Adhyaya 58
Chapter 58 — स्नानादिविधिः (Snānādi-vidhiḥ): Rules for Ritual Bathing and Related Consecration Rites
कलशाधिवासानंतर वास्तु–प्रतिष्ठा क्रमात भगवान् अग्नी स्नानादि-विधी सांगतात, ज्यामुळे शिल्पी-निर्मित मूर्ती जागृत, शुद्ध व सार्वजनिक पूजेस योग्य होते. आचार्य ईशान कोपऱ्यात वैष्णव अग्नी स्थापून घन गायत्री-होम करतो व संपाताने कलशांचे अभिमंत्रण करतो. कार्यशाळा व यजमान-मंडळीची शुद्धी, वाद्य-गान आणि उजव्या हातावर रक्षाकौतुक-बांधणी (देशिकासह) होते. मूर्तीची स्थापना, स्तुती व शिल्पि-दोष-निवारणाची प्रार्थना करून तिला स्नानमंडपात नेऊन मंत्र व आहुतींनी नेत्रोन्मीलन केले जाते. पुढे अभ्यंग, उटणे, गरम पाण्याने धुणे, प्रोक्षण, तीर्थ/नदीजल, सुगंधी द्रव्ये, औषधी, पंचगव्य इत्यादींनी अनेक मंत्रपुटांत विस्तृत स्नपन; अनेक कलशांनी विष्ण्वावाहनापर्यंत विधी होतो. शेवटी कौतुकमोचन, मधुपर्क, पवित्रक-निर्मिती, धूप-अंजन-टिळा-माळा व राजचिन्हादि उपचार, शोभायात्रा व अष्टमंगल-विन्यास; हरासह अन्य देवतांनाही लागू, आणि ‘निद्रा’ कलश शिरोभागी ठेवण्याचा निर्देश आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कलशाधिवासो नाम सप्तपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अथ अष्टपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः स्नानादिविधिः भगवानुवाच ऐशान्यां जनयेत् कुण्डं गुरुर्वह्निञ्च वैष्णवं गायत्र्यष्टशतं हुत्वा सम्पातविधिना घटान्
अशा रीतीने आदिमहापुराण आग्नेयातील “कलशाधिवास” नावाचा सत्तावन्नावा अध्याय समाप्त झाला। आता अठ्ठावन्नावा अध्याय “स्नानादि विधी” आरंभ होतो। भगवान म्हणाले—ईशान कोनात गुरु कुंड निर्माण करून वैष्णव अग्नी प्रज्वलित करील; गायत्रीने आठशे आहुती देऊन ‘सम्पात-विधी’ने घटांचे संस्कार करील।
Verse 2
प्रोक्षयेत् कारुशालायां शिल्पिभिर्मूर्तिपैर् व्रजेत् तूर्यशब्दैः कौतुकञ्च बन्धयेद्दक्षिणे करे
कारुशाळेत (कारागिरांच्या कार्यशाळेत) प्रोक्षण करावे; शिल्पी व मूर्तिकारांसह पुढे जावे; वाद्यांच्या निनादात उजव्या हातावर कौतुक (रक्षासूत्र) बांधावे।
Verse 3
विष्णवे शिपिविष्टेति ऊर्णासूत्रेण सर्षपैः पट्टवस्त्रेण कर्तव्यं देशिकस्यापि कौतुकं
“विष्णवे शिपिविष्टे” हा मंत्र म्हणत, लोकरसूत्र, मोहरीचे दाणे आणि पट्टवस्त्र (रेशीम/कापडी पट्टी) यांद्वारे कौतुक (रक्षातंतु) तयार करावे; देशिक (आचार्य) याच्यासाठीही तसेच कौतुक करणे आवश्यक आहे।
Verse 4
मण्डपे प्रतिमां स्थाप्य सवस्त्रां पूजितान् स्तुवन् नमस्तेर्च्ये सुरेशानि प्रणीते विश्वकर्मणा
मंडपात प्रतिमा स्थापून, वस्त्रांनी अलंकृत करून तिची पूजा व स्तुती करावी आणि म्हणावे—“हे पूज्ये देवी, हे सुरेश्वरी! विश्वकर्म्याने घडविलेल्या तुला नमस्कार।”
Verse 5
प्रभाविताशेषजगद्धात्रि तुभ्यं नमो नमः त्वयि सम्पूजयामीशे नारायणमनामयं
समस्त जगत् धारण करणाऱ्या, सर्व लोकांना प्रवृत्त करणाऱ्या तुला पुनःपुन्हा नमस्कार. हे ईशा! तुझ्यामध्येच मी निरामय, निर्दोष नारायणाची विधिपूर्वक पूजा करतो.
Verse 6
रहिता शिल्पिदोषैस्त्वमृद्धियुक्ता सदा भव एवं विज्ञाप्य प्रतिमां नयेत्तां स्नानमण्डपं
“तू शिल्पदोषरहित राहो आणि सदैव समृद्धियुक्त राहो”—असे निवेदन करून ती प्रतिमा स्नानमंडपात नेावी.
Verse 7
शिल्पिनन्तोषयेद्द्रव्यैर् गुरवे गां प्रदापयेत् चित्रं देवेति मन्त्रेण नेत्रे चोन्मीलयेत्ततः
शिल्पकाराला द्रव्य देऊन संतुष्ट करावे; गुरूस गायीचे दान द्यावे. नंतर “चित्रं देव” या मंत्राने देवप्रतिमेचे नेत्रोन्मीलन करावे.
Verse 8
मण्डले इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निर्ज्योतीति दृष्टिञ्च दद्याद्वै भद्रपीठके ततः शुक्लानि पुष्पाणि घृतं सिद्धार्थकं तथा
“मंडले”—असा चिह्नित ग्रंथपाठ आहे. भद्रपीठावर “अग्निर्ज्योतिः” या मंत्राने दृष्टि (दर्शन-न्यास/भावना) द्यावी; नंतर शुभ्र पुष्पे, तूप आणि सिद्धार्थक (पांढरी मोहरी) अर्पण करावी.
Verse 9
दूर्वां कुशाग्रं देवस्य दद्याच्छिरसि देशिकः मधुवातेति मन्त्रेण नेत्रे चाभ्यञ्जयेद्गुरुः
देशिक आचार्याने देवमूर्तीच्या शिरावर दूर्वा व कुशाग्र ठेवावे; आणि “मधुवाता…” मंत्राने गुरूंनी नेत्रांचेही अभ्यंजन करावे।
Verse 10
हिरण्यगर्भमन्त्रेण इमं मेति च कीर्तयेत् घृतेनाभ्यञ्जयेत् पश्चात् पठन् घृतवतीं पुनः
हिरण्यगर्भ मंत्राने “इमं मे” असेही कीर्तन करावे; नंतर तुपाने अभ्यंजन करावे आणि पठण करत पुन्हा “घृतवती” ऋचा जपावी।
Verse 11
मसूरपिष्टे नोद्वर्त्य अतो देवेति कीर्तयन् क्षालयेदुष्णतोयेन सप्त ते ऽग्रेति देशिकः
मसूर पिठाने उड्वर्तन करत “अतो देवे…” असे म्हणावे; नंतर देशिक “सप्त तेऽग्रे…” म्हणत उष्ण पाण्याने धुवून काढावे।
Verse 12
द्रुपदादिवेत्यनुलिम्पेदापो हि ष्ठेति सेचयेत् नदीजैस्तीर्थजैः स्नानं पावमानीति रत्नजैः
“द्रुपदादिव…” पठण करत लेपन करावे; “आपो हि ष्ठा…” म्हणत जलसेचन करावे। नदी व तीर्थजलाने स्नान करावे, आणि रत्नद्वारे शुद्धी “पावमानी”ने करावी।
Verse 13
समुद्रं गच्छ चन्दनैस्तीर्थमृत्कलशेन च शन्नो देवीः स्नापयेच्च गायत्र्याप्युष्णवारिणा
चंदनासह व तीर्थमृत्तिकेने भरलेल्या कलशासह समुद्राकडे जावे। “शं नो देवीः” पठून स्नान घालावे; तसेच गायत्री जपत उष्ण पाण्यानेही स्नान घालावे।
Verse 14
पञ्चमृद्धिर्हिरण्येति स्नापयेत्परमेश्वरं सिकताद्भिरिर्मं मेति वल्मीकोदघटेन च
“पञ्चमृद्धिः” व “हिरण्येति” हे मंत्र जपून परमेश्वरास स्नान घालावे। नंतर वाळूने “इर्मं मे” जपत, तसेच वल्मीकनिर्मित घटातील पाण्यानेही अभिषेक करावा।
Verse 15
तद्विष्णोरिति ओषध्यद्भिर्या ओषधीति मन्त्रतः यज्ञायज्ञेति काषायैः पञ्चभिर्गव्यकैस्ततः
“तद्विष्णोः” मंत्र जपत औषधीद्रव्यांनी विधी करावा. “या ओषधीः” मंत्रानुसार, तसेच “यज्ञायज्ञेति” मंत्राने; नंतर काषाय (काढे) आणि गायीच्या पाच पदार्थांनी पुढील कर्म करावे।
Verse 16
पयः पृथिव्यां मन्त्रेण याः फलिनी फलाम्बुभिः विश्वतश् चक्षुः सौम्येन पूर्वेण कलसेन च
मंत्रोच्चार करून पृथ्वीवर दूध अर्पण/शिंपडावे. “याः फलिनी” मंत्राने फळमिश्रित जलाने फलदायी शक्तींचे आवाहन करावे. “विश्वतश्चक्षुः” मंत्राने सर्वदर्शी नेत्राची स्थापना करावी, तसेच सौम्य पूर्वाभिमुख कलशानेही हे कर्म करावे।
Verse 17
सोमं राजानमित्येवं विष्णो रराटं दक्षतः हंसः शुचिः पश्चिमेन कुर्यादुद्वर्तनं हरेः
“सोमं राजानम्…” मंत्र जपून विष्णूच्या कपाळाचे मर्दन करून शुद्धी करावी. उजव्या बाजूने “हंसः”, डाव्या बाजूने “शुचिः” मंत्रासह, आणि पश्चिमेकडून हरीचे उद्वर्तन (शुष्क घर्षण-शुद्धी) करावे।
Verse 18
मूर्धानन्दिवमन्त्रेण धात्रीं मांसीं च के ददेत् मानस्तोकेति मन्त्रेण गन्धद्वारेति गन्धकैः
“मूर्धानं दिवम्…” मंत्राने धात्री (आवळा) व मांसी अर्पण करावी. “मा नः स्तोके…” मंत्राने, तसेच “गन्धद्वारे…” या वैदिक सूक्तासह, सुगंधी द्रव्यांचे अर्पण करावे।
Verse 19
मयूरपिच्छेनोद्वर्त्य इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गायत्र्या गन्धवारिणा इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः धात्रीमांस्युदकेन चेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः इदमापेति च घटैर् एताशीतिपदस्थितैः एह्येहि भगवन् विष्णो लोकानुग्राहकारक
‘मयूरपिसांनी अंगाला उटणे लावा’—असा एक पाठ; ‘गायत्री जपत सुगंधित पाण्याने स्नान करा’—असा तीन पाठांत; ‘धात्री (आवळा) व मांसी (जटामांसी) घातलेल्या पाण्याने’—असा एक पाठ. नंतर ऐंशी स्थानांवर ठेवलेल्या कलशांसह ‘इदमापः…’ जपत—‘ये ये, हे भगवन् विष्णो, लोकांना अनुग्रह करणाऱ्या’—असे आवाहन करावे.
Verse 20
यज्ञभागं गृहाणेमं वासुदेव नमोस्तु ते अनेनावाह्य देवेशं कुर्यात् कौतुकमोचनं
‘हे वासुदेवा, यज्ञाचा हा भाग स्वीकारा; तुम्हांस नमस्कार.’ या मंत्राने देवेशाचे आवाहन करून कौतुक (रक्षासूत्र) मोचन करावे.
Verse 21
मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन देशिकस्यापि मोचयेत् हिरण्मयेन पाद्यं दद्यादतो देवेति चार्घ्यकं
‘मुञ्चामि त्वा…’ या सूक्ताने देशिक (आचार्य) याचेही मोचन करावे. सुवर्णपात्रात पाद्य द्यावे; नंतर ‘अतो देव…’ या मंत्राने अर्घ्य अर्पावे.
Verse 22
मधुवाता मधुपर्कं मयि गृह्णामि चाचमेत् अक्षन्नमीमदन्तेति किरेद्दर्वाक्षतं बुधः
‘मधुवाता…’ जपत मधुपर्क स्वीकारावा व नंतर आचमन करावे. ‘अक्षन्नमीमदन्तेति’ असे म्हणत बुधाने दर्वीने अक्षत (अखंड तांदूळ) उधळावे.
Verse 23
काण्डान्निर्मञ्छनं कुर्याद्गन्धं गन्धवतीति च उन्नयामीति माल्यञ्च इदं विष्णुः पवित्रकं
कांडांतील तंतू काढून पवित्रक (शुद्धीहार/सूत्र) सिद्ध करावे. गंध अर्पित करताना ‘गंधवती’ म्हणावे; आणि माळ उचलून अर्पित करताना ‘उन्नयामि’ म्हणावे. हा विष्णूचा पवित्रक-विधी आहे.
Verse 24
वृहस्पते वस्त्रयुग्मं वेदाहमित्युत्तरीयकं महाव्रतेन सकलीपुष्पं चौषधयः क्षिपेत्
बृहस्पतीसाठी ‘वेदाहम्’ हा मंत्र म्हणत वस्त्रयुग्म अर्पण करावे; ‘महाव्रतेन’ मंत्राने उत्तरीय वस्त्र द्यावे; तसेच ‘सकली’ पुष्प व औषधीद्रव्येही अर्पण करावीत।
Verse 25
धूपं दद्याद्धूरसीति विभ्राट्सूक्तेन चाञ्जनं युञ्जन्तीति च तिलकं दीर्घायुष्ट्वेति माल्यकं
‘धूरसि’ मंत्राने धूप अर्पण करावा; विभ्राट्-सूक्ताने अंजन (काजळ) द्यावे; ‘युञ्जन्ती’ मंत्राने तिलक लावावा; आणि ‘दीर्घायुष्ट्वे’ मंत्राने माळ अर्पण करावी।
Verse 26
इन्द्रच्छत्रेति छत्रन्तु आदर्शन्तु विराजतः चामरन्तु विकर्णेन भूषां रथन्तरेण च
छत्र ‘इन्द्रच्छत्र’ असे म्हणावे; आरसा ‘विराजतः’ मंत्राने; चामर ‘विकर्णेन’ मंत्राने; आणि भूषण/अलंकार ‘रथन्तरेण’ मंत्राने अर्पण करावे।
Verse 27
व्यजनं वायुदैवत्यैर् मुञ्चामि त्वेति पुष्पकं वेदाद्यैः संस्तुतिं कुर्याद्धरेः पुरुषसूक्ततः
वायुदैवतांच्या अधीन असलेले व्यजन (पंखा) अर्पण करताना ‘मुञ्चामि त्वे’—“तुझ्यासाठी मी हे झुलवितो/सोडतो”—असे म्हणावे; नंतर पुष्पांसह पुरुषसूक्तापासून आरंभ होणाऱ्या वैदिक सूक्तांनी हरिची स्तुती करावी।
Verse 28
सर्वमेतत्समं कुर्यात् पिण्डिकादौ हरादिके देवस्योत्थानसमये सौपर्णं सूक्तमुच्चरेत्
पिण्डिका इत्यादी प्रसंगी तसेच हर (शिव) इत्यादी अन्य देवतांसाठीही हे सर्व समान रीतीने करावे। देवतेच्या उत्थान/जागरणकाळी सौपर्ण सूक्ताचे पठण करावे।
Verse 29
उत्तिष्ठेति समुत्थाप्य शय्याया मण्डपे नयेत् शाकुनेनैव सूक्तेन देवं ब्रह्मरथादिना
“उत्तिष्ठ” असे म्हणत देवास जागवून शय्येवरून मंडपात नेावे; केवळ शाकुन-सूक्त पठण करून ब्रह्मरथादि वाहनांनी देवाची यात्रा करावी।
Verse 30
अतो देवेति सूक्तेन प्रातिमां पिण्डिकां तथा श्रीसूक्तेन च शय्यायां विष्णोस्तु शकलीकृतिः
“अतो देव…” या सूक्ताने प्रतिमा व पिंडिका (आधार-पिंड) घडवावी; आणि श्रीसूक्ताने शय्येवर विष्णूची शकलीकृती/संयोजित रचना मांडावी।
Verse 31
तत्त्वायामीति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः मृगराजं वृषं नागं व्यजनं कलशं तथा वैजयन्तीं तथा भेरीं दीपमित्यष्टमङ्गलं
‘तत्त्वायामिति…’—असा चिह्नित हस्तलिखित-पाठ आहे. अष्टमंगल: मृगराज (सिंह), वृष, नाग, व्यजन (चामर), कलश, वैजयन्ती, भेरी आणि दीप।
Verse 32
दर्शयेदश्वसूक्तेन पाददेशे त्रिपादिति उखां पिधानकं पात्रमम्बिकां दर्विकां ददेत्
अश्वसूक्ताने (विधीचे) दर्शन/प्रदर्शन करावे; पादप्रदेशी त्रिपाद (तीन पायांचा आधार) स्थापावा. नंतर उखा, तिचे पिधानक (झाकण), पात्र, अंबिका व दर्वी द्यावी।
Verse 33
मुषलोलूखलं दद्याच्छिलां सम्मार्जनीं तथा तथा भोजनभाण्डानि गृहोपकारणानि च
मुसळ व उखळ, शिळा (दळणाचा दगड) आणि सम्मार्जनी (झाडू) द्यावी; तसेच भोजनभांडी व इतर गृहउपकरणेही प्रदान करावीत।
Verse 34
शिरोदेशे च निद्राख्यं वस्त्ररत्नयुतं घटं खण्डखाद्यैः पूरयित्वा स्नपनस्य विधिः स्मृतः
शिरोभागी ‘निद्रा’ नावाचा वस्त्र-रत्नांनी विभूषित कलश ठेवावा. तो खंड-मिष्टान्नाने भरून स्नपन (अनुष्ठानस्नान) करण्याची ही स्मृत विधी आहे.
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a tightly ordered pratiṣṭhā-snapana pipeline: Īśāna-kūṇḍa and Vaiṣṇava fire setup, Gāyatrī-based homa (eight hundred oblations), sampāta-based kalaśa consecration, workshop prokṣaṇa, kautuka binding/release, netronmīlana, and a mantra-mapped bathing regimen using specified waters and substances (herbs, pañcagavya, perfumes), followed by pavitraka and royal upacāras.
It frames craftsmanship and ritual precision as sādhanā: purification of space, body, and icon, disciplined mantra-recitation, and regulated offerings culminate in invoking Viṣṇu’s grace for loka-anugraha (benefit of the worlds). The sequence turns technical Vāstu–pratiṣṭhā actions into dharmic worship that integrates bhukti (order, prosperity, communal stability) with mukti-oriented devotion and purity.
Kautuka functions as a protective consecration-thread marking ritual eligibility and safeguarding the rite; it is bound with specific materials and mantras, applied even to the deśika, and later ritually released (mocana) to conclude the protected phase.
Aṣṭamaṅgala are eight auspicious emblems (lion, bull, serpent, fly-whisk, kalaśa, vaijayantī, bherī, lamp) displayed to signal completeness, auspiciousness, and royal-temple legitimacy during installation and public-facing ritual phases.