Adhyaya 91

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अभिषेकादिकथनं नाम नवतितमो ऽध्यायः अथैकनवतितमो ऽध्यायः विविधमन्त्रादिकथनं ईश्वर उवाच अभिषिक्तः शिवं विष्णुं पूजयेद्भास्करादिकान् शङ्खभेर्यादिनिर्घोषैः स्नापयेत् पञ्चगव्यकैः

अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील ‘अभिषेकादिकथन’ नावाचा नव्वदावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘विविधमंत्रादिकथन’ नावाचा एक्याण्णवावा अध्याय सुरू होतो. ईश्वर म्हणाले—अभिषेक करून शिव-विष्णू व भास्करादी देवांची पूजा करावी; शंख-भेरी आदींच्या निनादात पंचगव्याने स्नान घालावे.

Verse 2

स्वयं वीक्ष्येति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः यो देवान्देवलोकं स याति स्वकुलमुद्धरन् वर्षकोटिसहस्रेषु यत् पापं स्मुपार्जितं

जो स्वतः पाहून चिन्हित (टीपयुक्त) पुस्तकातून पाठ करतो, तो आपल्या कुलाचा उद्धार करीत देवलोकास जातो; आणि हजारो कोटी वर्षांत साचलेले पाप नष्ट करतो.

Verse 3

घृताभ्यङ्गेन देवानां भस्मीभवति पावके आढकेन घृताद्यैश् च देवान् स्नाप्य सुरो भवेत्

देवतांना तुपाने अभ्यंग केल्याने (अर्पण) पावकात भस्म होते. आणि तूप इत्यादी एक आढक प्रमाणाने देवांना स्नान घातल्यास मनुष्य सुरभाव (देवत्व) प्राप्त करतो.

Verse 4

चन्दनेनानुलिप्याथ गन्धाद्यैः पूजयेत्तथा अल्पायासनं स्तुतिभिस्तुता देवास्तु सर्वदा

मग चंदनाने अनुलेपन करून, गंध इत्यादी उपचारांनी तशीच पूजा करावी. साधेसे आसन ठेवून स्तुतिंनी स्तुत झालेले देव सदैव (प्रसन्न) राहोत.

Verse 5

अतीतानागतज्ञानमन्त्रधीभुक्तिमुक्तिदाः गृहीत्वा प्रश्नसूक्ष्मार्णे हृते द्वाभ्यां शुभाशुभं

प्रश्न-निमित्ताच्या सूक्ष्म सागरात हे उपदेश ग्रहण करून, दोन उपायांनी शुभ-अशुभ जाणले जाते; हे अतीत-भविष्याचे ज्ञान, मंत्रजन्य बुद्धी, भोग आणि मोक्ष देतात।

Verse 6

त्रिभिर्जीवो मूलधातुश् चतुर्भिर्ब्राह्मणादिधीः यञ्चादौ भूततत्त्वादि शेषे चैवं जपादिकं

तीन (अक्षर-एककां)नी ‘जीव’ दर्शविला जातो, चारांनी ‘मूलधातु’। चारांनीच ‘ब्राह्मण’ इत्यादीपासून सुरू होणाऱ्या शास्त्रीय धिया सूचित होतात। आरंभी भूततत्त्वादी उपदेश आहे, आणि उरलेल्या भागात याप्रमाणे जपादी विधान आहे।

Verse 7

एकत्रिकातित्रिकान्ते पदे द्विपमकान्तके अशुभं मध्यमं मध्येष्विन्द्रस्त्रिषु नृपः शुभः

एक त्रिक किंवा अति-त्रिकाच्या शेवटी, तसेच पद-क्रमातील दुसऱ्या जोडीच्या शेवटी फल अशुभ होते। मधल्या स्थानांत फल मध्यम; मध्यतम स्थानांत ‘इंद्र’ (श्रेष्ठ) फल. तीन-तीनच्या समूहांत ‘नृप’ शुभ मानला आहे।

Verse 8

सङ्ख्यावृन्दे जीविताब्दं यमो ऽब्ददशहा ध्रुवं सूर्येभास्येशदुर्गाश्रीविष्णुमन्त्रैर् लिखेत् कजे

संख्यांच्या समूहात ‘जीविताब्द’ (जीवनवर्ष), ‘यम’ (मृत्यू), ‘अब्ददशहा’ (दहा वर्षांचा हर्ता) आणि ‘ध्रुव’ (स्थिर) असे लिहावे; आणि सूर्य, भास्कर, ईश, दुर्गा, श्री व विष्णु यांच्या मंत्रांनी भूर्जपत्रावर ते अंकित करावे।

Verse 9

कठिन्या जप्तया स्पृष्टे गोमूत्राकृतिरेखया आरभ्यैकं त्रिकं यावत्त्रिचतुष्कावसानकं

‘कठिनी’ मंत्राचा विधिपूर्वक जप करून स्पर्श केल्यावर, गोमूत्राकार रेषा-रचना सुरू करावी; एकापासून आरंभ करून त्रिक-त्रिक क्रमाने जात, शेवटी त्रिक व चतुष्क समूहांपर्यंत क्रम समाप्त होईल।

Verse 10

मरुद् व्योम मरुद्वीजैश् चतुःषष्टिपदे तथा अक्षाणां पतनात् स्पर्शाद्विषमादौ शुभादिकं

या चौंसष्टि-पदीय योजनेत ‘मरुद्’, ‘व्योम’ व ‘मरुद्बीज’ अशा विभागांनुसार, पास्यांच्या पडणे व स्पर्श यांवरून—प्रथम विषम (अशुभ) फलापासून—शुभाशुभ इत्यादींचा निर्णय करतात।

Verse 11

एकत्रिकादिमारभ्य अन्ते चाष्टत्रिकं तथा ध्वजाद्यायाः समा हीना विषमाः शोभनादिदाः

‘एक-त्रिक’ पासून आरंभ करून आणि शेवटी ‘अष्ट-त्रिक’ पर्यंत, ध्वज इत्यादीपासून सुरू होणारी छंदे—सम (समा), हीन (हीना) व विषम (विषमा)—‘शोभना’ इत्यादी वर्गांप्रमाणे फलदायी सांगितली आहेत।

Verse 12

आइपल्लवितैः काद्यैः षोडशस्वरपूर्वगैः आद्यैस्तैः सस्वरैः काद्यैस्त्रिपुरानाममन्त्रकाः

‘ऐ’ स्वराने पल्लवित केलेल्या क-वर्गीय अक्षरांना सोळा स्वरांनी पूर्वग करून—म्हणजे स्वरसहित त्या आद्य कादि वर्णांपासून—त्रिपुरेची नाममंत्र-रचना होते।

Verse 13

ह्रीं वीजाः प्रणवाद्याःस्पुर् नमो ऽन्ता यत्र पूजने मन्त्रा विंशतिसाहस्राः शतं षष्ठ्यधिकं ततः

बीजाक्षरे प्रणव (ॐ) पासून आरंभ होऊन ‘ह्रीं’ इत्यादी रूपाने स्फुरित होतात; आणि पूजेत ती ‘नमोः’ ने समाप्त होतात। तेथे मंत्रांची संख्या वीस सहस्र असून, त्याव्यतिरिक्त आणखी एकशे साठ आहेत।

Verse 14

शोभनादिकाः इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आं ह्रीं मन्त्राः सरस्वत्याश् चण्डिकायास्तथैव च तथा गौर्याश् च दुर्गाया आं श्रीं मन्त्राः श्रियस् तथा

‘शोभनादिकाः’—असा ङ-चिन्हित हस्तलिखित-पाठ आहे। ‘आं’ व ‘ह्रीं’ हे बीजमंत्र सरस्वती व चंडिकेचे; तसेच गौरी व दुर्गेसाठी ‘आं’ व ‘श्रीं’ बीजमंत्र आहेत; आणि श्री (लक्ष्मी)साठीही तसेच।

Verse 15

तथाक्षौं क्रौं मन्त्राः सूर्यस्य आं हौं मन्त्राःशिवस्य च आं गं मन्त्रा गणेशस्य आं मन्त्राश् च तथा हरेः

तसेच सूर्याचे मंत्र “क्षौं” व “क्रौं”; शिवाचे मंत्र “आं” व “हौं”; गणेशाचा मंत्र “आं गं”; आणि हरि (विष्णु) याचा मंत्र “आं” आहे।

Verse 16

शतार्धैकाधिकैः काद्यैस् तथा षोडशभिः खरैः काद्यैस्तैः सस्वरैसाद्यैः कान्तैर् मन्त्रास् तथाखिलाः

सर्व मंत्र संपूर्णतः ‘क’पासून सुरू होणारे व्यंजन व इतर व्यंजन—अर्धगणनेने एकशे एक अक्षरे—आणि सोळा स्वर यांपासून बनलेले आहेत; म्हणजे ‘अ’पासून सुरू होणाऱ्या स्वरांनी युक्त ‘क’आदि व्यंजनांपासूनच सर्व मंत्र सिद्ध होतात।

Verse 17

रवीशदेवीविष्णूनां स्वाब्धिदेवेन्द्रवर्तनात् शतत्रयं षष्ट्यधिकं प्रत्येकं मण्डलं क्रमात् अभिषिक्तो जपेद् ध्यायेच्छिष्यादीन् दीक्षयेद्गुरुः

रवि (सूर्य), ईश (शिव), देवी आणि विष्णु यांच्यासाठी—स्वस्व स्वाब्धि, देवता व इंद्र यांच्या आवर्तनानुसार—क्रमाने प्रत्येक मंडल तीनशे साठ जपांनी पूर्ण करावे। अभिषेक झाल्यावर जप व ध्यान करावे; आणि गुरुने शिष्यादींना दीक्षा द्यावी।