Dhanurveda
The Martial Science
The ancient science of archery and warfare (dhanurveda) covering weapons, military formations, training methods, and martial codes.
Adhyayas in Dhanurveda
Adhyaya 248
Chapter 248: धनुर्वेदः (Dhanurveda — Science of War and Archery Discipline)
भगवान अग्नी धनुर्वेदाची सुरुवात करून युद्धविद्येला ‘चतुष्पादी’ म्हणतात—रथ, गज, अश्व व पायदळ—आणि वैदिक शिक्षापद्धतीने ती ‘पंचविध’ आहे असे सांगतात: प्रक्षेप्य (सोडून मारायची), हाताने फेकायची, यंत्राने सोडायची, न सोडता वापरायची शस्त्रे, आणि निःशस्त्र बाहुयुद्ध. पुढे शस्त्र–अस्त्रभेद व सरळ बनाम मायावी (छल) प्रयोग स्पष्ट करून यंत्रमुक्त व पाणिमुक्त इत्यादी प्रकारांची नावे देतात. नंतर शिस्तीचा भाग येतो—कवचादी संरक्षणसज्जता, धनुष्यकेंद्रित व शूलकेंद्रित क्रमबद्ध लढाया, तसेच शिक्षाक्रम: ब्राह्मण गुरु होऊन क्षत्रिय/वैश्यांना शिकवावा; शूद्रालाही अभ्यास, प्रशिक्षण व राजसेवेतील सहाय्यक कार्याने पात्रता मिळू शकते. समपद, वैशाख, मंडल, आलीढ, प्रत्यालीढ, विकट, संपुट अशा स्थिती-मानांचे मोजमाप आणि धनुर्विद्येची प्रक्रिया—नमस्कार, प्रत्यंचा चढवताना अवकाश, नाभी/कटी स्थापन, नेत्र–कर्णरेषेने लक्ष्य, बोटांची पकड, ओढ-छोड, फॉलो-थ्रू व कौशल्य-मूल्यांकन—सविस्तर दिली आहे. बाण व धनुष्याची प्रमाणे सांगून हेच तत्त्व अश्व, रथ व गज-युद्धातही लागू करून युद्धकला धर्मनियंत्रित साधना आहे असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 249
Chapter 249 — धनुर्वेदकथनम् (Exposition of Dhanurveda): Archery Procedure, Target-Training, and Yogic Restraint
भगवान् अग्नी धर्माधिष्ठित पूर्वकर्म व साधनतयारीने धनुर्वेदाचा उपदेश आरंभ करतात—धनुष्य योग्य पूर्ण मापात करून शुद्ध करून यज्ञसंदर्भात ठेवावे. मग धनुर्धर बाण घेऊन, तूणीराची पट्टी उजवीकडे बांधून, उजव्या हाताने बाण ओढताना लक्ष्यावर नजर स्थिर ठेवावी, डाव्या हाताने धनुष्य उचलावे आणि सिंहकर्ण इत्यादी साधनाने बाण दृढपणे संधान करावा. मन खिन्न न होता लक्ष्यावर एकाग्र राहावे; उजव्या बाजूच्या योग्य खुणेवरूनच मोचन करावे. सरावात सोळा अँगुळांचा चंद्रक अशा मोजलेल्या लक्ष्यखुणा, मोचनानंतर नियंत्रण-अभ्यास (उल्का-शिक्षा), तसेच नेत्रखुणा, चौकोनी लक्ष्य, वळून/फिरून शॉट, चालत्या लक्ष्यावर शॉट, नीच-उच्च वेध इत्यादी क्रमाने सांगितले आहेत. लक्ष्यांचे दृढ, दुष्कर व चित्र-दुष्कर असे वर्गीकरण करून उजवी-डावी दोन्ही बाजूंनी सराव व लक्ष्याची स्थिर मांडणी आवश्यक म्हटली आहे. शेवटी कर्मयोग-विधीला योगशिक्षेशी जोडून मन, दृष्टि व यमजयी संयमाने शस्त्रविद्येचे आत्मनियमनाशी ऐक्य केले आहे।
Adhyaya 250
Dhanurveda-kathanam (The Teaching of Martial Science)
या धनुर्वेदप्रधान अध्यायात भगवान अग्नी युद्धकौशल्याचा शिस्तबद्ध क्रम सांगतात—हात, मन आणि दृष्टी यांचे साधन झाल्यावरच लक्ष्यवेध निश्चित होतो आणि त्यानंतरच अश्व/वाहनावरून संचालन करण्याची पात्रता येते. पुढे दोऱ्या व पाश यांची मापे, अपेक्षित आकार आणि धनुष्यज्येसाठी योग्य पदार्थ दिले आहेत—विजय केवळ धैर्यावर नाही, तर योग्य बांधणीवरही अवलंबून असतो. शिक्षणपद्धतीत गुरु साधकाची उभी-बसण्याची स्थिती लावून देतात व हातांच्या समन्वित क्रिया शिकवतात. मग प्रत्यक्ष युद्धोपयोग—कवचधारी शत्रूवर फिरते अस्त्र गुंडाळून फेकणे, सम्यक् संयोग (समयोग) याने नियंत्रित वल्गित, प्लुत, प्रव्राजित अशा गती, आणि विजयापश्चात बंधन/निग्रह. शस्त्र धारण व उपसण्याची रीतीही सांगितली आहे—तलवार डाव्या बाजूस, डाव्या हाताने घट्ट पकड, उजव्या हाताने काढणे; अस्त्रे, शूल/खिळे यांची मापे व कवच ठेवण्याची स्थाने. शेवटी हालचाल व तैनातीसाठी अश्व/वाहनांचे संस्कार-प्रशिक्षण सांगून, धर्म्य विधीत वैयक्तिक कौशल्य व व्यवस्था-तयारी यांचा संगम केला आहे।
Adhyaya 251
Dhanurveda-kathana (Exposition of Martial Science): Movements, Weapon-Operations, Combat Postures, and Battle Readiness
या अध्यायात भगवान अग्नी रणांगणातील हालचाली व प्रहार-क्रम यांचे तांत्रिक वर्गीकरण सांगतात—भ्रान्त, उद्भ्रान्त, श्येनपात, आकुल इत्यादी—आणि प्रशिक्षण/पठणासाठी युग्म-नावे व संरचनात्मक विभाग देतात. पुढे अभ्यासक्रम: (१) खड्ग-चर्म (तलवार-ढाल) पद्धतीतील बत्तीस स्थिती—प्रत्यालीढ, आलीढ, वराह, लुलित इ.; (२) मल्लयुद्ध/कुस्तीतील डाव—वळणे, पकडणे, वर-खाली फेकणे, धरून ठेवणे व सोडवणे; (३) दंड/पाश-बंधाचे प्रकार व व्यस्त-पाश इत्यादींची नियत क्रिया; (४) चक्र, शूल, तोमर, गदा, परशु, मुद्गर, भिंदिपाल, लगुड, वज्र, पट्टिश व खड्ग यांची शस्त्रविशिष्ट कर्मे, शेवटी यंत्र-कर्म. हस्त-मुद्रा, देह-लक्षण/परिणाम, तसेच रक्षणकारी/औषधी/विधी-द्रव्येही नमूद आहेत. उपसंहारात हत्ती-रथांचे शस्त्रीकरण, अंकुशधारी, धनुर्धर, खड्गधर, ढालधर यांची नेमणूक, मंत्राने शस्त्र-संस्कार, आणि राजा धर्मानुसार जिंकून राज्याचे रक्षण करील असा उपदेश आहे।
Adhyaya 252
Chapter 252 — व्यवहारकथनं (Vyavahāra-kathana: On Legal Procedure)
अग्नी धनुर्वेदाच्या प्रवाहात न्याय-व्यवहारशास्त्राचा आरंभ करतात. ‘व्यवहार’ म्हणजे नय-अनयाचा विवेक असे सांगून तो चतुष्पाद, चतुर्मूल आणि चार नीतिउपायांनी सिद्ध होणारा असा स्तरबद्ध विभाग मांडतात. निर्णयाचा आधार धर्म, न्यायालयीन पद्धती, आचार/चारित्र आणि राजशासन यांवर आहे असे ठसवून वादी-प्रतिवादीचा दावा-उत्तर व साक्षींचे महत्त्व स्पष्ट करतात. अध्यायात अष्टादश विवादपदे—ऋण, निक्षेप, भागीदारी, दान-प्रत्याहरण, सेवा-वेतन, अस्वामी-विक्रय, अप्रदान, दूषित खरेदी, समयभंग, सीमा/जमीन विवाद, विवाह/स्त्रीधन, वारसा, साहस, वाक्पारुष्य व देहदंड, जुगार, आणि प्रकीर्णक—गणून मानवी कर्मामुळे ती शंभर उपभेदांत फांदावतात असे म्हटले आहे. पुढे निष्पक्ष सभ्य, विद्वान ब्राह्मण, लेखी पुराव्याची रीती, प्रत्यारोप/प्रतिदावा व जामीन, खोट्या आरोपाचा दंड, आणि पुराव्यांचा क्रम (दस्तऐवज, भोग/कब्जा, साक्षी; अभावी दिव्य/परीक्षा) दिला आहे. शेवटी कालमर्यादा, स्वामित्व विरुद्ध उपभोग, फसवणूक/बळाने केलेल्या व्यवहाराची अमान्यता, शमन-स्थिती, चोरीची भरपाई व व्याज-नियम सांगून राजा शिस्तबद्ध प्रक्रियेद्वारे व्यवस्थेचा हमीदार आहे असे प्रतिपादन केले आहे।