Adhyaya 70
Chapter 70 — वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनम् (Consecration of Trees and Related Objects)
या अध्यायात भगवान वृक्ष/वनस्पती व उद्यान-प्रदेश यांची प्रतिष्ठा-विधी क्रमाने सांगतात आणि या पवित्रीकरणाने भुक्ती व मुक्ती दोन्ही मिळतात असे प्रतिपादन करतात. प्रारंभी औषधीमिश्रित जलाने अभ्यंग, हार-फुलांनी व वस्त्र-आवरणाने अलंकरण, सुवर्ण-सुईने प्रतीकात्मक कर्णवेध आणि सुवर्ण-उपकरणाने अंजनलेपन केले जाते. वेदीवर सात फळांचा अधिवास, प्रत्येक घटासाठी बळी, इंद्रादी देवतांचा अधिवास व वनस्पतीसाठी होम होतो. विशेष क्रियेत वृक्षाच्या मध्यातून गायीचे विमोचन करून, ठराविक अभिषेक-मंत्रांनी अभिषेक केला जातो. ऋग्/यजुः/साम मंत्र, वरुण-मंत्र, मंगलध्वनी आणि लाकडी वेदिकेवर ठेवलेल्या कुंभांनी स्नापन होते. यजमान-सहाय्य, दक्षिणा (गायी, भूमी, अलंकार, वस्त्रे), चार दिवस दूधाधारित आहार, तीळ व पलाश-समिधांनी होम, आचार्याला दुप्पट मानधन—असे सांगून, वृक्षवाटिका-प्रतिष्ठा पापनाशक व सिद्धिदायक आहे असे उपसंहार करून हरि-परिवाराच्या पुढील प्रतिष्ठांकडे संकेत दिला आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये यज्ञावभृतस्नानं नाम ऊनसप्ततितमो ऽध्यायः अथ सप्ततितमो ऽध्यायः वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनं भगवानुवाच प्रतिष्ठां पादपानाञ्च वक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्तिदां सर्वौषध्युदकैर् लिप्तान् पिष्टातकविभूषितान्
अशा प्रकारे आदिमहापुराणातील आग्नेयपुराणात ‘यज्ञावभृत-स्नान’ नावाचा एकोणसत्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता सत्तरावा अध्याय—‘वृक्षादि प्रतिष्ठेचे कथन’. भगवान म्हणाले—भोग व मोक्ष देणारी वृक्षांची प्रतिष्ठाविधी मी सांगतो; सर्व औषधींनी युक्त जलाने लेपन करून व पिष्टातकाने अलंकृत करून.
Verse 2
वृक्षान्माल्यैर् अलङ्कृत्य वासोभिरभिवेष्टयेत् सूच्या सौवर्णया कार्यं सर्वेषां कर्णवेधनम्
वृक्षांना माळांनी अलंकृत करून व वस्त्रांनी वेढून, सुवर्ण सूईने सर्वांचे कर्णवेधन (कान छेदन) संस्कार करावा।
Verse 3
हेमशलाकयाञ्जनञ्च वेद्यान्तु फलसप्तकम् अधिवासयेच्च प्रत्येकं घटान् बलिनिवेदनं
सुवर्ण शलाकेने अंजन लावावे. वेदीवर सात फळांचे अधिवास (पूर्वप्रतिष्ठा) करावा आणि प्रत्येक घटासाठी बलिनिवेदन (भोग) अर्पण करावे.
Verse 4
इन्द्रादेरधिवासो ऽथ होमः कार्यो वनस्पतेः वृक्षमध्यादुत्सृजेद्गां ततो ऽभिषेकमन्त्रतः
नंतर इंद्रादि देवतांचा अधिवास करावा आणि वनस्पतीसाठी होम करावा. वृक्षाच्या मध्यातून एक गाय सोडावी; त्यानंतर अभिषेकमंत्रांनुसार अभिषेक करावा.
Verse 5
ऋग्यजुःसाममन्त्रैश् च वारुणैर् मङ्गलै रवैः वृक्षवेदिककुम्भकैश् च स्नपनं द्विजपुङ्गवाः
हे द्विजश्रेष्ठांनो! ऋग्-यजुः-साम मंत्रांनी, वरुणमंत्रांनी, मंगलध्वनींनी आणि वृक्षवेदीवर ठेवलेल्या कुंभांच्या जलाने स्नपन (अभिषेक-स्नान) करावे.
Verse 6
तरूणां यजमानस्य कुर्युश् च यजमानकः भूषितो दक्षिणां दद्याद्गोभूभूषणवस्त्रकं
तरुण यजमानासाठी सहाय्यक ऋत्विजांनी विधी करावा. यजमानाने अलंकृत होऊन गायी, भूमी, भूषण व वस्त्ररूप दक्षिणा द्यावी.
Verse 7
वारुणमनुमिर्वररिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वृक्षवेदीशकुम्भैस्तु इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः क्षीरेण भोजनं दद्याद्यावद्दिनचतुष्टयं होमस्तिलाद्यैः कार्यस्तु पलाशसमिधैस् तथा
‘वारुणमनुमिर्वरर’ असा चिह्नित हस्तलिखित-पाठ आहे; तसेच ‘वृक्षवेदी व कुंभ इत्यादींसह’ हाही चिह्नित पाठ आहे. चार दिवस दूधाने सिद्ध अन्नदान करावे; तिळ इत्यादींनी पलाश समिधांसह होम करावा.
Verse 8
आचार्ये द्विगुणं दद्यात् पूर्ववन् मण्डपादिकम् पापनाशः परा सिद्धिर्वृक्षारामप्रतिष्ठया
आचार्याला दुप्पट दक्षिणा द्यावी आणि पूर्वीप्रमाणे मण्डप इत्यादी व्यवस्था करावी. वृक्षारामाची प्रतिष्ठा केल्याने पाप नष्ट होतात व परा सिद्धी प्राप्त होते.
Verse 9
स्कन्दायेशो यथा प्राह प्रतिष्ठाद्यं तथा शृणु सूर्येशगणशक्त्यादेः परिवारस्य वै हरेः
ईशाने स्कंदाला जसे प्रतिष्ठा इत्यादीचे विधान सांगितले, तसे ऐक. हरिच्या परिवारातील सूर्येश, गण, शक्ती इत्यादींचे विधिकर्म (आता) सांगितले जाते.
Frequently Asked Questions
The chapter details a full vṛkṣa-pratiṣṭhā sequence: medicinal-water anointment, ornamentation, symbolic kārṇavedha with a golden needle, añjana application with a golden stick, adhivāsa of seven fruits, bali per ghaṭa, Indrādi adhivāsa, Vanaspati-homa, cow-release, and abhiṣeka/snāpana using Ṛg–Yajus–Sāman and Vāruṇa mantras with kumbha-vedikā arrangements.
By presenting grove and tree consecration as a dharmic act that destroys sin (pāpa-nāśa) and yields supreme attainment (parā siddhi), it turns environmental and civic cultivation into sādhana—uniting prosperity-oriented ritual efficacy (bhukti) with liberation-oriented merit (mukti).