Adhyaya 45

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम चतुश् चत्वारिंशोध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशोध्यायः पिण्डिकालक्षणकथनं भगवानुवाच पिण्डिकालक्षणं वक्ष्ये दैर्घ्येण प्रतिमासमा उच्छ्रायं प्रतिमार्धन्तु चतुःषष्टिपुटां च ताम्

अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील ‘प्रतिमालक्षण’ नावाचा चव्वेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता पंचेचाळीसावा अध्याय—‘पिण्डिकालक्षणकथन’. भगवान म्हणाले: मी पिण्डिकेची लक्षणे सांगतो; लांबी प्रतिमेसमान, उंची प्रतिमेच्या अर्धी, आणि ती चौसष्ट पुट/थरांची असावी.

Verse 2

त्यक्त्वा पङ्क्तिद्वयं चाधस्तदूर्ध्वं यत्तु कोष्ठकम् सार्धाङ्गुलं तथायाममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मणिविद्याधराविति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुःषष्टिपदामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः समन्तादुभयोः पार्श्वे अन्तस्थं परिमार्जयेत्

खाली दोन ओळी खाली व दोन ओळी वर सोडून, लेखन-कोष्ठक दीड अंगुळ उंचीचे करावे. दोन्ही बाजूंनी सर्वत्र आतला मधला अवकाश यत्नपूर्वक स्वच्छ व गुळगुळीत करावा.

Verse 3

ऊर्ध्वं पङ्ग्क्तिद्वयं त्यक्त्वा अधस्ताद् यत्तु कोष्ठकम् अन्तः सम्मार्जयेत् यत्नात् पार्श्वयोरुभयोः समम्

वरच्या दोन ओळी सोडून, खाली असलेल्या कोष्ठकाच्या आतून यत्नपूर्वक झाडून स्वच्छ करावे. दोन्ही बाजूंनी हे काम सम प्रमाणात करावे.

Verse 4

तयोर्मध्यगतौ तत्र चतुष्कौ मार्जयेत्ततः चतुर्धा भाजयित्वा तु ऊर्ध्वपङ्क्तिद्वयं बुधः

त्या दोन्ही (ओळीं)च्या मध्यभागी असलेले चार-चारचे दोन समूह प्रथम तेथे पुसून/काढून टाकावेत; नंतर विद्वानाने वरच्या दोन ओळी चार भागांत विभागाव्यात.

Verse 5

मेखला भागमात्रा स्यात् खातं तस्यार्धमानतः भागं भागं परित्यज्य पार्श्वयोरुभयोः समं

मेखला (पट्टा) एक ‘भाग’ एवढी असावी; आणि खाता (खाच/नाली) त्याच्या अर्धमापाची असावी. दोन्ही बाजूंनी थोडा-थोडा भाग सोडून, दोन्ही पार्श्वांवर सम ठेवावे.

Verse 6

दत्वा चैकं पदं वाह्ये प्रमाणं कारयेद् बुधः त्रिभागेण च भागस्याग्रे स्यात्तोयविनिर्गमः

बाहेरील बाजूस एक ‘पद’ (माप-एकक) देऊन, विद्वानाने प्रमाण निश्चित करावे. आणि त्या भागाच्या अग्रभागी एक-तृतीयांश प्रमाणे पाण्याचा निर्गम (निचरा) करावा.

Verse 7

नानाप्रकारभेदेन भद्रेयं पिण्डिका शुभा अष्टताला तु कर्तव्या देवी लक्ष्मीस्तया स्त्रियः

हे भद्रे! ही शुभ पिंडिका नानाप्रकारांनी करावी; तिचे प्रमाण अष्टताल असावे. या विधी/प्रमाणाने देवी लक्ष्मी स्त्रियांना सौभाग्य प्रदान करते.

Verse 8

भ्रुवौ यवाधिके कार्ये यवहीना तु नासिका गोलकेनाधिकं वक्त्रमूर्ध्वं तिर्यग्विवर्जितं

भुवया एक यव अधिक कराव्यात आणि नासिका एक यव कमी. मुख एक गोलक अधिक करून घडवावे व ते ऊर्ध्वाभिमुख ठेवावे; तिरकसपणा टाळावा.

Verse 9

आयते नयने कार्ये त्रिभागोनैर् यवैस्त्रिभिः तदर्धेन तु वैपुल्यं नेत्रयोः परिकल्पयेत्

नेत्रे आयत करावयाची असतील तर लांबीसाठी तीन यवांपैकी एक-तृतीयांश कमी करून प्रमाण घ्यावे; आणि त्याच्या अर्ध्याने नेत्रांची रुंदी ठरवावी.

Verse 10

कर्णपाशो धिकः कार्यः सृक्कणीसमसूत्रतः नम्रं कलाविहीनन्तु कुर्यादंशद्वयं तथा

कर्णपाश थोडा अधिक करावा आणि तो सृक्कणी (मुखकोन) यांच्या समसूत्र रेषेत बसवावा. तो दोन अंशांपर्यंत किंचित नम्र, व अतिरिक्त कला न घालता करावा.

Verse 11

ग्रीवा सार्धकला कार्या तद्विस्तारोपशोभिता नेत्रं विना तु विस्तारौ ऊरू जानू च पिण्डिका

ग्रीवा सव्वा कला प्रमाणाने करावी व योग्य विस्ताराने शोभिवंत करावी. नेत्रप्रमाण वगळून ऊरू, जानू आणि पिंडिका (पिंडरी) यांचे विस्तारप्रमाण ठरवावे.

Verse 12

अङ्घ्रिपृष्ठौ स्फिचौ कट्यां यथाभागं प्रकल्पयेत् सप्तांशोनास् तथाङ्गुल्यो दीर्घं विष्कम्भनाहतं

पायांच्या पृष्ठभाग, नितंब व कटी यांचे प्रमाण त्यांच्या-त्यांच्या भागानुसार नीट ठरवावे. तसेच विष्कम्भ (रुंदी) या मापावरून एकूण लांबी निश्चित करावी, आणि अङ्गुलि-माप सात अंशांनी कमी धरावे.

Verse 13

नेत्रैकवर्जितायामा जङ्घोरू च तथा कटिः मध्यपार्श्वं च तद्वृत्तं घनं पीनं कुचद्वयं

नेत्रे वगळता तिचे देहप्रमाण दीर्घ व सुबक असावे; जंघा-ऊरू आणि कटीही नीट घडलेली असावी. पार्श्वाचा मध्यभाग गोलसर असावा, आणि दोन्ही स्तन घन, दृढ व पूर्ण असावेत.

Verse 15

तत्रेयमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तालमात्रौ स्तनौ कर्यौ कटिः सार्धकलाधिका लक्ष्म शेषं पुरावत्स्यात् दक्षिणे चामुबुजं करे

येथे ‘इयम्’ इति—ङ-चिन्हित हस्तलिखितातील पाठ असा आहे: दोन्ही स्तन एक ताल-प्रमाणाचे करावेत; कटी सार्धकला अधिक (म्हणजे दीड कला अधिक) असावी. उरलेले प्रमाण पूर्वीप्रमाणेच; आणि उजव्या हातातही कमळ असावे.

Verse 16

वामे वित्त्वं स्त्रियौ पार्श्वे शुभे चामरहस्तके दीर्घघोणस्तु गरुडश् चक्राङ्गाद्यानथो वदे

डाव्या बाजूस वित्त (समृद्धी) याचे व्यक्तिरूप असावे; दोन्ही पार्श्वांना शुभ स्त्रिया चामर हातात धरून उभ्या असाव्यात. दीर्घ चोच असलेला गरुड वाहन असावा; पुढे चक्र इत्यादी आयुधांची लक्षणे मी सांगतो.