Adhyaya 63

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये लक्ष्मीस्थापनं नाम द्विषष्टितमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्टितमो ऽध्यायः सुदर्शनचक्रादिप्रतिष्ठाकथनं भगवानुवाच एवं तार्क्ष्यस्य चक्रस्य ब्रह्मणो नृहरेस् तथा प्रतिष्ठा विष्णुवत् कार्या स्वस्वमन्त्रेण तां शृणु

अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील “लक्ष्मीस्थापन” नावाचा बासष्टावा अध्याय समाप्त झाला. आता त्रेसष्टावा अध्याय आरंभ—“सुदर्शनचक्र इत्यादींच्या प्रतिष्ठेचे कथन.” भगवान म्हणाले: “याच प्रकारे तार्क्ष्य (गरुड), चक्र, तसेच ब्रह्मा व नृहरि (नरसिंह) यांची प्रतिष्ठा विष्णूप्रमाणे करावी—प्रत्येकाची स्वतःची मंत्रविद्या घेऊन. ते ऐक.”

Verse 2

सुदर्शन महाचक्र शान्त दुष्टभयङ्कर च्छिन्द छिन्द भिन्द भिन्द विदारय विदारय परमन्त्रान् ग्रस ग्रस भक्षय भक्षय भूतान् त्रायस त्रायस हूं फट् सुदर्शनाय नमः अभ्यर्च्य चक्रं चानेन रणे दारयेते रिपून्

“हे सुदर्शन महाचक्रा! सज्जांसाठी शान्त, दुष्टांसाठी भयङ्कर! छेद छेद; भेद भेद; विदार विदार. पर-मंत्रांना ग्रस ग्रस; भूतादि दुष्टशक्तींना भक्ष भक्ष. त्राय त्राय—हूं फट्. सुदर्शनाय नमः।” या मंत्राने चक्राची अभ्यर्चना करून रणात शत्रूंचे विदारण करतो.

Verse 3

ॐ क्षौं नरसिंह उग्ररूप ज्वल ज्वल प्रज्वल प्रज्वल स्वाहा नरसिंहस्य मन्त्रोयं पातालाख्यस्य वच्मि ते ह शोषय शोषय निकृन्तय निकृन्तय तावद्यावन्मे वशमागताः पातालेभ्यः फट् असुरेभ्यः फट् मन्त्ररूपेभ्यः फट् मन्त्रजातिभ्यः फट् संशयान्मां भगवन्नरसिंहरूप विष्णो सर्वापद्भ्यः सर्वमन्त्ररूपेभ्यो रक्ष रक्ष ह्रूं फट् नमो ऽस्तु ते नरसिंहस्य विद्येयं हरिरूपार्थसिद्धिदा

“ॐ क्षौं—हे उग्ररूप नरसिंहा! ज्वल ज्वल; प्रज्वल प्रज्वल—स्वाहा. हा नरसिंहाचा ‘पाताल’ नावाचा मंत्र; मी तुला सांगतो: ‘ह—शोषय शोषय; निकृन्तय निकृन्तय—जोपर्यंत ते माझ्या वशात येत नाहीत.’ पाताळस्थांवर फट्; असुरांवर फट्; मंत्ररूप शक्तींवर फट्; मंत्रजातींवर फट्. हे भगवन् नरसिंहरूप विष्णो, संशयांपासून, सर्व आपत्तीं पासून, आणि सर्व मंत्ररूप विरोधी शक्तीं पासून मला रक्ष रक्ष—ह्रूं फट्. तुला नमस्कार।” ही नरसिंह-विद्या हरिरूपाने अभिष्टार्थसिद्धी देते.

Verse 4

त्रिलोक्यमोहनैर् मन्त्रैः स्थाप्यस्त्रैलोक्यमोहनः गदो दक्षे शान्तिकरो द्विभुजो वा चतुर्भुजः

‘त्रैलोक्यमोहन’ या देवतेची स्थापना ‘त्रिलोक्यमोहन’ मंत्रांनी करावी. त्याच्या उजव्या हातात गदा असते; तो शान्ति देणारा आहे, आणि त्याचे रूप द्विभुज किंवा चतुर्भुज असे दाखवू शकतात.

Verse 5

वामोर्ध्वे कारयेच्चक्रं पाञ्चजन्यमथो ह्य् अधः श्रीपुष्टिसंयुक्तं कुर्याद् बलेन सह भद्रया

डाव्या वरच्या भागी चक्र रेखाटावे आणि त्याखाली पाञ्चजन्य शंख दाखवावा। तसेच श्री व पुष्टीसह, बल व भद्रा यांसह (मूर्ती/रचना) विन्यस्त करावी।

Verse 6

प्रासादे स्थापयेद्विष्णुं गृहे वा मण्डपे ऽपि वा वामनं चैव वैकुण्ठं हयास्यमनिरुद्धकं

प्रासादात विष्णूची स्थापना करावी, किंवा घरी, अथवा मण्डपातही—वामन, वैकुण्ठ, हयास्य (हयग्रीव) आणि अनिरुद्ध या रूपांनी।

Verse 7

स्थापयेज्जलशय्यास्थं मत्स्यादींश्चावतारकान् सङ्कर्षणं विश्वरूपं लिङ्गं वै रुद्रमूर्तिकं

जलशय्येवर शयनस्थ प्रभूची तसेच मत्स्यादि अवतारांची स्थापना करावी. तसेच संकर्षण, विश्वरूप आणि रुद्रमूर्तिरूप लिंग यांचीही स्थापना करावी.

Verse 8

अर्धनारीश्वरं तद्वद्धरिशङ्करमातृकाः भैरवं च तथा सूर्यं ग्रहांस्तद्विनायकम्

त्याचप्रमाणे अर्धनारीश्वर, तसेच हरि-शंकर व मातृका; आणि भैरव, सूर्य, ग्रहगण व त्यांच्याशी संबंधित विनायक (गणेश) यांचीही (उपासना/स्थापना) करावी.

Verse 9

दर दर इति ख, ग, ङ, इति चिह्नितपुस्तकपाठः रक्ष रक्ष ॐ फट् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रक्ष रक्ष ह्रीं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हरिरूपा सुमिद्विदा इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः गौरीमिन्द्रादिकां लेप्यां चित्रजां च बलाबलां पुस्तकानां प्रतिष्ठां च वक्ष्ये लिखनतद्विधिं

काही चिन्हित हस्तलिखितांत “दर दर” असा पाठ आहे; दुसऱ्या चिन्हित हस्तलिखितात “रक्ष रक्ष, ॐ फट्”; आणखी एका मध्ये “रक्ष रक्ष, ह्रीं फड्”; आणि दोन चिन्हित हस्तलिखितांत “हरिरूपा सुमिद्विदा” असा पाठ आढळतो. आता मी गौरी, इंद्रादि देवतांशी संबंधित लेप, चित्रज विधी, बल-अबलविधान, तसेच पुस्तकांची प्रतिष्ठा—आणि त्यांची लेखनविधी—वर्णन करीन.

Verse 10

स्वस्तिके मण्डले ऽभ्यर्च्य शरपत्रासने स्थितं लेख्यञ्च लिखितं पुस्तं गुरुर्विद्यां हरिं यजेत्

स्वस्तिकाकार मांडलात हरिचे पूजन करून, शरपत्रांच्या आसनावर स्थित देवाचे ध्यान करावे. लेखणी, लेख्य सामग्री व लिहिलेले पुस्तक यांचेही पूजन करावे; गुरु विद्या व हरि यांची उपासना करावी.

Verse 11

यजमानो गुरुं विद्यां हरिं लिपिकृतं नरं प्राङ्मुखः पद्मिनीं ध्यायेत् लिखित्वा श्लोकपञ्चकं

यजमान पूर्वाभिमुख होऊन गुरु, विद्या व हरि यांचे ध्यान करावे. नियुक्त लिपिक पुरुष व पद्मिनी हिचेही स्मरण करावे; पाच श्लोक लिहून पुढील विधी करावी.

Verse 12

रौप्यस्थमस्या हैम्या च लेखन्या नागराक्षरं ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्या शक्त्या दद्याच्च दक्षिणां

हे नागरी अक्षरांत लिहावे, सुवर्ण लेखणीने लिहून रौप्य पेटीत ठेवावे. यथाशक्ती ब्राह्मणांना भोजन घालावे आणि दक्षिणाही द्यावी.

Verse 13

गुरुं विद्यां हरिं प्रार्च्य पुराणादि लिखेन्नरः पूर्ववन्मण्डलाद्ये च ऐशान्यां भद्रपीठके

प्रथम गुरु, विद्या व हरि यांचे पूजन करून मनुष्याने पुराणादी ग्रंथ लिहावेत. पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे मांडल इत्यादी करून, ईशान्य दिशेला ठेवलेल्या भद्रपीठावर बसून लेखन करावे.

Verse 14

दर्पणे पुस्तकं दृष्ट्वा सेचयेत् पूर्ववद् घटैः नेत्रोन्मीलनकं कृत्वा शय्यायां तु न्यसेन्नरः

आरशात पुस्तकाचे प्रतिबिंब पाहून, पूर्वीप्रमाणे घटांनी सेचन (शिंपडणे) करावे. नंतर ‘नेत्रोन्मीलन’ संस्कार करून, मनुष्याने ते शय्येवर (विश्रांतीस्थानी) ठेवावे.

Verse 15

न्यसेत्तु पौरुषं सूक्तं देवाद्यं तत्र पुस्तके कृत्वा सजीवीकरणं प्रार्च्य हुत्वा चरुं ततः

त्यानंतर त्या ग्रंथावर देव-आवाहनापासून आरंभ करून पौरुषसूक्ताचा न्यास करावा. सजीवीकरण-विधी करून प्रथम पूजन करावे आणि मग अग्नीत चरूची आहुती द्यावी.

Verse 16

सम्प्राश्य दक्षिणाभिस्तु गुर्वादीन् भोजयेद्द्विजान् रथेन हस्तिना वापि भ्राम्येत् पुस्तकं नरैः

भोजन झाल्यावर दक्षिणेसह गुरु इत्यादी पूज्यजन व द्विजांना भोजन घालावे. तसेच पुरुषांकडून रथावर किंवा हत्तीवर बसवून त्या पुस्तकाची विधिपूर्वक मिरवणूक काढावी.

Verse 17

गृहे देवालयादौ तु पुस्तकं स्थाप्य पूजयेत् वस्त्रादिवेष्टितं पाठादादावन्ते समर्चयेत्

घरात किंवा प्रथम देवळात पुस्तक स्थापन करून त्याची पूजा करावी. वस्त्र इत्यादींनी वेष्टित त्या ग्रंथाचा पाठाच्या आरंभी व शेवटी विधिपूर्वक सन्मान करावा.

Verse 18

त्वा च प्रदापयेत् ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्त्या शक्त्यादद्याच्च दक्षिणामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पूर्वमण्डपपार्श्वे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पुस्तकं नर इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्ते सदार्चयेदिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः जगच्छान्तिञ्चावधार्य पुस्तकं वाचयेन्नरः अध्यायमेकं कुम्भाद्भिर्यजमानादि सेचयेत्

ते (ग्रंथ/विधी) दानही करावे. सामर्थ्यानुसार ब्राह्मणांना भोजन घालावे व यथाशक्ती दक्षिणा द्यावी. ‘जगच्छांती’चा संकल्प करून पुस्तकाचे वाचन करवावे; एक अध्याय वाचावा. नंतर कुंभातील जलाने यजमान इत्यादींवर शिंपडून अभिषेक करावा.

Verse 19

द्विजाय पुस्तकं दत्वा फलस्यान्तो न विद्यते त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वीं सरस्वती

द्विजाला पुस्तक दान दिल्यास त्या दानफळाला अंत नाही. तीन दाने अतिदान म्हणून सांगितली आहेत—गाय, भूमी आणि सरस्वती म्हणजे विद्या.

Verse 20

विद्यादानफलं दत्वा मस्यन्तं पत्रसञ्चयं यावत्तु पत्रसङ्ख्यानमक्षराणां तथानघ

हे अनघा! शाईने लिहिलेल्या हस्तलिखितांचा पत्रसंचय—विद्यादानाचे फळ—दान केल्यास, जितकी पत्रसंख्या तितका काळ आणि जितकी अक्षरसंख्या तितक्याच प्रमाणात त्याचे पुण्य टिकते.

Verse 21

तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके महीयते पञ्चरात्रं पुराणानि भारतानि ददन्नरः कुलैकविंशमुद्धृत्य परे तत्त्वे तु लीयते

जो मनुष्य पाच रात्री पाञ्चरात्र-शास्त्रे, पुराणे आणि भारत यांचे दान करतो, तो विष्णुलोकात हजारो वर्षे गौरविला जातो; आपल्या कुलातील एकवीस पिढ्यांचा उद्धार करून अखेरीस परतत्त्वात लीन होतो.