Adhyaya 78
Chapter 78 — पवित्रारोहणकथनं (Pavitrārohaṇa: Installing the Sanctifying Thread/Garland)
या अध्यायात पवित्रारोहण-विधीचा आरंभ आहे—हा आगमिक ‘परिपूरण’ आचार असून पूजेत व प्रतिष्ठेत राहिलेल्या उणिवा भरून काढतो. भगवान नित्य व नैमित्तिक असे दोन प्रकार सांगून आषाढ ते भाद्रपद या काळात शुक्ल/कृष्ण पक्षातील चतुर्दशी व अष्टमी तिथी, किंवा पर्यायाने कार्तिकी व्रत, अशी कालमर्यादा ठरवितात. युगानुसार सुवर्ण-रौप्य-ताम्र इ. धातू आणि कलियुगात कापूस/रेशीम/कमलतंतू इ. सामग्री; पुढे धाग्यांची संख्या, गाठींची संख्या, अंतर, अङ्गुल-हस्त मापे आणि ग्रंथींचे भेद—प्रकृती, पौरुषी, वीरा, अपराजिता, जया-विजया इ. शक्तिनामांसह—वर्णिले आहेत. नंतर स्थानशुद्धी, द्वार व द्वारपालपूजा (कला-तत्त्वासह), वास्तु व भूतशुद्धी, कलश/वर्धनी प्रतिष्ठा, अखंड मूलमंत्रजप, अस्त्ररक्षण, होमक्रम, रुद्र/क्षेत्रपाल/दिक्पालांना बलिवितरण आणि ‘विधिच्छिद्र-पूरण’ प्रायश्चित्त येते. शेवटी सर्वरक्षणासाठी पवित्रक अर्पण—विशेषतः शिव, गुरु व शास्त्रासाठी—आणि नियत जागरण, शुचिता-नियम व ईशस्मरणात विश्रांतीचा उपदेश आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वास्तुपूजाकथनं नाम सप्तसप्ततितमो ऽध्यायः अथोष्टसप्ततितमो ऽध्यायः पवित्रारोहणकथनं ईश्वर उवाच पवित्रारोहणं वक्ष्ये क्रियार्चादिषु पूरणं नित्यं तन्नित्यमुद्दिष्टं नैमित्तिकमथापरं
अशा प्रकारे श्री अग्निपुराणातील “वास्तुपूजाकथन” नावाचा सत्त्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता अठ्ठ्याहत्तरावा अध्याय आरंभ होतो—“पवित्रारोहणकथन”। ईश्वर म्हणाले—क्रिया, अर्चा इत्यादी कर्मांची पूर्तता करणारे पवित्रारोहण मी सांगतो. ते दोन प्रकारचे आहे—नित्य, जे नियमित आचरणासाठी विहित आहे, आणि नैमित्तिक, जे प्रसंगविशेषी केले जाते।
Verse 2
आषाढादिचतुर्दश्यामथ श्रावणभाद्रयोः सितासितासु कर्तव्यं चतुर्दश्यष्टमीषु तत्
आषाढातील चतुर्दशीपासून आरंभ करून, तसेच श्रावण व भाद्रपद महिन्यातही—शुक्ल व कृष्ण दोन्ही पक्षांत—हा विधी चतुर्दशी व अष्टमी तिथींना करावा।
Verse 3
कुर्याद्वा कार्त्तिकीं यावत्तिथौ प्रतिपादिके वह्निब्रह्माम्बिकेभास्यनागस्कन्दार्कशूलिनां
किंवा प्रतिपदा तिथीपर्यंत कार्त्तिकी व्रत करावे आणि अग्नि, ब्रह्मा, अंबिका, गजानन, नाग, स्कंद, सूर्य तसेच शूलधारी (शिव) यांचे पूजन करावे।
Verse 4
दुर्गायमेन्द्रगोविन्दस्मरशम्भुसुधाभुजां सौवर्णं राजतं ताम्रं कृतादिषु यथाक्रमं
दुर्गा तसेच इंद्र, गोविंद (विष्णु), स्मर (काम), शंभू (शिव) आणि सुधाभुज (अमृतभोजी देवस्वरूप) यांच्यासाठी—कृत इत्यादी युगांत यथाक्रमाने सुवर्ण, रौप्य व ताम्र यांच्या प्रतिमा कराव्यात।
Verse 5
कलौ कार्पासजं चापि पट्टपद्मादिसूत्रकं प्रणवश् चन्द्रमा वह्निर्ब्रह्मा नागो गुहो हरिः
कलियुगात (पवित्र) कार्पास म्हणजे कापसापासूनही बनविता येते; तसेच पट्ट (रेशीम), पद्मतंतू (कमळरेशा) इत्यादी सूतांपासूनही। (देव-संज्ञा:) प्रणव (ॐ), चंद्रमा, वह्नि, ब्रह्मा, नाग, गुह (कार्त्तिकेय) आणि हरि (विष्णु)।
Verse 6
सर्वेशः सर्वदेवाः स्युः क्रमेण नवतन्तुषु अष्टोत्तरशतान्यर्धं तदर्धं चोत्तमादिकं
नऊ तंत्रांत क्रमाने सर्वेश व ‘सर्वदेव’ हा समूह विन्यस्त/पठित करावा. त्यांची संख्या १०८ ची अर्धी आहे; आणि तिचीही अर्धी ‘उत्तम’पासून सुरू होणाऱ्या श्रेष्ठ वर्गाची आहे.
Verse 7
एकाशीत्याथवा सूत्रैस्त्रिंशताप्पष्टयुक्तया शरीरोन्मादवायव इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वधाभुजामिति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः गुहो रविरिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः सदेश इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चाशता वा कर्तव्यं तुल्यग्रन्थ्यन्तरालकं
एकतर ८१ सूत्रे असावीत, किंवा ३० सूत्रांसह आणखी ६५ असावीत. चिह्नित हस्तलिखितात ‘शरीरोन्मादवायव’ (घ) असा पाठ; तीन चिह्नित हस्तलिखितांत ‘स्वधाभुजाम्’ (ख, घ, ङ) असा पाठ; चार चिह्नित हस्तलिखितांत ‘गुहो रविः’ (ख, ग, घ, ङ) असा पाठ; तसेच चिह्नित हस्तलिखितात ‘सदेशः’ (ख, ग, घ, ङ) असा पाठ आढळतो. किंवा ५० विभाग करून, ग्रंथी-ग्रंथीमध्ये समान अंतर ठेवून रचना करावी.
Verse 8
द्वादशाङ्गुलमानानि व्यासादष्टाङ्गुलानि च लिङ्गविस्तारमानानि चतुरङ्गुलकानि वा
याची मापे १२ अङ्गुल असू शकतात; आणि व्यास ८ अङ्गुल. तसेच लिंगाच्या विस्तार/रुंदीचे नियत माप ४ अङ्गुलही सांगितले आहे.
Verse 9
तथैव पिण्डिकास्पर्शं चतुर्थं सर्वदैवतं गङ्गावतारकं कार्यं सुजातेन सुधौतकं
तसेच ‘पिंडिका-स्पर्श’ करावा; आणि चौथे कर्म म्हणून सर्व देवतांना अर्पण करावे. ‘गंगावतार’ विधीही करावा—सুজात (योग्य) व्यक्तीकडून आणि नीट धुतलेल्या, पूर्ण शुद्ध द्रव्य/पात्राने.
Verse 10
ग्रन्थिं कुर्याच्च वामेन अघोरणाथ शोधयेत् रञ्जयेत् पुरुषेणैव रक्तचन्दनकुङ्कुमैः
ग्रंथी (गाठ) डाव्या हाताने बांधावी; ‘अघोर’ मंत्राने तिचे शोधन करावे. नंतर ‘पुरुष’ मंत्राने, रक्तचंदन व कुंकुमाने, तिला रंजित/संस्कारित करावे.
Verse 11
कस्तूरीरोचनाचन्द्रैर् हरिद्रागैर् इकादिभिः ग्रन्थयो दश कर्तव्या अथवा तन्तुसङ्ख्यया
कस्तुरी, गोरोचना, कापूर, हळद इत्यादी द्रव्यांनी दहा ग्रंथी/गाठी (किंवा गुटिका) कराव्यात; अथवा तंतू/धाग्यांच्या संख्येनुसार प्रमाण ठरवून कराव्यात।
Verse 12
अन्तरं वा यथाशोभमेकद्विचतुरङ्गुलं प्रकृतिः पौरुषी वीरा चतुर्थी त्वपराजिता
भागांमधील अंतर शोभेनुसार एक, दोन किंवा चार अंगुळे ठेवावे. पहिले ‘प्रकृती’, दुसरे ‘पौरुषी’, तिसरे ‘वीरा’ आणि चौथे ‘अपराजिता’ असे म्हणतात।
Verse 13
जयान्या विजया षष्ठी अजिता च सदाशिवा मनोन्मनी सर्वमुखी ग्रन्थयो ऽभ्यधिकाः शुभाः
हिला ‘जयान्या’ व ‘विजया’, तसेच ‘षष्ठी’, ‘अजिता’ व ‘सदाशिवा’; ‘मनोन्मनी’ व ‘सर्वमुखी’ अशीही नावे आहेत. हे ग्रंथी/विभाग अधिक श्रेष्ठ व अत्यंत शुभ मानले आहेत।
Verse 14
कार्या वा चन्द्रवह्न्यर्कपवित्रं शिववद्धृदि एकैकं निजमूर्तौ वा पुप्तके गुरुके गणे
चंद्र, अग्नी व सूर्य यांच्या रूपाने पवित्रक करावे आणि शिवविधीप्रमाणे हृदयात न्यास करावा. किंवा एकेक करून ते आपल्या मूर्तीवर, पुस्तक/हस्तलिखितावर, गुरूवर आणि गणावर स्थापावे।
Verse 15
स्यादेकैकं तथा द्वारदिक्पालकलशादिषु हस्तादिनवहस्तान्तं लिङ्गानां स्यात्पवित्रकं
तसेच द्वार, दिक्पाल, कलश इत्यादींसाठीही प्रत्येकी एक पवित्रक असावे. लिंगांसाठी पवित्रकाचे प्रमाण एक हस्तापासून नऊ हस्तांपर्यंत मानले आहे।
Verse 16
अष्टाविंशतितो युद्धं दशभिर्दशभिः क्रमात् द्व्यङ्गुलाभ्यन्तरास्तत्र क्रमादेकाङ्गुलान्तराः
अठ्ठाविसाव्या क्रमापासून युद्धव्यूह क्रमाने दहा-दहांच्या गटांनी मांडावा. तेथे आतला अवकाश दोन अङ्गुल, आणि पुढे क्रमाने एक-एक अङ्गुल अंतर ठेवावे.
Verse 17
ग्रन्थयो मानमप्येषां लिङ्गविस्तारसस्मितं सप्तम्यां वा त्रयोदश्यां कृतनित्यक्रियः शुचिः
यांच्या ग्रंथींचे मापही जाणावे; सांगितलेल्या प्रमाण व विस्तारानुसार लिंग तयार करावे. सप्तमी किंवा त्रयोदशीला नित्यकर्म करून शुचिर्भूत होऊन अनुष्ठान करावे.
Verse 18
भूषयेत् पुष्पवस्त्राद्यैः सायाह्ने यागमन्दिरं चण्डवह्न्यर्कपवित्रमिति ख, ग, ङ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः पुस्तके गुरवे गणो इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कृत्वा नैमित्तिकीं सन्ध्यां विशेषेण च तर्पणं
सायंकाळी पुष्प, वस्त्र इत्यादींनी यागमंदिर शोभवावे. नंतर नैमित्तिक संध्या करून विशेषतः तर्पणही करावे. (चण्डवह्न्यर्कपवित्र इत्यादी पाठभेद हस्तलिखितांत आढळतात.)
Verse 19
परिगृहीते भूभागे पवित्रे सूर्यमर्चयेत् आचम्य सकलीकृत्य प्रणवार्घ्यकरो गुरुः
परिगृहीत व पवित्र केलेल्या भूमिभागात सूर्याचे अर्चन करावे. आचमन करून सर्व सामग्री नीट मांडून गुरु प्रणवासहित अर्घ्य अर्पण करावा.
Verse 20
द्वाराण्यस्त्रेण सम्प्रोक्ष्य पूर्वादिक्रमतो ऽर्चयेत् हां शान्तिकलाद्वाराय तथा विद्याकलात्मने
अस्त्र-मंत्राने द्वारे नीट प्रोक्षण करून, पूर्वादि क्रमाने त्यांचे पूजन करावे. ‘हां’—शान्तिकला-द्वारासाठी, तसेच विद्याकला-आत्मक द्वारासाठीही.
Verse 21
निवृत्तिकलाद्वाराय प्रतिष्ठाख्यकलात्मने तच्छाखयोः प्रतिद्वारं द्वौ द्वौ द्वाराधिपौ यजेत्
निवृत्ति-नावाच्या कलेने अधिष्ठित असलेल्या द्वाराची आणि प्रतिष्ठा-नावाच्या कला-स्वरूप द्वाराची पूजा करावी. त्या दोन्ही शाखांतील प्रत्येक द्वारी दोन-दोन द्वाराधिप (द्वारपाल) यजन करावे.
Verse 22
नन्दिने महाकालाय भृङ्गिणे ऽथ गणाय च वृषभाय च स्कन्दाय देव्यै चण्डाय च क्रमात्
क्रमाने नंदी, महाकाल, भृंगी; नंतर गण, वृषभ, स्कंद, देवी आणि चंड—यांना (निवेदन/आहुती) अर्पण करावे.
Verse 23
नित्यं च द्वारपालादीन् प्रविश्य द्वारपश्चिमे इष्ट्वा वास्तुं भूतशुद्धिं विशेषार्घ्यकरः शिवः
दररोज द्वारपाल इत्यादींची पूजा करून आत प्रवेश करावा. द्वाराच्या पश्चिम भागी वास्तुदेवतेचे यजन करून भूतशुद्धी करावी; नंतर विशेष अर्घ्य अर्पण केल्याने तो शिवमय (मंगलमय) होतो.
Verse 24
प्रोक्षणाद्यं विधायाथ यज्ञसम्भारकृन्नरः मन्त्रयेद्दर्भदूर्वाद्यैः पुष्पाद्यैश् च हृदादिभिः
प्रोक्षण इत्यादी पूर्वकर्म करून, यज्ञसामग्री सिद्ध करणारा पुरुष नंतर हृद् इत्यादी (अंग) मंत्रांनी कुश-दर्भ, दूर्वा, पुष्प इत्यादींचे मंत्रण (संस्कार) करावा.
Verse 25
शिवहस्तं विधायेत्थं स्वशिरस्यधिरोपयेत् शिवो ऽहमादिः सर्वज्ञो मम यज्ञप्रधानता
अशा प्रकारे ‘शिव-हस्त’ मुद्रा करून ती आपल्या मस्तकावर धारण करावी. (भावना करावी:) “मी शिव आहे—आदि व सर्वज्ञ; माझ्यात यज्ञ-पूजाच प्रधान आहे.”
Verse 26
अत्यर्थं भावयेद्देवं ज्ञानखद्गकरो गुरुः नैरृतीं दिशमासाद्य प्रक्षिपेदुदगाननः
उत्तरमुख होऊन गुरु—ज्याच्या हाती ज्ञानखड्ग आहे—देवाचे अत्यंत भावाने चिंतन करावे; नंतर नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेस जाऊन तेथे विधिपूर्वक प्रक्षेप/आहुती टाकावी।
Verse 27
अर्घ्याम्बु पञ्चगव्यञ्च समस्तान् मखमण्डपे चतुष्पथान्तसंस्कारैर् वीक्षणाद्यैः सुसंस्कृतैः
मखमंडपात सर्वांना अर्घ्यजल व पंचगव्य यांद्वारे, चारही दिशांपासून चतुष्पथान्तपर्यंतच्या संस्कारांनी—वीक्षण (शिंपडणे) इत्यादी शुद्धिकर्मांसह—यथाविधी सुसंस्कृत/शुद्ध करावे।
Verse 28
विक्षिप्य विकिरांस्तत्र कुशकूर्चोपसंहरेत् ए सूर्यमर्चयेदिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः प्रोक्षणच्चेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः विधायैकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ब्राह्मणाद्यैर् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः दशकूर्ञ्चोपसंहरेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तानीशदिशि वर्धन्यामासनायोपकल्पयेत्
तेथे विकिर द्रव्य विखुरून, कुशकूर्चाने ते एकत्र करून घ्यावे; नंतर ईशान (ईश) दिशेस वर्धनीवर त्या वस्तू पूजेसाठी आसनरूपाने मांडाव्यात।
Verse 29
नैरृते वास्तुगीर्वाणा द्वारे लक्ष्मीं प्रपूजयेत् पश्चिमाभिमुखं कुम्भं सर्वधान्योपरि स्थितं
हे वास्तुगीर्वाण (वास्तुविधीचे पठण करणाऱ्या)! नैऋत्य द्वारी लक्ष्मीची विधिवत पूजा करावी; तेथे पश्चिमाभिमुख कुंभ सर्व धान्यांवर ठेवून स्थापावा।
Verse 30
प्रणवेन वृषारूढं सिंहस्थां वर्धनीन्ततः कुम्भे साङ्गं शिवन्देवं वर्धन्यामर्चयेत्
प्रणव (ॐ) उच्चारून वृषारूढ व सिंहस्थ अशा शिवदेवाचे, साङ्ग (अंगोपांगांसह) कुंभात तसेच आत ठेवलेल्या वर्धनीतही विधिपूर्वक अर्चन करावे।
Verse 31
दिक्षु शक्रादिदिक्पालान् विष्णुब्रह्मशिवादिकान् वर्धनीं सम्यगादाय घटपृष्टानुगामिनीं
दहा दिशांत शक्रादि दिक्पाल तसेच विष्णु, ब्रह्मा, शिव इत्यादी देवतांचे आवाहन करावे; नंतर कलशाच्या पृष्ठभागामागे अनुसरणारी वर्धनी (शिंपडण्याची करछी) विधिपूर्वक घेऊन विधी करावा।
Verse 32
शिवाज्ञां श्रावयेन्मन्त्री पूर्वादीशानगोचरं अविच्छिन्नपयोधारां मूलमन्त्रमुदीरयेत्
मंत्रज्ञाने शिवाची आज्ञा घोषित करावी; पूर्व दिशेकडून ईशान कोनापर्यंत मुख करून, दुधाच्या अखंड धारेसारखा मूलमंत्र अविच्छिन्न जपावा।
Verse 33
समन्ताद् भ्रामयेदेनां रक्षार्थं शस्त्ररूपिणीं पूर्वं कलशमारोप्य शस्त्रार्थन्तस्य वामतः
रक्षणासाठी शस्त्रस्वरूपिणी हिला सर्व बाजूंनी वर्तुळाकार फिरवावे; प्रथम कलशावर आरूढ करून, त्याच्या डाव्या बाजूस शस्त्र-उपकरण स्थापावे।
Verse 34
समग्रासनके कुम्भे यजेद्देवं स्थिरासने वर्धन्यां प्रणवस्थायामायुधन्तदनु द्वयोः
समग्रासनावर ठेवलेल्या कुम्भात स्थिर आसनावर देवाचे पूजन करावे; प्रणव (ॐ) प्रतिष्ठित वर्धनीवर (ही) पूजन करून, नंतर दोन्ही बाजूंनी आयुध-चिन्हे स्थापावीत।
Verse 35
भगलिङ्गसमायोगं विदध्याल्लिङ्गमुद्रया कुम्भे निवेद्य बोधासिं मूलमन्त्रजपन्तथा
लिंगमुद्रेने भग-लिंगाचा समायोग-विधी करावा; नंतर कुम्भात बोधासि अर्पण करून, तसेच मूलमंत्राचा जप करावा।
Verse 36
तद्दशांशेन वर्धन्यां रक्षां विज्ञापयेदपि गणेशं वायवे ऽभ्यर्च्य हरं पञ्चामृतादिभिः
त्या (दक्षिणा/आहुती)च्या दशांशाने वर्धनी या शुभ-वृद्धिकर्मात रक्षेचे विधिवत् विज्ञापन/नियोजन करावे. गणेशाचे पूजन करून, वायूस अर्घ्यादि अर्पण करून, पंचामृत इत्यादींनी हर (शिव) यांची आराधना करावी.
Verse 37
स्नापयेत् पूर्ववत् प्रार्च्य कुण्डे च शिवपावकं ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः रक्षां च कारयेत् सदेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पूर्ववत् स्नापयेत् प्रार्चेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थापयेत् पूर्ववच्चाग्निमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुम्भे वा शिवमर्चयेदिति ग, चिह्नितस्पुस्तकपाठः विधिवच्च चरुं कृत्वा सम्पाताहुतिशोधितं
पूर्ववत् पूजन करून त्याच प्रकारे स्नान घालावे; आणि कुंडात शिव-पावक (शिवाग्नी) याचेही विधिवत् अर्चन करावे. रक्षाविधानही करावे; किंवा पाठांतरानुसार पूर्ववत् अग्नीची स्थापना करावी, अथवा कुंभात शिवाचे पूजन करावे. नंतर विधिपूर्वक चरु करून, संपात-आहुतीने शुद्ध केलेला (चरु) पुढे उपयोगात आणावा.
Verse 38
देवाग्र्यात्मविभेदेन दर्ष्या तं विभजेत् त्रिधा दत्वा भागौ शिवाग्निभ्यां संरक्षेद्भागमात्मनि
देवाग्र्य, शिव आणि अग्नी—यांच्या त्यांच्या भागभेदानुसार त्या (हविष्य/चरु)चे प्रत्यक्ष तीन भाग करावेत. शिव व अग्नी यांना दोन भाग देऊन, एक भाग स्वतःकडे सुरक्षित ठेवावा.
Verse 39
शरेण चर्मणा देयं पूर्वतो दन्तधावनं तस्माद्घोरशिखाभ्यां वा दक्षिणे पश्चिमे मृदं
पूर्वेकडे मुख करून दातुन (शर/दंतकाष्ठ) व चर्म (चामडे) यांच्या साहाय्याने दंतधावन करावे. त्यानंतर घोर-शिखा (तर्जनी व मध्यमे)ने, किंवा विधीनुसार, शुद्धीची मृदा उजव्या बाजूस किंवा पश्चिमेकडे घ्यावी/लावावी.
Verse 40
साद्योजातेन च हृदा चोत्तरे वामनीकृतं जलं वामेन शिरसा ईशे गन्धान्वितं जलं
साद्योजात मंत्र व हृदय-न्यासाने जल उत्तर दिशेस ठेवून ते वामाभिमुख (डावीकडे वळवून) करावे. नंतर वाम शिरोभागाने, ईशान मंत्रासहित, गंधयुक्त जलाचा प्रयोग करावा.
Verse 41
पञ्चगव्यं पलाशादिपुटकं वै समन्ततः ऐशान्यां कुसुमं दद्यादाग्नेय्यां दिशि रोचनां
पंचगव्य व पलाशादीपासून केलेला पुटक सर्व बाजूंनी मांडावा। ईशान (ईशान्य) दिशेस पुष्प द्यावीत आणि आग्नेय दिशेस रोचना (पिवळा वर्णक) ठेवावी।
Verse 42
अगुरुं निरृताशायां वायव्यां च चतुःसमं होमद्रव्याणि सर्वाणि सद्योजातैः कुशैः सह
निरृति (दक्षिण-पश्चिम) दिशेस अगुरु ठेवावा आणि वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेस त्याचा चारपट सममात्र भाग ठेवावा। होमासाठीची सर्व द्रव्ये सद्योजात-संबद्ध नव्या कुशांसह मांडावीत।
Verse 43
दण्डाक्षसूत्रकौपीनभिक्षापात्राणि रूपिणे कज्जलं कुङ्कुमन्तैलं शलाकां केशशोधनीं
साकार (तपस्वी) रूपासाठी दंड, अक्षसूत्र (जपमाळ), कौपीन व भिक्षापात्र द्यावे. तसेच काजळ, कुंकू, तेल, लावण्याची शलाका आणि केशशोधनाचे साधन अर्पण करावे।
Verse 44
ताम्बूलं दर्पणं दद्यादुत्तरे रोचनामपि आसनं पादुके पात्रं योगपट्टातपत्रकं
पुढील क्रमाने तांबूल व दर्पण द्यावा आणि रोचना देखील अर्पण करावी। तसेच आसन, पादुका, पात्र, योगपट्टा व छत्र द्यावे।
Verse 45
ऐशान्यामीशमन्त्रेण दद्यादीशानतुष्टये पूर्वस्याञ्चरुकं साज्यं दद्याद्गन्धादिकं नवे
ईशान्य दिशेस ईशमंत्राने ईशानाच्या तुष्टीसाठी अर्पण करावे। पूर्व दिशेस घृतयुक्त चरु द्यावा आणि नवव्या स्थानी गंधादी अर्पण करावे।
Verse 46
पूर्वित्राणि समादाय प्रोक्षितान्यर्घ्यवारिणा संहितामन्त्रपूतानि नीत्वा पावकसन्निधिं
पूर्वी तयार केलेली कर्मोपकरणे अर्घ्यजलाने प्रोक्षित व संहिता-मंत्रांनी शुद्ध करून, ती उचलून पवित्र अग्नीच्या सन्निधीला न्यावीत।
Verse 47
कृष्णाजिनादिनाअच्छाद्य स्मरन् संवत्सरात्मकं साक्षिणं सर्वकृत्यानां गोप्तारं शिवमव्ययं
कृष्णाजिन इत्यादीने स्वतःला आच्छादून, सर्व कृत्यांचा साक्षी, संवत्सरस्वरूप, गोप्ता व अव्यय असा शिव याचे स्मरण करावे।
Verse 48
सद्योजातेन च हृदा चोत्तरे वामनीयकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सद्योजातेन च हृदा चोत्तरे धाम निष्फलमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः फलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दण्डाक्षसूत्रकौपानतीर्थपात्राणि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वेति हेति प्रयोगेण मन्त्रसंहितया पुनः शोधयेच्च पवित्राणि वाराणामेकविंशतिं
‘सद्योजात’ इत्यादी मंत्र व ‘हृदय’ मंत्राने, नंतर पुढील शोधन-प्रयोगांनी, मंत्रसंहितेच्या संयुक्त जपाने पुन्हा शुद्ध करावे—दंड, अक्षसूत्र, कौपीन, तीर्थजल व पात्र इत्यादी पवित्र वस्तू; तसेच पवित्रांचे एकवीस आवर्तनांनी शोधन करावे।
Verse 49
गृहादि वेष्टयेत्सूत्रैर् गन्धाद्यं रवये ददेत् पूजिताय समाचम्य कृतन्यासः कृतार्घ्यकः
घर इत्यादी जागा सूत्रांनी वेढाव्यात; रवि (सूर्य) यास चंदन इत्यादी अर्पण करावे। पूजन करून आचमन करावे; न्यास व अर्घ्यदान पूर्ण करावे।
Verse 50
नन्द्यादिभ्यो ऽथ गन्धाख्यं वास्तोश्चाथ प्रविश्य च शस्त्रेभ्यो लोकपालेभ्यः स्वनाम्ना शिवकुम्भके
मग नंदी इत्यादींपासून आरंभ करून ‘गंध’ नावाच्या देवतेचा न्यास करावा; आणि वास्तुमंडलात प्रवेश करून, शस्त्रे व लोकपाल यांचाही त्यांच्या-त्यांच्या नावाने शिवकुंभात स्थापन-न्यास करावा।
Verse 51
वर्धन्यै विघ्नराजाय गुरवे ह्य् आत्मने यजेत् अथ सर्वौषधीलिप्तं धूपितं पुष्पदूर्वया
वर्धनी, विघ्नराज (विघ्नहर्ता) आणि गुरु—म्हणजेच स्वतःच्या आत्मस्वरूप—यांची पूजा करावी. नंतर पूज्य वस्तूला सर्व औषधींचा लेप लावून, धूपाने धूपित करून, पुष्प व दूर्वा अर्पून/अलंकृत करून अर्चना करावी.
Verse 52
आमन्त्र्य च पवित्रं तत् विधायाञ्जलिमध्यगं ॐ समस्तविधिच्छिद्रपूरणे च विधिं प्रति
त्या पवित्रकाचे आवाहन करून ते जोडलेल्या तळहातांच्या अंजलीमध्ये ठेवावे. मग ‘ॐ’ मंत्रासह विधी करावा—समस्त विधीतील छिद्रे (त्रुटी/अपूर्णता) भरून काढण्यासाठी.
Verse 53
प्रभवमन्त्रयामि त्वां त्वदिच्छावाप्तिकारिकां तत्सिद्धिमनुजानीहि यजतश्चिदचित्पते
मी तुला प्रभव-मंत्राने आवाहन करीत आहे; तो तुझ्या इच्छेनुसार प्राप्ती घडविणारा आहे. हे चिदचिद्पते, या यजमानासाठी त्या (अभिष्ट) कार्याची सिद्धी कृपया अनुमोदित कर.
Verse 54
सर्वथा सर्वदा शम्भो नमस्ते ऽस्तु प्रसीद मे आमन्त्रितो ऽसि देवेश सह देव्या गणेश्वरैः
हे शंभो, सर्वथा सर्वदा तुला नमस्कार असो; माझ्यावर प्रसन्न हो. हे देवेश, तू देवी व गणेश्वरांसह (गणांचे अधिपती) आमंत्रित आहेस.
Verse 55
मन्त्रेशैर् लोकपालैश् च सहितः परिचारकैः निमन्त्रयाम्यहन्तुभ्यं प्रभाते तु पवित्रकं
मंत्रेश व लोकपाल यांच्यासह, तसेच त्यांच्या परिचारकांसह, प्रभाते पवित्रक-विधीसाठी मी तुला निमंत्रित करीत आहे.
Verse 56
नियमञ्च करिष्यामि परमेश तवाज्ञया इत्येवन्देवमामन्त्र्य रेचकेनामृतीकृतं
“हे परमेश्वरा! तुझ्या आज्ञेने मी नियमांचे आचरण करीन।” असे म्हणून देवतेचे आवाहन करून, रेचक (उच्छ्वास) द्वारा त्यास अमृततुल्य—शुद्ध व प्राणित—करतो।
Verse 57
शिवान्तं मूलमुच्चार्य तच्छिवाय निवेदयेत् ः पूजनार्थं समाचम्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः रव्यादिभ्यो ऽथेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः गन्धाद्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आमन्त्रणपवित्रमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः परिवारकैविति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः जपं स्तोत्रं प्रमाणञ्च कृत्वा शम्भुं क्षमापयेत्
“शिव” असा अंत असलेला मूलमंत्र उच्चारून तो शिवाला निवेदावा। नंतर पूजेसाठी आचमन करून, सूर्यादि देवांना व गंधादि उपचार अर्पण करावेत; आमंत्रण-पवित्र व परिवारदेवतांचे पूजन करून, जप, स्तोत्रपाठ व विधीचे प्रमाण पूर्ण करून शंभू (शिव) यांची क्षमा मागावी।
Verse 58
हुत्वा चरोस्तृतीयांशं तद्दद्दीत शिवाग्नये दिग्वासिभ्यो दिगीशेभ्यो भूतमातृगणेभ्य उ
चरूचा तृतीयांश अग्नीत होम करून, नंतर ते शिवाग्नीला अर्पण करावे; तसेच दिग्वासी, दिगीश, भूतगण व मातृगणांना बलि/अर्पण द्यावे।
Verse 59
रुद्रेभ्यो क्षेत्रपादिभ्यो नमः स्वाहा बलिस्त्वयं दिङ्नागाद्यैश् च पूर्वादौ क्षेत्राय चाग्नये बलिः
“रुद्रांना व क्षेत्रपाद/क्षेत्रपालांना नमः—स्वाहा। ही बलि तुमच्यासाठी आहे।” तसेच पूर्वादि दिशांच्या दिङ्नाग इत्यादी रक्षकांसह, क्षेत्र (स्थान) व अग्नी यांच्यासाठीही ही बलि आहे।
Verse 60
समाचम्य विधिच्छिद्रपूरकं होममाचरेत् पूर्णां व्याहृतिहोमञ्च कृत्वा रुन्धीत पावकं
आचमन करून, विधीतील उणीव-त्रुटी भरून काढण्यासाठी प्रायश्चित्त-होम करावा; आणि व्याहृतींसह पूर्णाहुती करून, नंतर पावक (अग्नी) बंद/संरक्षित करावा।
Verse 61
तत ओमग्नये स्वाहा स्वाहा सोमाय चैव हि ओमग्नीषोमाभ्यां स्वाहाग्नये स्विष्टकृते तथा
त्यानंतर “ॐ अग्नये स्वाहा”; “स्वाहा सोमायही”; “ॐ अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा”; तसेच “अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा”—अशा मंत्रांनी आहुती द्यावी।
Verse 62
इत्याहुतिचतुष्कन्तु दत्वा कुर्यात्तु योजनां वह्निकुण्डार्चितं देवं मण्डलाभ्यर्चिते शिवे
अशा रीतीने चार आहुती देऊन मग योजना (समापन-विन्यास) करावी। मण्डलाने अर्चिलेल्या शिवविधीत वह्निकुंडात देवाचे पूजन करावे।
Verse 63
नाडीसन्धानरूपेण विधिना योजयेत्ततः वंशादिपात्रे विन्यस्य अस्त्रञ्च हृदयन्ततः
मग विधीनुसार नाडी-सन्धानरूपाने (मंत्रशक्तीचे) योजन करावे। बांबू इत्यादी पात्रात ठेवून हृदयप्रदेशापासून अस्त्र-मंत्राचा विन्यास करावा।
Verse 64
अधिरोप्य पवित्राणि कलाभिर्वाथ मन्त्रयेत् षडङ्गं ब्रह्ममूलैर् वा हृद्धर्मास्त्रञ्च योजयेत्
पवित्र (कंकण/सूत्र) अधिरोपित करून कलांनी त्याचे मंत्रण करावे। ब्रह्ममूल बीजांनी षडङ्ग-न्यास करावा आणि हृदयमंत्रासह धर्मास्त्राचेही योजन करावे।
Verse 65
विधाय सूत्रैः संवेष्ट्य पूजयित्वाङ्गसम्भवैः रक्षार्थं जगदीशाय भक्तिनम्रः समर्पयेत्
विधीनुसार तयार करून रक्षासूत्रांनी गुंडाळावे व अंगसम्भव द्रव्यांनी पूजन करावे। मग भक्तीने नम्र होऊन रक्षणार्थ जगदीशाला समर्पण करावे।
Verse 66
पूजिते पुष्पधूपाद्यैर् दत्वा सिद्धान्तपुस्तके गुरोः पादान्तिकं गत्वा भक्त्या दद्यात् पवित्रकं
पुष्प, धूप इत्यादींनी गुरूची पूजा करून आणि सिद्धान्तग्रंथ (पुस्तक) अर्पण करून, गुरूच्या चरणांजवळ जाऊन भक्तिभावाने पवित्रक (पवित्र धागा/माळ) अर्पण करावे।
Verse 67
निर्गत्य वहिराचम्य गोमये मण्डलत्रये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः भूतमातृगणेषु फडिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः रुद्रेभ्यः क्षेत्रपालेभ्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयित्वा ततः शिवमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयित्वाथ सञ्चरैर् इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चगव्यञ्चरुन्दन्तधावनञ्च क्रमाद् यजेत्
बाहेर जाऊन आचमन करून गोमयाने तीन मांडले करावीत. नंतर “फट्” असा उच्चार करून भूत व मातृगणांना, तसेच रुद्र व क्षेत्रपालांना अर्पण/आहुती द्यावी. त्यानंतर शिवाची पूजा करून क्रमाने पंचगव्य, चरु-आहुती आणि दंतधावन (दातन-विधी) यजन करावे।
Verse 68
आचान्तो मन्त्रसम्बद्धः कृतसङ्गीतजागरः स्वपेदन्तः स्मरन्नीशं बुभुक्षुर्दर्भसंस्तरे
आचमन करून, मंत्रजपाशी संलग्न होऊन आणि भक्तिगीतांसह जागरण करून, दर्भाच्या शय्येवर झोपावे; आणि भुकेला असले तरी ईश्वराचे स्मरण करत झोप घ्यावी।
Verse 69
अनेनैव प्रकारेण मुमुक्षुरपि संविशेत् केवलम्भस्मशय्यायां सोपवासः समाहितः
याच प्रकारे मोक्षेच्छुक साधकानेही विसावा घ्यावा; केवळ भस्माची शय्या करून, उपवास पाळून आणि मन एकाग्र ठेवून।
Frequently Asked Questions
A sanctifying completion-rite using pavitra threads/garlands that repairs procedural omissions in worship and consecration, structured as nitya (regular) and naimittika (occasional) observances.
From Āṣāḍha onward and in Śrāvaṇa and Bhādrapada, in both fortnights, especially on caturdaśī (14th) and aṣṭamī (8th); alternatively as a Kārttikī observance up to Pratipadā.
Thread and knot specifications (e.g., 81 or 50 units; ten granthis; 1/2/4 aṅgula spacing), plus size standards in aṅgulas and hastas, including liṅga breadth and pavitraka length ranges.
It combines space and doorway purification, dvārapāla and Vāstu worship, kalasha/vardhanī installations, nyāsa (hṛd/ṣaḍaṅga), homa/bali protocols, and expiatory completion (vidhi-cchidra-pūraṇa) into a single protective consecration workflow.