Adhyaya 64
Chapter 64 — कूपादिप्रतिष्ठाकथनं (The Account of the Consecration of Wells and Other Water-Works)
भगवान अग्नी वसिष्ठांना कूप, बावडी, तळे व सरोवर इत्यादी जलरचनांची वरुणप्रधान प्रतिष्ठा-विधी सांगतात. जल हे हरि (विष्णु), सोम आणि वरुण यांची जिवंत उपस्थिती मानली आहे. आरंभी सुवर्ण/रौप्य/रत्नमय वरुणप्रतिमा व तिचे ध्यानलक्षण—द्विभुज, हंसासन, अभयमुद्रा आणि नागपाश—वर्णिले आहे. पुढे मंडप, वेदी, कुंड, तोरण आणि वारुण-कुंभ यांसह विधीची रचना दिली आहे. नंतर अष्ट-कुंभ व्यवस्था: दिशानुसार जलस्रोत—समुद्र, गंगा, पर्जन्य, झरा/प्रस्रवण, नदी, वनस्पतिजन्य जल, तीर्थजल इत्यादी—आणि अभावात पर्याय व मंत्राभिमंत्रण. शुद्धी, नेत्रोन्मीलन, अभिषेक, मधुपर्क-वस्त्र-पवित्र अर्पण, अधिवास, सजीवकरण; तसेच होमक्रम, दहा दिशांना बळी व शांतीतोय यांचे विधान आहे. शेवटी जलाशयात मध्ययूप/चिन्ह ठराविक मापांनी रोवून जगच्छांती, दक्षिणा, भोजन आणि निर्बंधरहित जलदान-धर्माची महती—महायज्ञांहूनही श्रेष्ठ पुण्य—प्रतिपादिली आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुत्राणे आग्नेये देवादिप्रतिष्ठापुस्तकप्रतिष्ठाकथनं नाम त्रिषष्टितमोध्यायः अथ चतुःषष्टितमोध्यायः कूपादिप्रतिष्ठाकथनं भगवानुवाच कूपवापीतडागानां प्रतिष्ठां वच्मि तां शृणु जलरूपेण हि हरिः सोमो वरुण उत्तम
अशा प्रकारे आग्नेय आदिमहापुराणातील ‘देव-प्रतिष्ठा व पुस्तक-प्रतिष्ठा कथन’ हा त्रिसष्टावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘कूपादि जलकार्य-प्रतिष्ठा कथन’ हा चौसष्टावा अध्याय आरंभ होतो. भगवान म्हणाले—कूप, वापी व तडाग यांची प्रतिष्ठाविधी मी सांगतो, ती ऐक; कारण जलरूपाने हरि (विष्णु), सोम आणि श्रेष्ठ वरुण उपस्थित असतात.
Verse 2
अग्नीषोममयं विश्वं विष्णुरापस्तु कारणं हैमं रौप्यं रत्नजं वा वरुणं कारयेन्नरः
हे विश्व अग्नी व सोममय आहे; विष्णु कारणस्वरूप आहेत आणि आपः (जल) हेच कारणाधार आहेत. म्हणून मनुष्याने वरुणाची प्रतिमा सुवर्णाची, रौप्याची किंवा रत्ननिर्मित करवावी.
Verse 3
द्विभुजं हंसपृष्ठस्थं दक्षिणेनाभयप्रदं वामेन नागपाशं तं नदीनागादिसंयुतं
वरुणाचे ध्यान असे करावे—ते द्विभुज, हंसाच्या पाठीवर आरूढ; उजव्या हाताने अभय देणारे आणि डाव्या हातात नागपाश धारण करणारे; तसेच नदी-नाग इत्यादींनी परिवेष्टित.
Verse 4
यागमण्डपमध्ये स्याद्वेदिका कुण्डमण्डिता तोरणं वारुणं कुम्भं न्यसेच्च करकान्वितं
यागमंडपाच्या मध्यभागी कुंडाने अलंकृत अशी वेदिका असावी. तोरण उभारून करका सहित वारुण-कुंभ ठेवावा.
Verse 5
भद्रके चार्धचन्द्रे वा स्वस्तिके द्वारि कुम्भकान् अग्न्याधानं चाप्यकुण्डे कृत्वा पूर्णां प्रदापयेत्
द्वारी भद्रक, अर्धचंद्र किंवा स्वस्तिक-आकृतीवर कुंभ ठेवावेत. निश्चल कुंड नसतानाही अग्न्याधान करून नंतर पूर्णा-आहुती द्यावी.
Verse 6
वरुणं स्नानपीठे तु ये ते शतेति संस्पृशेत् घृतेनाभ्यञ्जयेत् पश्चान्मूलमन्त्रेण देशिकः
स्नानपीठावर ‘ये ते शतम्…’ हा मंत्र म्हणत वरुणास स्पर्श करून आवाहन करावे. नंतर देशिकाने मूलमंत्राने घृताभ्यंग करावा.
Verse 7
शन्नो देवीति प्रक्षाल्य शुद्धवत्या शिवोदकैः अधिवासयेदष्टकुम्भान् सामुद्रं पूर्वकुम्भके
‘शन्नो देवी…’ मंत्राने प्रक्षालन करून, शुद्ध व शिवोदकांनी आठ कुंभांचे अधिवासन करावे; आणि पूर्वकुंभात समुद्रजल ठेवावे.
Verse 8
गाङ्गमग्नौ वर्षतोयं दक्षे रक्षस्तु नैर्झरं नदीतोयं पश्चिमे तु वायव्ये तु नदोदकं
आग्नेय दिशेस गंगाजल, दक्षिणेस वर्षाजल, नैऋत्येस झऱ्याचे जल, पश्चिमेस नदीजल, आणि वायव्येस प्रवाहाचे (नदाचे) जल ठेवावे.
Verse 9
औद्भिज्जं चोत्तरे स्थाप्य ऐशान्यां तीर्थसम्भवं अलाभे तु नदीतोयं यासां राजेति मन्त्रयेत्
औद्भिज्ज (वनस्पतीजन्य) जल उत्तर दिशेस ठेवावे आणि ईशान (उत्तर-पूर्व) दिशेस तीर्थसम्भव जल स्थापावे. ते उपलब्ध नसल्यास नदीचे पाणी घ्यावे व ‘यासां राजा…’ या मंत्राने अभिमंत्रित करावे.
Verse 10
देवं निर्मार्ज्य निर्मञ्छ्य दुर्मित्रियेति विचक्षणः नेत्रे चोन्मीलयेच्चित्रं तच्चक्षुर्मधुरत्रयैः
देवप्रतिमा पुसून स्वच्छ करून ‘दुर्मित्रिये…’ या मंत्राचा जप करावा. नंतर चित्रित प्रतिमेचे ‘नेत्रोन्मीलन’ करावे; ती नेत्रे ‘मधुरत्रय’ (तीन मधुर द्रव्ये) यांनी स्पर्शून/प्रबोधित करावीत.
Verse 11
ज्योतिः सम्पूरयेद्धैम्यां गुरवे गामथार्पयेत् समुद्रज्येष्ठेत्यभिषिञ्चयेद्वरुणं पूर्वकुम्भतः
हवनासाठी घृताने धैमी (स्रुवा) भरावी; नंतर गुरूस गौ अर्पण करावी. ‘समुद्रज्येष्ठ…’ या मंत्रोच्चारासह पूर्वकुंभातील जलाने वरुणाचा अभिषेक करावा.
Verse 12
समुद्रं गच्छ गाङ्गेयात् सोमो धेन्विति वर्षकात् देवीरापो निर्झराद्भिर् नदाद्भिः पञ्चनद्यतः
हे गाङ्गेय जलांनो, समुद्राकडे जा. वर्षामेघातून तुम्ही सोम आहात आणि धेनूसारखे समृद्धिदायक आहात. हे देवी आपः, निर्झरांतून, नद्यांतून व पञ्चनद प्रदेशातून येथे या.
Verse 13
उद्भिदद्भ्यश्चोद्भिदेन पावमान्याथ तीर्थकैः आपो हि ष्ठा पञ्चगव्याद्धिरण्यवर्णेति स्वर्णजात्
‘उद्भिदद्भ्यः’ व ‘उद्भिदेन’ या मंत्रांनी, पावमानी शुद्धिवचनांनी, नंतर तीर्थजलाने; ‘आपो हि ष्ठा’ मंत्राने, पञ्चगव्याने, तसेच ‘धिरण्यवर्णाः’ सूक्ताने—अशा रीतीने शोधन करावे, ज्यायोगे सुवर्णसदृश पवित्र तेज प्राप्त होते.
Verse 14
आपो अस्मेति वर्षोप्त्यैर् व्याहृत्या कूपसम्भवैः वरुणञ्च तडागोप्त्यैर् वरुणाद्भिस्तु वश्यतः
“आपो अस्मेति” मंत्र, वर्षा-आवाहन करणाऱ्या सूत्रांसह व व्याहृतींच्या उच्चारासह, विहिरीतून आणलेल्या जलाने; तसेच तळ्याच्या रक्षण-मंत्रांसह तळ्याच्या जलाने—वरुण स्वतः वश्य होतो, म्हणजे वरुणार्थ संस्कारित त्याच्याच जलाने।
Verse 15
आपो देवीति गिरिजैर् एकाशीविघटैस्ततः स्नापयेद्वरुणस्येति त्वन्नो वरुणा चार्घ्यकं
नंतर पर्वतोद्भव (झरा/नदी) जल एकाशीविघट (संस्कारित कलश) मध्ये ठेवून “आपो देवीः…” जप करत स्नान घालावे. मग वरुणाला अर्घ्य देऊन “वरुणस्य…” तसेच “त्वन्नो वरुण…” यांचे पठण करावे।
Verse 16
व्याहृत्या मधुपर्कन्तु वृहस्पतेति वस्त्रकं वरुणेति पवित्रन्तु प्रणवेनोत्तरीयकं
व्याहृतींसह मधुपर्क अर्पावा; “वृहस्पते” मंत्राने वस्त्र अर्पावे; “वरुणे” मंत्राने पवित्र (कुशवलय) द्यावे; आणि प्रणव (ॐ) ने उत्तरीय अर्पावे।
Verse 17
नदीक्षोदमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः आसां रुद्रेति कीर्तयेदिति ङ, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः इन्द्रियेति विचक्षण इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः यद्वारण्येन पुष्पादि प्रदद्याद्वरुणाय तु चामरं दर्पणं छत्रं व्यजनं वैजयन्तिकां
“नदीक्षोदमिति”—हा ख-शाखेचा चिह्नित पाठ आहे. “आसां रुद्रेति कीर्तयेत्”—हा ङ व ग-शाखांचा चिह्नित पाठ आहे. “इन्द्रियेति… विचक्षण”—हा ग व घ-शाखांचा चिह्नित पाठ आहे. अथवा वरुणाला वनफुले इत्यादी अर्पावीत; तसेच चामर, दर्पण, छत्र, व्यजन व वैजयन्तिका अर्पावी।
Verse 18
मूलेनोत्तिष्ठेत्युत्थाप्य तां रात्रिमधिवासयेत् वरुणञ्चेति सान्निध्यं यद्वारण्येन पूजयेत्
“मूलेनोत्तिष्ठ” या मूलमंत्राने (देवता/प्रतिष्ठा) उभारीत त्या रात्री अधिवासात ठेवावे. नंतर “वरुणञ्चेति” याने सान्निध्य स्थापून, वारुण विधीने (किंवा त्याच उपायाने) पूजा करावी।
Verse 19
सजीवीकरणं मूलात् पुनर्गन्धादिना यजेत् मण्डपे पूर्ववत् प्रार्च्य कुण्डेषु समिदादिकं
सजीवीकरण (पुनःप्राणप्रतिष्ठा) कर्मात मूळापासून यजन करावे; नंतर गंध इत्यादींनी पुन्हा पूजन करावे. पूर्ववत् मण्डपात आधी पूजाअर्चा करून, कुंडांत समिधा इत्यादी नियत आहुती अर्पाव्यात.
Verse 20
वेदादिमन्त्रैर् गन्धाद्याश् चतस्रो धेनवो दुहेत् दिक्ष्वथो वै यवचरुं ततः संस्थाप्य होमयेत्
वेदादि मंत्रांनी गंध इत्यादींनी आरंभ होणाऱ्या चार ‘धेनु’ आहुती दुहाव्यात (तयार कराव्यात). नंतर दिशांमध्ये यव-चरु स्थापून, स्थापल्यावरच होम करावा.
Verse 21
व्याहृत्या वाथ गायत्र्या मूलेनामन्त्रयेत्तथा सूर्याय प्रजापतये द्यौः स्वाहा चान्तरिक्षकः
त्यानंतर व्याहृतींनी किंवा गायत्रीने, तसेच मूलमंत्राने अभिमंत्रण करावे. सूर्य व प्रजापतीसाठी ‘द्यौः स्वाहा’ असे म्हणावे, आणि अंतरिक्षासाठीही (आहुती/जप) करावा.
Verse 22
तस्यै पृथिव्यै देहधृत्यै इह स्वधृतये ततः इह रत्यै चेह रमत्या उग्रो भीमश् च रौद्रकः
देह धारण करणाऱ्या त्या पृथ्वीदेवीस—इह ‘स्वधृति’साठी; नंतर इह ‘रति’साठी आणि इह ‘रमता’ (आनंद)साठी (आवाहन करावे). तसेच उग्र, भीम आणि रौद्र रूपाचेही (आवाहन) करावे.
Verse 23
विष्णुश् च वरुणो धाता रायस्पोषो महेन्द्रकः अग्निर्यमो नैरृतो ऽथ वरुणो वायुरेव च
तसेच विष्णु, वरुण, धाता, रायस्पोष आणि महेंद्र; अग्नि, यम, नैऋत; आणि पुढे वरुण व वायूही (आवाह्य/उपास्य) आहेत.
Verse 24
कुवेर ईशो ऽनन्तो ऽथ ब्रह्मा राजा जलेश्वरः तस्मै स्वाहेदं विष्णुश् च तद्विप्रासेति होमयेत्
अग्नीत होम करताना असे आहुती द्यावी—“कुबेर, ईश, अनंत, मग ब्रह्मा, राजा (इंद्र), जलेश्वर (वरुण)—त्यांस स्वाहा; इदं स्वाहा; विष्णवे स्वाहा; आणि ‘ब्राह्मणांस’ स्वाहा”—अशा प्रकारे होम करावा।
Verse 25
सोमो धेन्विति षड् हुत्वा इमं मेति च होमयेत् आपो हि ष्ठेति तिसृभिरिमा रुद्रेति होमयेत्
“सोमो धेनु…” या मंत्राने सहा आहुती देऊन, “इमं मे…” या मंत्रानेही होम करावा। नंतर “आपो हि ष्ठा…” या आरंभीच्या तीन ऋचांनी, तसेच “इमा रुद्र…” या मंत्रानेही आहुती द्यावी।
Verse 26
दशादिक्षु बलिं दद्यात् गन्धपुष्पादिनार्चयेत् प्रतिमां तु समुत्थाप्य मण्डले विन्यसेद् बुधः
दहा दिशांना बलि द्यावी व चंदन, पुष्प इत्यादींनी पूजा करावी। नंतर प्रतिमा उचलून, ज्ञानी पुरुषाने ती मांडलात योग्य स्थानी ठेवावी।
Verse 27
पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैर् हेमपुष्पादिभिः क्रमात् मण्डले इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मूले त्वग्नौ च होमयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वायुः सोमो महेन्द्रक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः जलाशयांस्तु दिग्भागे वितस्तिद्वयसम्मितान्
क्रमाने गंध, पुष्प इत्यादी तसेच सुवर्ण-पुष्पादि अर्पून पूजा करावी। मांडलात (पाठांतरानुसार) मूळस्थानी अग्नीत होमही करावा; आणि काही पाठांत वायू, सोम, महेंद्र इत्यादी देवतांचा उल्लेख आढळतो। दिशाभागांत दोन वितस्ती मापाचे जलाशयही स्थापावेत।
Verse 28
कृत्वाष्टौ स्थण्डिलान् रम्यान् सैकतान् देशिकोत्तमः वरुणस्येति मन्त्रेण साज्यमष्टशतं ततः
उत्तम देशिकाने वाळूचे आठ रम्य स्थंडिल तयार करून, “वरुणस्य…” या मंत्राने नंतर तुपासहित आठशे आहुती द्याव्यात।
Verse 29
चरुं यवमयं हुत्वा शान्तितोयं समाचरेत् सेचयेन्मूर्ध्नि देवं तु सजीवकरणं चरेत्
यवाचा चरु अग्नीत हवन करून नंतर शांती-तोयाने विधिपूर्वक आचार करावा। ते जल देवाच्या मस्तकी शिंपडून सजीवकरण-विधी करावी।
Verse 30
ध्यायेत्तु वरुणं युक्तं गौर्या नदनदीगणैः ॐ वरुणाय नमो ऽभ्यर्च्य ततः सान्निध्यमाचरेत्
गौरी व नद-नदीगणांनी युक्त अशा वरुणाचे ध्यान करावे. “ॐ वरुणाय नमः” या मंत्राने अर्चना करून नंतर सान्निध्य-विधी आचरावी.
Verse 31
उत्थाप्य नागपृष्ठाद्यैर् भ्रामयेत्तैः समङ्गलैः आपो हि ष्ठेति च क्षिपेत्त्रिमध्वाक्ते घटे जले
ते उचलून नागपृष्ठ इत्यादी मंगल द्रव्यांनी परिभ्रमण करावे. “आपो हि ष्ठा…” मंत्र जपत त्रिमधूने मधुर केलेल्या घटातील जलात ते टाकावे.
Verse 32
जलाशये मध्यगतं सुगुप्तं विनिवेशयेत् स्नात्वा ध्यायेच्च वरुणं सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकां
ते जलाशयाच्या मध्यभागी नीट गुप्त ठेवून स्थापित करावे. स्नान करून वरुण व ‘ब्रह्माण्ड’ संज्ञक सृष्टीचे ध्यान करावे.
Verse 33
अग्निवीजेन सन्दग्द्ध्य तद्भस्म प्लावयेद्धरां सर्वमपोमयं लोकं ध्यायेत् तत्र जलेश्वरं
अग्निबीजाने दग्ध करून त्या भस्माने पृथ्वी प्लावित करावी. सर्व लोक जलमय आहे असे ध्यान करून तेथे जलेश्वराचे चिंतन करावे.
Verse 34
तोयमध्यस्थितं देवं ततो यूपं निवेशयेत् चतुरस्रमथाष्टास्रं वर्तुलं वा प्रवर्तितं
पाण्याच्या मध्यभागी देवतेची स्थापना करून, नंतर यूप (यज्ञस्तंभ) स्थापावा; तो चौरस, अष्टकोनी किंवा वर्तुळाकार असा घडविलेला असावा.
Verse 35
आराध्य देवतालिङ्गं दशहस्तं तु कूपके यूपं यज्ञीयवृक्षोत्थं मूले हैमं फलं न्यसेत्
देवतेच्या लिंगाची (चिन्हाची) विधिपूर्वक आराधना करून, कूपकात दहा हात लांबीचा, यज्ञयोग्य वृक्षापासून बनविलेला यूप स्थापावा; आणि त्याच्या मुळाशी सुवर्णफल ठेवावे.
Verse 36
वाप्यां पञ्चदशकरं पुष्करिण्यां तु विंशतिकं तडागे पञ्चविंशाख्यं जलमध्ये निवेशयेत्
वापीमध्ये पंधरा हात, पुष्करिणीमध्ये वीस हात, आणि तडागात पंचवीस नावाचा (पंचवीस हात) स्तंभ/चिन्ह जलाच्या मध्यभागी स्थापावा.
Verse 37
यागमण्डपाङ्गेण वा यूपब्रस्केति मन्त्रतः स्थाप्य तद्वेष्टयेद्वस्त्रैर् यूपोपरि पताकिकां
“यागमण्डपाङ्गेण” किंवा “यूपब्रस्क” या मंत्राने ते स्थापून, नंतर वस्त्रांनी वेढावे आणि यूपावर छोटी पताका लावावी.
Verse 38
चरुं सचमसं हुत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः उत्थाय इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सुवर्तितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यूपस्थानेति मन्त्रत इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदभ्यर्च्य च गन्धाद्यैर् जगच्छान्तिं समाचरेत् दक्षिणां गुरवे दद्याद्भूगोहेमाम्बुपात्रकं
चरु व चमस यांसह अग्नीत आहुती देऊन, नंतर उठून—पाठभेदानुसार विधीने—यूपस्थानी गंधादि द्रव्यांनी पूजन करून ‘जगच्छान्ति’ विधी करावी. गुरूस दक्षिणा म्हणून भूमी, गाय, सुवर्ण व जलपूर्ण पात्र द्यावे.
Verse 39
द्विजेभ्यो दक्षिणा देया आगतान् भोजयेत्तथा आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता ये केचित्सलिलार्थिनः
द्विजांना दक्षिणा द्यावी आणि आलेल्या अतिथींना भोजन द्यावे. ब्रह्मापासून तृणापर्यंत जे कोणी जलार्थी असतील, त्या सर्वांना पाणी द्यावे.
Verse 40
ते तृप्तिमुपगच्छन्तु तडागस्थेन वारिणा तोयमुत्सर्जयेदेवं पञ्चगव्यं विनिक्षिपेत्
तळ्यातील पाण्याने ते तृप्त होवोत. अशा प्रकारे जल अर्पण करून नंतर पंचगव्य ठेवावे/प्रदान करावे.
Verse 41
आपो हि ष्ठेति तिसृभिः शान्तितोयं द्विजैः कृतं तीर्थतोयं क्षिपेत् पुण्यं गोकुलञ्चार्पयेद्विजान्
‘आपो हि ष्ठा…’ या आरंभीच्या तीन मंत्रांनी द्विजांनी शांती-जल सिद्ध करावे. नंतर पुण्यार्थ तीर्थ-जल त्यात टाकावे आणि द्विजांना गोकुळ/गौदान अर्पण करावे.
Verse 42
अनिवारितमन्नाद्यं सर्वजन्यञ्च कारयेत् अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत्
अन्न-आद्याची अशी व्यवस्था करावी की ती कोणालाही रोखली जाऊ नये आणि सर्वांसाठी असावी. जो हे नित्य व्रताप्रमाणे करतो, त्याला हजारो हजार अश्वमेधयज्ञांइतके पुण्य मिळते.
Verse 43
एकाहं स्थापयेत्तोयं तत्पुण्यमयुतायुतं विमाने मोदते स्वर्गे नरकं न स गच्छति
जो एक दिवस जरी पाण्याची व्यवस्था करतो, त्याचे पुण्य असंख्य अयुतांइतके होते. तो स्वर्गात विमानात आनंद भोगतो आणि नरकात जात नाही.
Verse 44
गवादि पिवते यस्मात्तस्मात् कर्तुर् न पातकं तोयदानात्सर्वदानफलं प्राप्य दिवं यजेत्
गाय इत्यादी प्राणी ते पाणी पितात, म्हणून कर्त्यास पाप लागत नाही. जलदानाने सर्व दानांचे फळ मिळवून देवपूजा करावी व स्वर्ग प्राप्त करावा.
Frequently Asked Questions
A precise directional protocol for an aṣṭa-kumbha set: distinct water-types are assigned to specific quarters (including ocean-water in the eastern kumbha), combined with mantra-purifications, followed by homa/bali/śānti-toya and a measured central yūpa/marker (different lengths for vāpī, puṣkariṇī, and taḍāga).
By framing public water provision as yajña and dāna: correct ritual consecration aligns the work with cosmic order (ṛta), while unrestricted water-gifting and feeding cultivate compassion and merit, supporting artha/kāma ethically and reinforcing dharma as a basis for inner purification and eventual mokṣa.
Varuṇa is central as Jaleśvara (Lord of Waters). The chapter explicitly identifies water as a form in which Hari (Viṣṇu), Soma, and Varuṇa are present, making Varuṇa-pratiṣṭhā the theological anchor for sanctifying waterworks.
The text preserves multiple recension readings (e.g., Kha, Ga, Gha, Ṅa) for certain mantra-phrases and procedural cues, indicating a living ritual tradition where regional manuscript lines preserved slightly different liturgical details.