही पाठांत ‘विष्णुर्नुके’ इति असे वाचन आहे. (ङ-पाठानुसार) समिधा, आज्य, तीळ इत्यादींनी कर्म करून, नंतर ‘अथाभ्यर्च्य’ प्रमाणे पूजन करून, प्रासादातून (देवतेची) प्रतिष्ठा करावी. ‘हृत्प्रतिष्ठा’ नावाची ती विधी ऐका.
Verse 8
समाप्तौ शुकनाशाया वेद्याः प्राग्दर्भमस्तके सौवर्णं राजतं कुम्भमथवा शुक्लनिर्मितं
शुकनाशेच्या समाप्तीला, वेदीच्या पूर्व दर्भ-शिखरावर सुवर्णाचा किंवा रौप्याचा, अथवा श्वेत (शुद्ध) पदार्थाचा कलश स्थापावा।
Verse 9
अष्टरत्नौषधीधातुवीजलौहान्वितं शुभं सवस्त्रं पूरितं चाद्भिर्मण्डले चाधिवासयेत्
अष्टरत्ने, औषधी, धातू, बीजे व लोखंड यांनी युक्त असा शुभ पदार्थ (किंवा कलश) वस्त्राने आच्छादून पाण्याने भरून मण्डलात अधिवास (संस्कारार्थ प्रतिष्ठा) करावा।
Verse 10
सपल्लवं नृसिंहेन हुत्वा सम्पातसञ्चितं नारायणाख्यतत्त्वेन प्राणभूतं न्यसेत्ततः
नृसिंह-मंत्राने पल्लवांसह हवन करून, सम्पाताने ते संचित करून, नंतर ‘नारायण-तत्त्वा’ने त्यास प्राणरूप मानून न्यास करावा।
Verse 11
वैराजभूतान्तं ध्यायेत् प्रासादस्य सुरेश्वर ततः पुरुषवत्सर्वं प्रासादं चिन्तयेद् बुधः
हे सुरेश्वर! प्रासाद वैराज-भूत-पर्यंत आहे असे ध्यान करावे; नंतर बुध्दिमानाने संपूर्ण प्रासाद पुरुषरूप मानून चिंतन करावे।
Verse 12
अधो दत्वा सुवर्णं तु तद्ववद् भूतं घटं न्यसेत् गुर्वादौ दक्षिणां दद्याद् ब्राह्मणादेश् च भोजनं
खाली सुवर्ण ठेवून, विधिपूर्वक तयार केलेला घट (कलश) स्थापावा। नंतर प्रथम गुरु इत्यादींना दक्षिणा द्यावी आणि ब्राह्मणादींना भोजन द्यावे।
Verse 13
ततः पश्चाद्वेदिबन्धं तदूर्ध्वं कण्ठबन्धनं कण्ठोपरिष्टात् कर्तव्यं विमलामलसारकं
त्यानंतर वेदीचा बंध (वेदी-बन्ध) करावा. त्याच्या वर कंठाच्या वर ‘कंठ-बन्धन’ करावे; ते स्वच्छ, निर्मळ व दृढ/सारयुक्त असावे.
Verse 14
तदूर्ध्वं वृकलं कुर्याच्चक्रञ्चाद्यं सुदर्शनं मूत्तिं श्रीवासुदेवस्य ग्रहगुप्तां निवेदयेत्
त्याच्या वर रक्षक ‘वृकल’ करावा आणि आद्य सुदर्शन-चक्रही घडवावे. नंतर ग्रहदोष-निवारण (ग्रह-गुप्ती) यासाठी श्री वासुदेवांची अभिषिक्त मूर्ती निवेदन/स्थापित करावी.
Verse 15
कलशं वाथ कुर्वीत तदूर्ध्वं चक्रमुत्तमं वेद्याश् च परितः स्थाप्या अष्टौ विघ्नेश्वरास्त्वज
मग कलशाची स्थापना करावी; त्याच्या वर उत्तम चक्र स्थापावे. तसेच वेदीच्या सभोवती आठ विघ्नेश्वर (विघ्ननाशक) स्थापावेत.
Verse 16
ः तत्त्वभूतमिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदूर्ध्वं चूर्णकं कुर्यादिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदूर्ध्वं चुल्वकं कुर्यादिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अष्टौ वेद्येश्वरास्त्वज इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः चत्वारो वा चतुर्दिक्षु स्थापनीया गरुत्मतः ध्वजारोहं च वक्ष्यामि येन भूतादि नश्यति
‘तत्त्वभूतम्’—हा पाठ घ, ङ-चिन्हित हस्तलिखितांत आहे. त्याच्या वर ‘चूर्णकं कुर्यात्’—हा ग, ङ-पाठ. त्याच्या वर ‘चुल्वकं कुर्यात्’—हा ख, घ-द्विपाठ. ‘अष्टौ वेद्येश्वराः’—हा ग, घ, ङ-त्रिपाठ. चारही दिशांना गरुत्मत् (गरुड) ध्वज-चिन्हे आठ किंवा चार स्थापावीत. आता ध्वजारोहण सांगतो; ज्याने भूत इत्यादी नष्ट होतात.
Verse 17
प्रासादविम्बद्रव्याणां यावन्तः परमाणवः तावद्वर्षसहस्राणि तत्कर्ता विष्णुलोकभाक्
प्रासाद व मूर्तीच्या द्रव्यांत जितके परमाणू आहेत, तितकी सहस्र वर्षे त्याचा कर्ता विष्णुलोक (वैकुंठ)ाचा भागी होतो.
Verse 18
कुम्भाण्डवेदिविम्बानां भ्रमणाद्वायुनानघ कण्ठस्यावेष्टनाज् ज्ञेयं फलं कोटिगुणं ध्वजात्
हे निष्पाप! कुम्भाण्ड-आभूषण, वेदी व विम्ब यांचे वायुप्रेरित परिभ्रमण आणि ध्वजदंडाच्या कंठाभोवती गुंडाळून फडफडणे यामुळे ध्वजापासून पुण्यफळ कोटिगुण होते, असे जाणावे।
Verse 19
पताकानां प्रकृतिं विद्धि दण्डं पुरुषरूपिणं प्रासादं वासुदेवस्य मूर्तिभेदं निबोध मे
पताका-ध्वजांची यथोचित प्रकृती जाण, ध्वजदंड पुरुषरूप आहे असे समज; आणि माझ्याकडून वासुदेवाच्या प्रासादभेद व मूर्तिभेदांचे ज्ञान घे।
Verse 20
धारणाद्धरणीं विद्धि आकाशं शुषिरात्मकं तेजस्तत् पावकं विद्धि वायुं स्पर्शगतं तथा
धारणधर्माने धरणी ओळख; आकाश शुषिर/अवकाशस्वरूप आहे असे जाण. तेज हेच पावक (अग्नी) आहे असे समज; आणि वायु स्पर्शगुणयुक्त आहे असेही जाण।
Verse 21
पाषाणादिष्वेव जलं पार्थिवं पृथिवीगुणं प्रतिशब्दोद्भवं शब्दं स्पर्शं स्यात् कर्कशादिकं
पाषाण इत्यादींमध्येही जल असते; ते पार्थिव असून पृथ्वीगुणयुक्त असते. तेथे शब्द प्रतिशब्द (प्रतिध्वनी) रूपाने उत्पन्न होतो, आणि स्पर्श कर्कश इत्यादी प्रकारचा असतो।
Verse 22
शुक्लादिकं भवेद्रूपं रसमन्नादिदर्शनं धूपादिगन्धं गन्धन्तु वाग् भेर्यादिषु संस्थिता
रूप शुक्ल इत्यादींनी ओळखले जाते; रस अन्न इत्यादींच्या अनुभवाने कळतो; गंध धूप इत्यादींनी. परंतु शब्द वाणीमध्ये व भेरी इत्यादी वाद्यांत स्थित असतो।
Verse 23
शुकनाशाश्रिता नासा बाहू तद्रथकौ स्मृतौ शिरस्त्वण्डं निगदितं कलशं मूर्धजं स्मृतं
नाकेला शुकनास (मंदिराचा अग्र-प्रक्षेप) असे म्हटले आहे; बाहू हे त्याचे रथक (पार्श्व-प्रक्षेप) समजले आहेत. शिर हे अंड (घुमटासारखा भाग) सांगितले आहे आणि मूर्धज हा कलश (शिखरकलश) मानला आहे।
Verse 24
कण्ठं कण्ठमिति ज्ञेयं स्कन्धं वेदी निगद्येते पायूपस्थे प्रणाले तु त्वक् सुधा परिकीर्तिता
कंठ हा ‘कंठ’ म्हणूनच जाणावा; स्कंध (खांदा) याला ‘वेदी’ असे म्हटले आहे. पायु व उपस्थाच्या प्रदेशात ‘प्रणाला’ (नळी/वाहिनी) आहे; आणि त्वचा ही ‘सुधा’ (लेप/चुना-आवरण) म्हणून कीर्तिली आहे।
Verse 25
मुखं द्वारं भवेदस्य प्रतिमा जीव उच्यते तच्छक्तिं पिण्डिकां विद्धि प्रकृतिं च तदाकृतिं
याचे मुख हे याचे ‘द्वार’ होय; प्रतिमा ही ‘जीव’ असे म्हटले आहे। याची शक्ती ‘पिंडिका’ (आधार-पीठ) म्हणून जाणावी, आणि याची प्रकृती हीच त्याची ‘आकृती’ (रूप-रचना) समजावी।
Verse 26
अपाठः धारणीं धरणीं विद्धि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पार्थिवं पृथिवीतलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पार्थिवं पृथिवीजलमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः रसमास्थाय दर्शनं रसमाह्वादि दर्शनमिति ख, चिह्नितप्सुअतकपाठः निश् चलत्वञ्च गर्भोस्या अधिष्ठाता तु केशवः एवमेव हरिः साक्षात्प्रासादत्वेन संस्थितः
काही पाठांत—‘धारणीला धरणी म्हणून जाण’ असे आहे. चिह्नित पाठांनुसार ‘पार्थिव’ कधी ‘पृथ्वीचे तल’ तर कधी ‘पृथ्वीचे जल’ असे म्हटले आहे. तसेच ‘रसाचा आश्रय घेऊन दर्शन होते’ किंवा ‘रसाच्या आह्वानादि पासून दर्शन’ असा पाठही आढळतो. याचे गर्भगृह निश्चल आहे; त्याचा अधिष्ठाता केशव आहे. अशा प्रकारे हरि स्वतः साक्षात् प्रासादरूपाने संस्थित आहे।
Verse 27
जङ्घा त्वस्य शिवो ज्ञेयः स्कन्धे धाता व्यवस्थितः ऊर्ध्वभागे स्थितो विष्णुरेवं तस्य स्थितस्य हि
याच्या जंघांमध्ये शिव स्थित आहे असे जाणावे; स्कंध-प्रदेशात धाता प्रतिष्ठित आहे; आणि ऊर्ध्वभागात विष्णु स्थित आहे—अशीच त्याची (दैवी) व्यवस्था आहे।
Verse 28
प्रासादस्य प्रतिष्ठान्तु ध्वजरूपेण मे शृणु ध्वजं कृत्वा सुरैर् दैत्या जिताः शस्त्रादिचिह्नितं
आता माझ्याकडून ध्वजरूपाने प्रासादाची प्रतिष्ठा ऐक. शस्त्रादि चिन्हांनी अंकित ध्वज तयार करून त्यावर देवांनी जिंकलेले दैत्य दर्शवावेत.
Verse 29
अण्डोर्ध्वं कलशं न्यस्य तदूर्ध्वं विन्यसेद्ध्वजं विम्बार्धमानं दण्डस्य त्रिभागेनाथ कारयेत्
अंडाच्या वर कलश ठेवून, त्याच्या वर ध्वज बसवावा. नंतर दंडाच्या एक-तृतीयांश प्रमाणानुसार अर्धमानाचे विम्ब (वर्तुळाकार चक्र) घडवावे.
Verse 30
अष्टारं द्वादशारं वा मध्ये मूर्तिमतान्वितं नारसिंहेन तार्क्ष्येण ध्वजदण्डस्तु निर्ब्रणः
आठ आरे किंवा बारा आरे असलेले चक्र घडवावे, मध्यभागी मूर्तियुक्त प्रतिमा असावी. ते नारसिंह व तार्क्ष्य (गरुड) यांसह असू शकते. ध्वजदंड जखम-दोषरहित शुद्ध असावा.
Verse 31
प्रासादस्य तु विस्तारो मानं दण्डस्य कीर्तितं शिखरार्धेन वा कुर्यात् तृतीयार्धेन वा पुनः
प्रासादाचा विस्तार हाच दंडाचा मान सांगितला आहे. तो शिखराच्या अर्ध्या भागाने किंवा पुन्हा त्याच्या एक-तृतीयांशाने ठरवावा.
Verse 32
द्वारस्य दैर्घ्याद् द्विगुणं दण्डं वा परिकल्पयेत् ध्वजयष्टिर्देवगृहे ऐशान्यां वायवेथवा
द्वाराच्या लांबीच्या दुप्पट दंडही ठरवू शकतो. देवगृहात ध्वजयष्टी ईशान (ईशान्य) किंवा वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेत स्थापावी.
Verse 33
क्षौमाद्यैश् च ध्वजं कुर्याद्विचित्रं वैकवर्णकं घण्टाचामरकिङ्किण्या भूषितं पापनाशनं
क्षौम इत्यादी वस्त्रांपासून नानावर्णी, विचित्र ध्वज करावा. त्यास घंटा, चामर व किणकिण्या यांनी भूषित करावे; असा ध्वज पापनाशक ठरतो.
Verse 34
दण्डाग्राद्धरणीं यावद्धस्तैकं विस्तरेण तु महाध्वजः सर्वदः स्यात्तुर्यांशाद्धीनतोर्चितः
दंडाच्या अग्रापासून भूमीपर्यंत जर रुंदी एक हस्त असेल तर तो ‘महाध्वज’ असून सर्व फल देणारा मानला जातो. चौथ्या भागाने कमी असल्यास तो हीन, तरीही पूज्य आहे.
Verse 35
ध्वजे चार्धेन विज्ञेया पताका मानवर्जिता विस्तरेण ध्वजः कार्यो विंशदङ्गुलसन्निभः
ध्वजाच्या बाबतीत मानवाकृती (चिन्ह) वगळून पताका ही त्याच्या अर्धमापाची समजावी. ध्वजाची रुंदी साधारण वीस अंगुळ इतकी करावी.
Verse 36
अधिवासविधानेन चक्रं दण्डं ध्वजं तथा जिताः शक्त्यादिचिह्नितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जिताः शक्रादिचिह्नितमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः विम्बार्धमानं चक्रन्तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विचित्रञ्चैव वर्णकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देववत् सकलं कृत्वा मण्डपस्नपनादिकं
अधिवासविधानानुसार चक्र, दंड व ध्वजही स्थापावेत; ते शक्ती इत्यादी चिन्हांनी अंकित असावेत (काही पाठांत—शक्र इत्यादी चिन्हे). चक्राचे मान विग्रहाच्या अर्धे करावे व ते विचित्र रंगांनी रंगवावे. सर्व व्यवस्था देवाप्रमाणे करून मंडपातील स्नपनादी विधी करावेत.
Verse 37
नेत्रोन्मीलनकं त्यक्ता पूर्वोक्तं सर्वमाचरेत् अधिवासयेच्च विधिना शय्यायां स्थाप्य देशिकः
‘नेत्रोन्मीलन’ विधी वगळून देशिक (आचार्य) पूर्वोक्त सर्व कर्मे करावीत. नंतर विहित पद्धतीने (विग्रह/देवता) शय्येवर स्थापून अधिवासन करावे.
Verse 38
ततः सहस्रशीर्षेति सूक्तं चक्रे न्यसेद् बुधः तथा सुदर्शनं मन्त्रं मनस्तत्त्वं निवेशयेत्
त्यानंतर बुद्धिमान साधक ‘सहस्रशीर्षा’ने आरंभ होणाऱ्या सूक्ताचा न्यास दिव्य चक्रावर करावा. तसेच सुदर्शन-मंत्राची स्थापना करून तेथे मनस्-तत्त्वाचा निवेश करावा.
Verse 39
मनोरूपेण तस्यैव सजीवकरणं स्मृतं अरेषु मूर्तयो न्यस्याः केशवाद्याः सुरोत्तम
त्याचे सजीवकरण केवळ मनोमय ध्यानानेच करावे—असे सांगितले आहे. हे देवोत्तम! चक्राच्या अरांमध्ये केशव आदि मूर्तींचा न्यास करावा.
Verse 40
नाभ्यब्जप्रतिनेमीषु न्यसेत्तत्त्वानि देशिकः नृसिंहं विश्वरूपं वा अब्जमध्ये निवेशयेत्
देशिक आचार्याने नाभिकमळ, पाकळ्या व परिघ-नेमी यांवर तत्त्वांचा न्यास करावा; आणि कमळाच्या मध्यभागी नरसिंह किंवा विश्वरूप यांची स्थापना करावी.
Verse 41
सकलं विन्यसेद्दण्डे सूत्रात्मानं सजीवकं निष्कलं परमात्मानं ध्वजे ध्यायन् न्यसेद्धरिं
ध्वजदंडात ‘सकल’ रूपाचा विन्यास करावा, प्राणयुक्त सूत्रात्म्याचे ध्यान करत. आणि ‘निष्कल’ परमात्म्याचे ध्यान करून ध्वजात हरिचा न्यास करावा.
Verse 42
तच्छक्तिं व्यापिनीं ध्यायेद् ध्वजरूपां बलाबलां मण्डपे स्थाप्य चाभ्यर्च्य होमं कुण्डेषु कारयेत्
त्या सर्वव्यापी शक्तीचे ध्यान करावे, जी ध्वजरूपाने बल देणारी व दुर्बलता नाश करणारी आहे. मग तिला मंडपात स्थापून विधिपूर्वक पूजन करून कुंडांमध्ये होम करवावा.
Verse 43
कलशे स्वर्णकलशं न्यस्य रत्नानि पञ्च च स्थापयेच्चक्रमन्त्रेण स्वर्णचक्रमधस्ततः
कलशावर सुवर्णकलश ठेवून पाच रत्नेही स्थापावीत. नंतर चक्रमंत्राने त्याच्या खाली सुवर्णचक्र प्रतिष्ठापावे.
Verse 44
पारदेन तु सम्प्लाव्य नेत्रपट्टेन च्छादयेत् ततो निवेशयेच्चक्रं तन्मध्ये नृहरिं स्मरेत्
पारदाने नीट धुऊन नेत्रपट्टाने झाकावे. मग चक्र स्थापून त्याच्या मध्यभागी नृहरि यांचे स्मरण-ध्यान करावे.
Verse 45
ॐ क्षों नृसिंहाय नमः पूजयेत् स्थापयेद्धरिं ततो ध्वजं गृहीत्वा तु यजमानः सबान्धवः
‘ॐ क्षों नृसिंहाय नमः’ असा जप करून हरिची पूजा व स्थापना करावी. नंतर ध्वज घेऊन यजमान बान्धवांसह विधी पुढे करावा.
Verse 46
इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मण्डले इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः स्वर्णचक्रन्तु मध्यत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नेत्रं यत्नेन च्छादयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ क्षौं नृसिंहाय नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दधिभक्तयुते पात्रे ध्वजस्याग्रं निवेशयेत् ध्रुवाद्येन फडन्तेन ध्वजं मन्त्रेण पूजयेत्
दही-भातयुक्त पात्रात ध्वजाचा अग्रभाग रोवावा. नंतर ‘ध्रुवा-’ने आरंभ होऊन ‘फड्’ने समाप्त होणाऱ्या मंत्राने ध्वजाची पूजा करावी.
Verse 47
शिरस्याधाय तत् पात्रं नारायनमनुस्मरन् प्रदक्षिणं तु कुर्वीत तुर्यमङ्गलनिःस्वनैः
ते पात्र शिरावर धारण करून नारायणाचे अनुस्मरण करीत प्रदक्षिणा करावी; वाद्यांच्या मंगलनादांसह ती करावी.
Verse 48
ततो निवेशयेत् दण्डं मन्त्रेणाष्टाक्षरेण तु मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन ध्वजं मुञ्चेद्विचक्षणः
त्यानंतर अष्टाक्षरी मंत्राने ध्वजदंड स्थापन करावा। ‘मुञ्चामि त्वा’ इत्यादी सूक्ताने विवेकी ऋत्विजाने ध्वज सोडवावा.
Verse 49
पात्रं ध्वजं कुञ्जरादि दद्यादाचार्यके द्विजः एष साधारणः प्रोक्तो ध्वजस्यारोहणे विधिः
द्विजाने आचार्यास पात्र, ध्वज आणि हत्ती इत्यादी दान द्यावे. ध्वजारोहणाची ही सामान्य विधी सांगितली आहे.
Verse 50
यस्य देवस्य यच्चिह्नं तन्मन्त्रेण स्थिरं चरेत् स्वर्गत्वा ध्वजदानात्तु राजा बली भवेत्
ज्या देवतेचे जे चिन्ह, ते ध्वजावर दृढपणे स्थापून त्या देवतेच्या मंत्राने विधी करावा. ध्वजदानाने राजा स्वर्गप्राप्त करून बलवान होतो.
Frequently Asked Questions
It specifies ritual-architectural metrics and placements: 81-pada kumbha layout; gold deposition under the doorway; eight (or variant four) directional emblems; dhvaja proportions relative to door length and śikhara fractions; cakra design (8/12 spokes) and staff blemish-free criteria; and Īśāna/Vāyavya siting for the flagstaff.
By treating architecture and installation as embodied sādhana: the temple is visualized as Puruṣa, and nyāsa installs prāṇa and tattvas into vessels, cakra, staff, and flag—linking external consecration (pratiṣṭhā) to inner consecration (hṛt-pratiṣṭhā) and thereby aligning ritual efficacy with Dharma and purification.