Dana-mahatmya
The Glory of Charity
The greatness and merit of various forms of charity (dana) including go-dana, anna-dana, vidya-dana, and their fruits in this life and beyond.
Adhyayas in Dana-mahatmya
Adhyaya 209
Asamuccaya (असमुच्चयः) — Non-conjunction / Non-accumulation (Recensional title-variants noted)
हे अध्याय-शीर्षक दानशास्त्र-शैलीतील उपदेशाकडे वळण्याचा संक्रमण-सूचक संकेत आहे. उपशीर्षकात पाठभेद नोंदविले आहेत—‘सौभाग्य’सोबत कधी ‘शुभ फलांचे युग्म’ तर कधी ‘सम्यक् बोध/योग्य समज’ असा पाठ आढळतो. अग्निपुराणाच्या विश्वकोशीय पद्धतीत अशी शीर्षके विषय-स्तुतीतून प्रक्रियात्मक परिभाषेकडे वळण दर्शवितात. येथे पुढील अध्यायातील दानाची औपचारिक वर्गवारी—इष्ट व पूर्त—यासाठी भूमिका तयार होते; दान हे अंधाधुंद कर्म-संचय नसून देश-काल, पात्र आणि संकल्प/भावना यांच्या योग्य संयोगाने नियमबद्ध धर्म आहे, ज्याचे फल योग्य संयोगावर अवलंबून असते. म्हणून दान-माहात्म्य स्तरात हा अध्याय ‘अनुक्रमणिका-गाठ’ ठरून श्रद्धेला शास्त्रीय अचूकतेशी जोडतो।
Adhyaya 210
Mahā-dānāni (The Great Gifts) — Ṣoḍaśa Mahādāna, Meru-dāna, and Dhenū-dāna Procedure
अग्निदेव दानलक्षणांनंतर महादानांचे शास्त्रबद्ध विवेचन करतात. तुलापुरुष व हिरण्यगर्भापासून सुरू होणारी षोडश महादाने सांगून ब्रह्माण्ड, कल्पवृक्ष/कल्पलता, गो-सहस्र, कामधेनू, अश्व, रथ इत्यादी सुवर्णनिर्मित दाने, तसेच विश्वचक्र व सप्तसागर-प्रतिमा यांसारखी विधीयुक्त अर्पणे वर्णित आहेत. पुढे ‘मेरुदान’ पर्वतदानरूपे—धान्य, मीठ, गूळ, सुवर्ण, तीळ, कापूस, तूप, रौप्य, साखर इ. द्रोण-भार-पल-तुला अशा निश्चित मापांनी मण्डप-मण्डलात देवपूजेनंतर रचून योग्य ब्राह्मणास अर्पण करावे. नंतर दहा धेनूदाने (गूळ-, तूप-, तीळ-, जल-, क्षीर-, मधुधेनू इ.)—घडे वा राशी करून निर्माण, दिशा-नियम (गाय पूर्वाभिमुख, पाय उत्तराभिमुख), आणि विशेषतः गूळधेनूची सामग्री, रंग, अलंकार यांचे सूक्ष्म प्रतिमालक्षण दिले आहे. लक्ष्मीप्रधान मंत्रांनी धेनुरूपा देवीला स्वाहा/स्वधा व विश्वशक्तींशी तादात्म्य देऊन दान पूर्ण होते. फलश्रुतीत स्वर्गप्राप्ती, कपिला गायीच्या दानाने कुलोन्नती, आणि मृत्युसन्निध वैतरणी-धेनूदानाने यमद्वारी पार उतरविण्याची मदत—अशी विधिशुद्धीची मोक्षाश्वासक जोड दिली आहे।
Adhyaya 211
Mahādānas — The Great Gifts (महादानानि)
हा अध्याय दान-माहात्म्य क्रमातील उपसंहार व संक्रमण म्हणून येतो—‘महादान’ विषयक विभाग समाप्त करून पुढील ‘नाना-दान’ या अधिक सूक्ष्म सूचीची भूमिका तयार करतो. ग्रंथपरंपरेतील पाठभेद व पर्यायी उपशीर्षके (उदा. ‘कृष्णा वैतरणी’शी संबंधित वाचन) दानविषयक सामग्री विधी-उपवर्गीकरणांसह प्रसृत होती हे दर्शवितात. आग्नेय पद्धतीत महादान हे केवळ नैतिक उपदेश नसून, नामनिर्दिष्ट दानरूपे, पात्रता-गृहितके आणि फलश्रुती यांसह एक तांत्रिक धर्म-प्रयोग आहे. अध्यायाची मांडणी पुराणाची विश्वकोशीय शिकवण दृढ करते—उच्च श्रेणींपासून कार्यकारी तपशीलांकडे जात, शुद्धी, पितृतृप्ती व सामाजिक उदारता यांना मोक्षप्रगतीशी जोडते।
Adhyaya 212
Meru-dānāni (Meru-Donations) — Kāmya-dāna, Month-wise Offerings, and the Twelvefold Meru Rite
अग्निदेव मागील अध्यायातील दान-सूचीतून पुढे जाऊन काम्य-दानाचे—विशिष्ट फल देणाऱ्या व्रतदानाचे—शिस्तबद्ध विवेचन करतात. मासानुसार सतत पूजेसह दान, काही पिष्टक-प्रतिमांच्या रूपाने अर्पण, त्यांची फळे आणि वर्षाअखेरीस महाविधी सांगितला आहे. पुढे कार्तिकात द्वादशविध ‘मेरु-दान’ व्रत मांडले आहे, जे भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देणारे मानले जाते. ठराविक मापे व सुवर्णादि पदार्थांनी मेरु रचून पद्म-यंत्रात प्रतिष्ठा; मध्यभागी ब्रह्मा–विष्णु–ईश आणि दिशानुसार नामांकित पर्वतांची मांडणी येते. मंत्र, गोत्रोच्चार, कपटी धनाचा त्याग अशी दान-नीती; संक्रांती, अयन, ग्रहण इ. शुभकाळ; तसेच सुवर्ण, रौप्य, अश्व, गौ, वस्त्र, घृत, धान्य, तीळ, खंड-मेरु इ. विविध प्रकार वर्णिले आहेत. शेवटी मेरुला विष्णुरूप मानून स्तुती व निवेदन—शुद्धी, कुलोन्नती, स्वर्गप्राप्ती आणि अखेरीस हरिसमीपगमनासाठी।
Adhyaya 213
Chapter 213 — पृथ्वीदानानि (Gifts of the Earth)
भगवान अग्नी पृथ्वीदानाचे शिस्तबद्ध निरूपण करतात व दान हे विश्वाचे अनुकरण आणि कर्मकांडातील प्रभावी तंत्र आहे असे सांगतात. पृथ्वीची मानके जंबूद्वीपापर्यंत सांगून ठराविक सुवर्ण-भार इत्यादी मापांनी आदर्श ‘पृथ्वी-प्रतिरूप’ घडविण्याची विधी दिली आहे; कूर्म व पद्म-रचनेतून जगाधार आणि मंगल-विस्तार सूचित होतो. पुढे फलश्रुती—दाता ब्रह्मलोक प्राप्त करून पितरांसह आनंदित होतो; विष्णु-केंद्रित दानातून कामधेनु-फलाची प्रशंसा आहे. गोदानाला सर्वदान म्हटले आहे; विष्णूसमोर कपिला गायीचे दान वंशोद्धारक, अलंकृत स्त्रीदान अश्वमेध-समान पुण्यदायक, तसेच सुपीक भूमी, ग्राम, नगर किंवा हाट-पट्टण दान समृद्धी व सुख देणारे. शेवटी कार्त्तिकातील वृषोत्सर्ग (बैल-मुक्ती) वंशमोचक विधी म्हणून अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 214
मन्त्रमाहात्म्यकथनम् (Account of the Greatness of Mantras)
भूमिदानाचा विषय संपल्यानंतर भगवान अग्नी दानाचे बाह्य पुण्य अंतर्मुख साधनेत—मंत्र व प्राण—यांत पुनःस्थापित करतात. नाभेखालील कंदातून उद्भवणारे नाडीचक्र सांगून ७२,००० नाड्या व दहा प्रमुख नाड्या (इडा, पिंगला, सुषुम्ना इ.) मांडतात. दहा वायू—पाच मुख्य (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान) व पाच उपवायू (नाग, कूर्म, कृकर, देवदत्त, धनंजय)—यांची देहकार्ये आणि प्राण–अपान यांची दिन-रात्र ध्रुवता स्पष्ट होते. संक्रांती, विषुव, अयन, अधिमास, ऋण, ऊनरात्र, धन इ. कालचिन्हे देहलक्षणे व श्वाससंकेतांशी जोडून श्वासातून विश्वकाल वाचण्याची मीमांसा दिली आहे. पूरक, कुम्भक व ऊर्ध्वरेचन या क्रमाने प्राणायाम, पुढे अजपा-जप (गायत्रीचा स्वाभाविक जप) व हंस-साधना सांगितली आहे. हृदयप्रदेशातील कुण्डलिनी, अमृतध्यान आणि देहातील देवतास्थाने—हृदयात ब्रह्मा, कंठात विष्णू, तालूत रुद्र, ललाटात महेश्वर—यांचे सूक्ष्मदेह-तत्त्व येते. शेवटी मंत्राला ‘प्रासाद’सदृश रचना मानून ह्रस्व-दीर्घ-प्लुत मात्रा, फट् द्वारा मारणप्रयोग, हृदयमंत्राने आकर्षण, जप-होम संख्या, त्रिशून्य सिद्धांत आणि ॐ, गायत्री व रुद्रविद्येत निष्णात आचार्य/गुरूची पात्रता प्रतिपादित केली आहे।
Adhyaya 215
सन्ध्याविधिः (Sandhyā-vidhi) — The Rite of Twilight Worship
या अध्यायात भगवान् अग्नी संध्योपासनेचा विधिक्रम व तत्त्वार्थ सांगतात. प्रणव (ॐ) हा सर्व मंत्रकर्मांचा सार व समाप्तीचिन्ह आहे असे ठरवून, ॐ–महाव्याहृती (भूः, भुवः, स्वः)–सावित्री/गायत्री या त्रयीला ब्रह्माचे ‘मुख’ मानून नित्य अध्ययन व नियमबद्ध जपाने शुद्धी व ब्रह्मप्राप्ती होते असे प्रतिपादन करतात. 7/10/20/108/1,000/100,000/10,000,000 अशा जपसंख्यांनुसार फळभेद, प्रायश्चित्त व सिद्धी सांगितली आहे; पापशमनासाठी जपाबरोबर होम (विशेषतः तिळहोम) व उपवास जोडले आहेत. ऋषि–छंद–देवता-निर्देश, देवोपनयन/जप/होमचे विनियोग, देहस्थानी न्यास, गायत्रीचे ध्यानरूप व वर्ण, तसेच शांती, आयुष्य, श्री, विद्या इत्यादींसाठी आहुती-द्रव्यांचे विधान दिले आहे. शेवटी प्राणायाम, मार्जन, अघमर्षण आणि ‘आपो हि ष्ठा’, ‘द्रुपदादी’, ‘पवमानी’ अशा वैदिक मंत्रांसह संध्याशुद्धीची समग्र प्रक्रिया मांडली आहे।
Adhyaya 216
Gāyatrī-nirvāṇa (The Liberative/Concluding Doctrine of Gāyatrī)
संध्या-विधी संपल्यानंतर अग्नि सांगतो की साधकाने गायत्री-जप व स्मरण करून विधीची पूर्णता करावी; मंत्र हा रक्षणही आहे आणि अंतःशिस्तही. पुढे शब्दव्युत्पत्ती-आधारित विवेचन—गायत्री ‘सावित्री’ कारण ती प्रकाश देते, आणि ‘सरस्वती’ कारण ती सवितृची वाणी-रूप आहे. ‘भर्ग’ हा शब्द दीप्ती व शोधन/पाक (दहनाने परिष्कार) दर्शविणाऱ्या धात्वर्थांनी स्पष्ट करून तेजाला रूपांतरकारी परिष्करणाशी जोडले आहे. ‘वरेण्यं’ हे परम वरणीय पद, स्वर्ग व मोक्ष इच्छिणाऱ्यांना अभिलषित; ‘धीमहि’ म्हणजे धारण व अखंड ध्यान. संप्रदायभेद मिटवून सांगितले आहे की मंत्रातील प्रकाश एकच तत्त्व आहे, जो विष्णु, शिव, शक्ती, सूर्य किंवा अग्नि म्हणून पठित होतो; परंतु वेदाच्या आरंभी एक ब्रह्मच प्रतिपादित आहे. पुढे यज्ञ-विश्वव्यवस्था—आहुतीने अग्नि सूर्याला धारण करतो, त्यातून पाऊस, अन्न व प्राणी उत्पन्न होतात—असे सांगून मंत्र-कर्म जग धारण करते हे दर्शविले. शेवटी अद्वैत निष्कर्ष—सूर्यमंडलातील परम ज्योती तुरीय व विष्णु-परमपद आहे; ध्यानाने जन्म-मृत्यू व त्रिताप नष्ट होतात, आणि ‘मी ब्रह्म… तोच सौर पुरुष मी, अनंत (ॐ)’ अशी तादात्म्यप्रतीती होते।
Adhyaya 217
Gāyatrī-nirvāṇa (गायत्रीनिर्वाणम्) — Śiva-Liṅga Stuti as a Path to Yoga and Nirvāṇa
अग्नी सांगतो की लिंगरूप शिवाची स्तुती केल्याने गायत्रीच्या साहाय्याने योगसिद्धी प्राप्त होते; वसिष्ठादी ऋषींना शंकराकडून ‘निर्वाण’ नावाचे परम ब्रह्म लाभले. या अध्यायात संक्षिप्त लिंगस्तोत्र आहे—शिवाला सुवर्णमय, वैदिक, परम, आकाशसदृश, सहस्ररूप, अग्नितेजस्वी, आद्य व श्रुतीप्रसिद्ध म्हणून नमस्कार केला आहे. स्तोत्रात लिंगाला पाताळ व ब्रह्मापासून अव्यक्त, बुद्धी, अहंकार, भूत, इंद्रिये, तन्मात्रा, पुरुष, भाव व त्रिगुण—आणि शेवटी यज्ञ व तत्त्व यांचे चिन्ह म्हणून एकरूप केले आहे. पुढे प्रार्थना—श्रेष्ठ योग, योग्य संतती, अक्षय ब्रह्म व परम शांती द्यावी. शेवटी श्रीपर्वतावर वसिष्ठाच्या स्तुतीने प्रसन्न होऊन शिवाने वंशाची अक्षयता व अढळ धर्मबुद्धीचा वर देऊन अंतर्धान पावला—स्तोत्र हे तत्त्वोपदेशक व वरप्रद साधन ठरते.